Sáng kiến giúp học sinh miêu tả đồ vật lớp 4Trong chương trình dạy Tiếng Việt ở Tiểu học, Tập làm văn là cái đích cuối cùng của việc học Tiếng Việt. Ở Tiểu học, để các em đọc đúng, nghe đúng, quan sát đúng và diễn đạt đúng đã là một điều chẳng dễ dàng thì đến khối lớp 4, 5 mục tiêu làm cho các em nói hay hơn, viết rành mạch hơn, giàu cảm xúc và hình ảnh nhưng vẫn toát lên nét chân thực là một điều vô cùng khó. Và cái khó ấy chính là cái đích mà chúng ta hướng tới. Qua đó mở rộng vốn sống, vốn từ vựng, rèn tư duy và hình thành nhân các cho các em. Vậy đối với một đứa trẻ, việc đầu tiên để tiếp xúc với thế giới quan bên ngoài chính là sự quan sát và diễn tả lại sự quan sát ấy. Ngay từ lớp 2, lớp 3 các em tập làm quen với văn miêu tả qua hình thức trả lời câu hỏi. Lên lớp 4, các em hiểu rõ hơn thế nào là miêu tả; đó là quá trình bao gồm các bước quan sát, tìm ý, lập dàn ý, viết đoạn văn và liên kết các đoạn thành một bài văn hoàn chỉnh. Việc chuyển đổi từ việc trả lời câu hỏi sang hoàn thành một bài văn hoàn chỉnh gây ra không ít khó khăn cho các em học sinh, nhất là với lớp đặc thù như lớp tôi đang dạy. Do đặc điểm tâm lí hay mất tập trung, khả năng quan sát và diễn đạt còn hạn chế, thiếu cả vốn từ vựng nên các em không thể miêu tả hết những ý mình muốn tả; hoặc có trường hợp các em sử dụng câu văn miêu tả không hợp lí dẫn đến sự hiểu lầm hoặc gây rối cho người đọc. Trong những giờ tập làm văn của lớp, tôi mất khá nhiều thời gian trong khâu quan sát, tìm ý và diễn đạt ý dù đôi khi vật cần tả ngay trước mắt nhưng trẻ vẫn không biết bắt đầu từ đâu. Bản thân là giáo viên dạy Tiểu học, tôi luôn trăn trở về vấn đề làm sao để các em có thể diễn đạt được điều mình muốn viết và để cho người khác có thể hiểu được hết điều mình muốn nói. Vì lẽ đó, tôi luôn học hỏi, nghiên cứu, tìm tòi các biện pháp trong giảng dạy phân môn Tập làm văn nói chung và phần miêu tả nói riêng để giúp học sinh khắc phục, rèn luyện và trau dồi kĩ năng của bản thân. Trong Sáng kiến kinh nghiệm lần này, tôi chọn đề tài nghiên cứu “Một số phương pháp rèn luyện cho học sinh làm tốt văn miêu tả đồ vật ”
Trang 1UỶ BAN NHÂN DÂN QUẬN TÂN BÌNH TRƯỜNG TIỂU HỌC LÊ VĂN SĨ
-SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
ĐỀ TÀI MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP GIÚP HỌC SINH
LÀM TỐT VĂN MIÊU TẢ ĐỒ VẬT
Trang 2I ĐẶT VẤN ĐỀ
Mục tiêu dạy môn Tiếng Việt ở tiểu học về tiếng mẹ đẻ không thể dừng lại ở những hiểu biết về nó mà phải làm sao hình thành ở các em kỹ năng sử dụng Tiếng Việt thuần thục Đây là mục tiêu cơ bản hàng đầu đòi hỏi học sinh phải đạt được sau khi hoàn thành chương trình tiểu học Nếu như phân môn tập đọc và chính tả là những viên đá nền tảng cho việc học Tiếng Việt thì phân môn tập làm văn như một chất kết dính quan trọng và hoàn thiện trong việc hình thành kỹ năng viết, kỹ năng diễn giải cho học sinh Điều đó giúp các em mạnh dạn, tự tin trao đổi tư tưởng, tình cảm trong cuộc sống hằng ngày
Trong chương trình dạy Tiếng Việt ở Tiểu học, Tập làm văn là cái đích cuối cùng của việc học Tiếng Việt Ở Tiểu học, để các em đọc đúng, nghe đúng, quan sát đúng và diễn đạt đúng đã là một điều chẳng dễ dàng thì đến khối lớp 4, 5 mục tiêu làm cho các em nói hay hơn, viết rành mạch hơn, giàu cảm xúc và hình ảnh nhưng vẫn toát lên nét chân thực là một điều vô cùng khó Và cái khó ấy chính là cái đích mà chúng ta hướng tới Qua đó mở rộng vốn sống, vốn từ vựng, rèn tư duy
và hình thành nhân các cho các em Vậy đối với một đứa trẻ, việc đầu tiên để tiếp xúc với thế giới quan bên ngoài chính là sự quan sát và diễn tả lại sự quan sát ấy Ngay từ lớp 2, lớp 3 các em tập làm quen với văn miêu tả qua hình thức trả lời câu hỏi Lên lớp 4, các em hiểu rõ hơn thế nào là miêu tả; đó là quá trình bao gồm các bước quan sát, tìm ý, lập dàn ý, viết đoạn văn và liên kết các đoạn thành một bài văn hoàn chỉnh
Việc chuyển đổi từ việc trả lời câu hỏi sang hoàn thành một bài văn hoàn chỉnh gây ra không ít khó khăn cho các em học sinh, nhất là với lớp đặc thù như lớp tôi đang dạy Do đặc điểm tâm lí hay mất tập trung, khả năng quan sát và diễn đạt còn hạn chế, thiếu cả vốn từ vựng nên các em không thể miêu tả hết những ý mình muốn tả; hoặc có trường hợp các em sử dụng câu văn miêu tả không hợp lí dẫn đến sự hiểu lầm hoặc gây rối cho người đọc Trong những giờ tập làm văn của lớp, tôi mất khá nhiều thời gian trong khâu quan sát, tìm ý và diễn đạt ý dù đôi khi vật cần tả ngay trước mắt nhưng trẻ vẫn không biết bắt đầu từ đâu
Bản thân là giáo viên dạy Tiểu học, tôi luôn trăn trở về vấn đề làm sao để các em có thể diễn đạt được điều mình muốn viết và để cho người khác có thể hiểu
Trang 3riêng để giúp học sinh khắc phục, rèn luyện và trau dồi kĩ năng của bản thân.
Trong Sáng kiến kinh nghiệm lần này, tôi chọn đề tài nghiên cứu “Một số phương pháp rèn luyện cho học sinh làm tốt văn miêu tả đồ vật ”
II NỘI DUNG CHÍNH:
1/ Thực trạng:
- Học sinh Tiểu học hiện nay đa số các em đều sợ học Tập làm văn vì phân môn này đòi hỏi học sinh phải tư duy, phân tích, khả năng kết nối chuyển ý và óc sáng tạo Nhưng tâm lí ở tuổi các em còn ham chơi, không thích làm nhiều viết nhiều nên dẫn đến nhiều học sinh làm bài mang tính đối phó, sơ sài, viết cho xong nhiệm vụ
- Học sinh chưa sử dụng tốt các giác quan khi quan sát nên bài văn thiếu tính chân thực, thiếu hình ảnh ví von, so sánh, nhân hóa hoặc nếu có sử dụng thì lại không phù hợp hoặc so sánh khập khiễng, đôi khi lại mang sự hiểu lầm tiêu cực Ví dụ: “Mắt cô em to và long lanh như mắt con bò.” Việc thiếu vốn sống từ vật thật, việc thật nên miêu tả mang tính mơ hồ, lan man, bịa đặt hoặc “râu ông nọ cắm cằm
bà kia”
- Đọc bài văn của các em ta thấy rõ sự khô khan, nghèo nàn về mặt cảm xúc,
sự lủng củng trong diễn đạt, sự lộn xộn trong việc sắp xếp câu từ dẫn đến cho người đọc sự khó chịu
- Hầu hết bài văn của các em đều ít nhiều mắc lỗi chính tả như dấu câu, lỗi từ, lỗi diễn đạt, và có khi là lạc đề Một số em chưa biết trình bày bố cục 3 phần, không hiểu thế nào nên phân đoạn ở phần thân bài cho hợp lí và thuận lợi hơn cho người đọc
- Bên cạnh những yếu tố về phía học sinh thì còn đó một số vấn đề tồn đọng ở phía giáo viên Ví dụ như việc ngại thay đổi PPDH theo hướng tích cực, sợ mất thời gian hay cháy giáo án, chạy theo chương trình dẫn đến việc bỏ ngõ trong việc đồng hành cùng trẻ xây dựng những khái niệm ban đầu khi miêu tả
- Nội dung chương trình khá nhanh, học sinh chưa nắm vững cách làm đã chuyển sang bài khác Thời lượng tiết trả bài kiểm tra viết còn ít, chỉ có 1 tiết nên việc rút kinh nghiệm cho các em không đủ thời gian
2/ Biện pháp thực hiện:
Trang 4Khi nghiên cứu những thực trạng trên trong quá trình dạy học và giáo dục học sinh, tôi đã đề ra được một số biện pháp giúp học sinh khắc phục những vấn đề còn tồn tại
cần làm là tạo cho các em nguồn cảm hứng, sự yêu thích khi học văn miêu tả.
Thay đổi linh hoạt và thường xuyên các hình thức học văn, để cho các em học mà như không học thì khi ấy kiến thức tự đưa vào đầu các em một cách tự nhiên nhưng không mang màu sắc khô khan và không khiến các em nặng nề Giáo viên có thể thay đổi đề tài sao cho phù hợp với tình hình hiện tại của lớp, của địa phương hoặc phù hợp với hoàn cảnh miễn sao vẫn giữ được tinh thần của bài học
VD: Tả một món đồ chơi mà em yêu thích Trước đó tôi cho các em mang theo đồ chơi mà em yêu thích để cùng chia sẻ với bạn cách chơi Sau đó tôi phân nhóm theo các món đồ chơi mà các bạn nam hay nữ yêu thích rồi phân chia tổ thi đua kể các món đồ chơi, rồi sau đó kể các chi tiết của một món đồ… Cứ thế nâng dần mức khó Qua đó các em liệt kê được các đồ vật xung quanh, liệt kê các chi tiết của món đồ… nhưng không gây nhàm chán cho tiết học
Miêu tả là vẽ lại bằng lời những đặc điểm nổi bật của cảnh, của người, của vật để giúp người nghe, người đọc hình dung được các đối tượng đang được nhắc đến Để tìm ý cho bài văn miêu tả, các em có thể tìm hiểu qua tranh, ảnh, phim, truyền hình hoặc trực tiếp tiếp xúc với đối tượng cần tả Để bài văn hay hơn các em phải biết hồi tưởng lại các hoạt động gắn bó với đồ vật ấy để bài văn thêm cảm xúc
và gần gũi
Do vậy, bài văn miêu tả trước hết cần có tính chân thực, đúng bản chất của đối tượng Dạy cho học sinh Tiểu học miêu tả chân thực một đối tượng, trước hết phải đi từ yêu cầu tả đúng thực tế, nghĩa là thông qua việc quan sát trực tiếp bằng nhiều giác quan, chọn được từ ngữ thích hợp, diễn tả đúng được đối tượng, không làm cho người đọc (nghe) hiểu sai hoặc không hình dung được nó
Để giúp người đọc, người nghe tái hiện được đối tượng miêu tả một cách chân thực, sinh động, bài văn miêu tả phải tuân theo một trình tự hợp lí, đảm bảo
Trang 5mỉ các bộ phận theo một trình tự hợp lí Giáo viên nên sử dụng các tranh ảnh màu,
đồ vật thật để học sinh có được cảm nhận tốt nhất đối với sự vật được miêu tả
Ví dụ: Khi dạy bài “Quan sát đồ vật” tôi yêu cầu các em đưa một món đồ chơi
mà mình có
Ví dụ 1: Nếu là học sinh khá giỏi, các bé sẽ đóng vai người bán hàng, và nhiệm vụ
của người bán là thuyết phục khách hàng về những cái hay của món đồ chơi đó để người mua phải lựa chọn món đồ chơi của mình
Trong lúc đó thì các bạn ở dưới có thể ghi chép lại để đưa ra những nhận xét so sánh về những món đồ chơi, cũng như cách bạn mình chia sẻ về món đồ chơi đó
Ví dụ 2: Dành cho học sinh kém hơn Các em sẽ quan sát món đồ chơi của mình
và trả lời bảng câu hỏi:
-Thị giác (dùng mắt để xem): Đồ chơi lớn hay nhỏ? Hình dạng là hình gì? Màu sắc ra sao? Chất liệu thế nào?
-Xúc giác (dùng tay để cảm nhận): Mềm hay cứng? Nặng hay nhẹ? Mịn hay sần sùi? Cảm giác của em khi sờ chạm ra sao?
-Thính giác (dùng tai để nghe): Khi gõ vào có phát ra âm thanh gì không? Hay món đồ chơi có tự phát ra âm thanh gì?
Mỗi đoạn văn miêu tả có một nội dung nhất định Ví dụ, giới thiệu hay tả bao quát về đối tượng, tả từng bộ phận hay từng mặt của đối tượng, bộc lộ tình cảm, thái độ của người viết về đối tượng được miêu tả
Khi viết, hết mỗi đoạn văn cần xuống dòng Bài văn phải đầy đủ 3 phần: Mở bài, Thân bài và Kết bài Lời văn miêu tả cần chân thực, giàu hình ảnh và cảm xúc (thường dùng nhiều từ ngữ gợi tả, gợi cảm và sử dụng các biện pháp liên tưởng, so sánh hay nhân hoá thích hợp)
Trang 6Tập làm văn cần chú ý đến tính thống nhất của cả bài Mỗi đoạn trong bài văn (kể cả mở bài và kết bài) đều phải hướng vào nội dung chính của bài, bám sát với nội dung đó
Khi hướng dẫn học sinh viết đoạn văn, tôi không bắt học sinh viết một bài dài ngay lập tức mà tập viết một đoạn nhỏ từ 5-6 câu, sao cho các ý trong đoạn văn diễn đạt trọn vẹn 1 ý Các ý trong đoạn phải có liên kết với nhau về mặt thời gian, không gian hay một chủ đề chung nào đó Muốn có sự liên kết chặt chẽ đó, các em phải sử dụng các từ ngữ và câu nối để bài văn mạch lạc hơn Đây là lỗi các em thường hay thiếu sót khiến bài văn không được mượt mà
Cốt lõi của tiết trả bài là để học sinh tự nhận xét được điều hay, cái chưa được về bài viết của mình, của bạn về một đề tài
“Chúng ta thường khó nhận ra lỗi của bản thân nhưng lại dễ dàng thấy cái sai của người khác” Vì vậy tôi sẽ đưa các tình huống mà các em sai để cho học sinh nhận xét và tìm cách sửa Giai đoạn sửa rất quan trọng vì các em sẽ đưa ra rất nhiều tình huống để chọn lựa cách hợp lí nhất với mỗi trường hợp
Ví dụ:
“Cuốn sách Tiếng Việt có chiều dài và chiều rộng giống như cuốn sách Toán”
Nghe thì cũng có thể hợp lý nhưng sau khi tả xong người đọc cũng không biết được kích thước chính xác của cuốn sách là cỡ nào? Vậy ta có thể thay bằng gang tay người lớn hoặc đơn vị đo độ dài để câu văn được rõ hơn
Giáo viên đọc câu hay sáng tạo ở phần cuối bài Tập thói quen sổ tay ghi lại các cách dùng từ hay, các câu văn diễn tả của bạn để làm vốn từ vựng cho mình Chú ý động viên, khuyến khích các bé còn học kém
Trang 7phụ trách Tôi thấy các em đã có sự tiến bộ, các em bớt chán ghét môn Văn hơn và
tự tin hơn khi miêu tả mà không ngại sai Tôi chỉ cần hướng dẫn thật kĩ trong vòng
3 bài đầu tiên, còn sau đó các em tự phân tích và bám sát theo hướng dàn ý mà tôi
đã xây dựng trước đó
Tỉ lệ học sinh chưa đạt yêu cầu phân môn viết giảm xuống từ 8 học sinh xuống còn
3 học sinh
Tỉ lệ học sinh chưa đạt
yêu cầu
IV KHẢ NĂNG ỨNG DỤNG CỦA SÁNG KIẾN
Áp dụng cho học sinh toàn cấp; đặc biệt là các em lớp 4 lớp 5 sau khi đã có khái niệm cơ bản về miêu tả
V BÀI HỌC KINH NGHIỆM:
Để sáng kiến mang lại hiệu quả nhất định thì luôn phải có sự phối hợp nhịp nhàng trong khâu chuẩn bị bài ở nhà cũng như các hoạt động trên lớp và ngoài lớp của cả giáo viên và học sinh
a) Giai đoạn chuẩn bị:
Học sinh :
Đầu tiên, việc chuẩn bị bài ở nhà của học sinh vô cùng quan trọng Chuẩn bị bài giống như học bài lần thứ 1, để rồi khi lên lớp Giáo viên giảng bài các em sẽ học lại lần thứ 2 Từ đó kiến thức khắc sâu hơn và có nhiều thời gian hơn để giải quyết những tình huống phát sinh
Giáo viên:
Giáo viên là người quyết định đến hiệu quả chất lượng dạy học “Người ta chỉ có thể cho khi mình thật sự có” Cho nên trên hết và trước hết, giáo viên phải là người có tâm huyết và có tầm; thường xuyên tích lũy cho mình các phương pháp
và các kinh nghiệm dạy học để tự phát triển bản thân không bị lạc hậu, cũng như
để truyền lại cho các em
Giáo viên nên tìm hiểu và ra kế hoạch phù hợp tùy theo năng lực của từng học sinh và đánh giá qua sự tiến bộ của từng em
b) Đến lớp:
Đây là khâu quan trọng, vì vậy cần sự hợp tác giữa thầy và trò mới mang lại hiệu quả cao trong dạy và học
Trang 8Giáo viên cần phải đảm bảo thực hiện đúng quy trình giảng dạy của phân môn Tập làm văn, không được bỏ qua bất cứ các bước nào Giáo viên không được
bỏ qua phần quan sát cho dù đó là đồ vật dễ hoặc đã thấy nhiều lần Bởi vì có tìm hiểu và hiểu bài thì học sinh mới viết đúng và đủ ý khi quan sát
Việc động viên, khuyến khích các em làm việc cũng hết sức quan trọng và
có mang lại hiệu quả Càng ngày bài viết của các em sẽ hoàn thiện hơn, đủ ý hơn
và trôi chảy hơn Thường xuyên chia sẻ những bài viết hay để khen thưởng những
em có cố gắng và cũng làm gương cho các em khác có động lực hơn
c) Giáo dục học sinh qua kênh sách
Việc rèn luyện cho học sinh làm văn tốt không phải ngày một ngày hai là thành công, mà đòi hỏi cả một quá trình liên tục và lâu dài Người thầy mà bất kì giáo viên chúng ta ai cũng cần đó là tự học qua sách Sách là một người bạn và là một người thầy của con người Bên cạnh việc nghe giáo viên giảng ở lớp, các em
có thể tham khảo thêm ở các truyện chữ, truyện thiếu nhi để học hỏi cách họ miêu
tả, cách dẫn dắt hay chuyển ý Sau đó ghi lại những ý hay mà mình thích để trau dồi kĩ năng viết của bản thân
d) Giáo dục học sinh trong giao tiếp:
Như chúng ta đã biết, có nói trôi chảy thành câu gãy gọn thì mới viết văn hay Vì vậy tôi luôn xem trọng việc giáo dục học sinh trong giao tiếp Tôi thường khuyến khích và động viên các em phát biểu trong lớp, luôn dạy và giáo dục các
em nói “Lời hay-ý đẹp”, giao cho các em sưu tầm những câu văn hay câu thơ để triển lãm góc học tập và sử dụng trong bài văn của mình như là một cách học từ những người giỏi hơn
Tổ chức các hoạt động theo hướng phát huy tính tích cực, sáng tạo, luôn đưa
ra các tình huống đòi hỏi các em suy luận và sắm vai trả lời, phát biểu, tạo các tình huống buộc các em giao tiếp Qua đó, tôi phát hiện được khả năng hiểu biết của các em cũng như cách sử dụng từ ngữ và kết hợp từ của các em, kịp thời sửa sai và điều chỉnh cũng như khen ngợi kịp thời
VI KẾT LUẬN:
Để giúp cho học sinh rèn luyện và trau dồi môn Tập làm văn là một việc cần thiết không được coi nhẹ Việc rèn luyện này là cả một quá trình lâu dài và liên tục, đòi hỏi sự phấn đấu của cả thầy và trò Vì vậy, giáo viên cần tổ chức các hoạt động
Trang 9phải vận dụng khéo léo các phương pháp và biện pháp lẫn kinh nghiệm, cũng như không ngừng tìm tòi học tập các kinh nghiệm của đồng nghiệp khác để giúp học
sinh khắc phục các lỗi khi miêu tả Để đạt hiệu quả cao trong việc “Rèn cho học sinh học tốt hơn khi miêu tả”, chúng ta không thể đi theo một công thức nhất định
mà phải bằng tâm huyết, niềm say mê, sự kiên trì bền bỉ trong công tác; cùng sự phấn đấu của thầy và trò với sự hỗ trợ của nhà trường Tôi mong là SKKN này sẽ được áp dụng và phát huy hiệu quả trong các trường Tiểu học
Ngày 01 tháng 02 năm 2019
Người viết
Vũ Thị Thanh Phương