Nghiên cứu kỹ thuật thụ phấn bổ sung cho bưởi phúc trạch tại hương khê hà tĩnh bằng biện pháp cơ giới

Thí nghiệm 1: Nghiên cứu ảnh hưởng của tỷ lệ phối trộn giữa một số loại vật liệu phối trộn với phấn bưởi chua dùng cho thụ phấn bổ sung bằng máy phun đến năng suất bưởi Phúc Trạch.. Thí

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

NGUYỄN VĂN PHƯỜNG

NGHIÊN CỨU KỸ THUẬT THỤ PHẤN BỔ SUNG CHO BƯỞI PHÚC TRẠCH TẠI HƯƠNG KHÊ - HÀ

TĨNH BẰNG BIỆN PHÁP CƠ GIỚI

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng luận án thạc sĩ “ Nghiên cứu kỹ thuật thụ phấn bổ sung cho bưởi Phúc Trạch tại Hương Khê-Hà Tĩnh bằng biện pháp cơ giới” chuyên ngành

khoa học cây trồng, mã số: 8620110 là công trình nghiên cứu của bản thân tôi Luận án

đã sử dụng một số thông tin từ nhiều nguồn dữ liệu khác nhau, các thông tin này đều được trích dẫn rõ nguồn gốc Số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và chưa hề được sử dụng để bảo vệ một học vị nào hoặc chưa từng được ai công bố trong bất kỳ một công trình nghiên cứu nào

Hà Nội, ngày tháng năm 2018

Tác giả luận văn

Nguyễn Văn Phường

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu “ Nghiên cứu kỹ thuật thụ phấn

bổ sung cho bưởi Phúc Trạch tại Hương Khê-Hà Tĩnh bằng biện pháp cơ giới” tôi đã

nhận được rất nhiều sự giúp đỡ của các cơ quan nghiên cứu, các nhà khoa học, các cán

bộ và các hộ nông dân ở địa phương mà đề tài đã triển khai, tôi xin bày tỏ sự cảm ơn

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban giám hiệu, Phòng Đào tạo sau đại học, khoa Nông học, các đơn vị chức năng cùng các đồng nghiệp Học viện nông nghiệp Việt Nam, Ban giám đốc, Bộ môn Cây ăn quả, Viện Nghiên cứu rau quả đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi thực hiện đề tài trong thời gian qua

Tôi xin tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới TS Vũ Việt Hưng và PGS.TS Phạm Thị Minh Phượng là người trực tiếp hướng dẫn và giúp đỡ tôi về mọi mặt để tôi hoàn thành đề tài tốt nghiệp của mình

Tôi xin chân thành cảm ơn những ý kiến đóng góp quí báu của các thầy, cô trong

bộ môn Rau hoa quả và Cảnh quan, khoa Nông học, các thầy cô trong Học viện nông nghiệp Việt Nam

Tôi xin cảm ơn sự giúp đỡ của Ủy ban nhân dân huyện Hương Khê, xã Hương Trạch đã tạo điều kiện giúp tôi thực hiện đề tài này

Cảm ơn sự cổ vũ, động viên to lớn và sự giúp đỡ của gia đình, người thân, bạn

bè trong quá trình học tập tại học viện và thực hiện luận văn này

Hà Nội, ngày tháng năm 2018

Tác giả luận văn

Nguyễn Văn Phường

MỤC LỤC

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh mục chữ viết tắt vi

Danh mục bảng vii

Danh mục hình ix

Trích yếu luận văn x

Thesis abstract xii

Phần 1 Mở đầu 1

1.1 Đặt vấn đề 1

1.2 Mục đích, yêu cầu của đề tài 2

1.2.1 Mục đích 2

1.2.2 Yêu cầu 2

1.3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 2

1.3.1 Ý nghĩa khoa học 2

1.3.2 Ý nghĩa thực tiễn 2

1.4 Phạm vi nghiên cứu 3

Phần 2 Tổng quan tài liệu 4

2.1 Nguồn gốc lịch sử, phân loại của cây bưởi 4

2.1.1 Nguồn gốc, lịch sử 4

2.1.2 Phân loại 5

2.2 Các yếu tố ngoại cảnh ảnh hưởng đến sinh trưởng, phát triển của cây có múi và cây bưởi 6

2.2.1 Nhiệt độ, ẩm độ không khí 6

2.2.2 Ánh sáng 7

2.2.3 Nước 7

2.2.4 Gió 8

2.2.5 Đất 8

2.3 Tình hình sản xuất và tiêu thụ bưởi ở thế giới và việt nam 8

2.3.1 Tình hình sản xuất, tiêu thụ bưởi trên thế giới 8

2.3.2 Tình hình sản xuất, tiêu thụ bưởi ở việt Nam 11

2.4 Tình hình nghiên cứu về thụ phấn, thụ tinh trên cây có múi và cây bưởi ở thế giới và việt nam 16

2.4.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới 16

2.4.2 Những nghiên cứu về thụ phấn ở Việt Nam 19

Phần 3 Nội dung và phương pháp nghiên cứu 22

3.1 Địa điểm, thời gian và vật liệu nghiên cứu 22

3.1.1 Địa điểm nghiên cứu 22

3.1.2 Thời gian nghiên cứu 22

3.1.3 Đối tượng và vật liệu nghiên cứu 22

3.2 Nội dung nghiên cứu 22

3.3 Phương pháp nghiên cứu 23

3.3.1 Điều tra điều kiện khí hậu, đất đai và hiện trạng sản xuất bưởi Phúc Trạch huyện Hương Khê, Hà Tĩnh 23

3.3.2 Thí nghiệm 1: Nghiên cứu ảnh hưởng của tỷ lệ phối trộn giữa một số loại vật liệu phối trộn với phấn bưởi chua dùng cho thụ phấn bổ sung bằng máy phun đến năng suất bưởi Phúc Trạch 23

3.3.3 Thí nghiệm 2: Nghiên cứu ảnh hưởng của số lần thụ phấn bổ sung bằng máy phun phấn đến năng suất bưởi Phúc Trạch 24

3.3.4 Thí nghiệm 3: Nghiên cứu ảnh hưởng của một số loại dung dịch dùng hòa với phấn bưởi chua dùng cho thụ phấn bổ sung bằng biện pháp phun dung dịch đến năng suất bưởi Phúc Trạch 24

3.4 Chỉ tiêu và phương pháp theo dõi 25

3.4.1 Các chỉ tiêu điều tra, khí hậu 25

3.4.2 Các chỉ tiêu về ra hoa đậu quả, năng suất và chất lượng 25

3.4.3 Các chỉ tiêu về hiệu quả kinh tế 26

3.5 Xử lý số liệu, mẫu vật 26

Phần 4 Kết quả nghiên cứu 27

4.1 Một số đặc điểm tự nhiên kinh tế xã hội và hiện trạng áp dụng biện pháp thụ phấn bổ sung cho bưởi phúc trạch của vùng nghiên cứu 27

4.1.1 Một số đặc điểm tự nhiên vùng nghiên cứu 27

4.1.2 Điều kiện kinh tế xã hội 30

4.1.3 Hiện trạng áp dụng biện pháp thụ phấn bổ sung cho bưởi Phúc Trạch 30

4.2 Kết quả nghiên cứu kỹ thuật thụ phấn bổ sung cho bưởi phúc trạch 32

4.2.1 Nghiên cứu ảnh hưởng của tỷ lệ phối trộn giữa một số loại vật liệu phối trộn với phấn bưởi chua dùng cho thụ phấn bổ sung bằng máy phun đến năng suất bưởi Phúc Trạch 33

4.2.2 Nghiên cứu ảnh hưởng của số lần thụ phấn bổ sung bằng máy phun phấn đến năng suất bưởi Phúc Trạch 43

4.2.3 Nghiên cứu ảnh hưởng của một số loại dung dịch dùng hòa với phấn bưởi chua dùng cho thụ phấn bổ sung bằng biện pháp phun dung dịch đến năng suất bưởi Phúc Trạch 48

Phần 5 Kết luận và kiến nghị 53

5.1 Kết luận 53

5.2 Kiến nghị 53

Tài liệu tham khảo 55

Phụ lục 59

Phụ lục thống kê 70

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1 Diện tích, năng suất và sản lượng bưởi trên thế giới năm 2014 10 Bảng 2.2 Tình hình sản xuất Bòng, Bưởi ở Việt Nam giai đoạn 2011- 2016 12 Bảng 2.3 Diện tích và sản lượng bưởi ở một số vùng của Việt Nam năm 2016 13 Bảng 4.1 Diễn biến một số yếu tố khí hậu nông nghiệp của huyện Hương Khê

(Số liệu trung bình 6 tháng đầu năm 2017) 28 Bảng 4.2 Thành phần hoá học của hai loại đất trồng bưởi chính ở Hương Khê

- Hà tĩnh 29 Bảng 4.3 Diễn biến về diện tích, năng suất, sản lượng bưởi Phúc Trạch qua

các năm 31 Bảng 4.4 Hiện trạng áp dụng biện pháp thụ phấn bổ sung của các hộ trồng

bưởi tại Hương Khê 32 Bảng 4.5 Ảnh hưởng của tỷ lệ phối trộn giữa một số loại vật liệu với phấn

bưởi chua đến tỷ lệ đậu quả bưởi Phúc Trạch (%), (vụ quả năm 2017) 34 Bảng 4.6 Ảnh hưởng của tỷ lệ phối trộn giữa một số loại vật liệu với phấn

bưởi chua đến tỷ lệ đậu quả bưởi Phúc Trạch (%), (vụ quả năm 2018) 36 Bảng 4.7 Ảnh hưởng của tỷ lệ phối trộn giữa một số loại vật liệu với phấn

bưởi chua đến các chỉ tiêu cấu thành năng suất và năng suất bưởi Phúc Trạch 38 Bảng 4.8 Ảnh hưởng của tỷ lệ phối trộn giữa một số loại vật liệu với phấn

bưởi chua đến các chỉ tiêu cơ giới về quả bưởi Phúc Trạch 40 Bảng 4.9 Vị trí mang quả trên cây ở các công thức thí nghiệm 42 Bảng 4.10 Hiệu quả kinh tế của các công thức thí nghiệm 43 Bảng 4.11 Ảnh hưởng của số lần thụ phấn bổ sung đến tỷ lệ đậu quả của các

công thức năm 2017 (%) 44 Bảng 4.12 Ảnh hưởng của số lần thụ phấn bổ sung đến tỷ lệ đậu quả của các

công thức năm 2018 (%) 45 Bảng 4.13 Ảnh hưởng của số lần thụ phấn bổ sung bằng máy phun phấn đến các

chỉ tiêu cấu thành năng suất và năng suất bưởi Phúc Trạch 46

Bảng 4.14 Ảnh hưởng của số lần thụ phấn bổ sung bằng máy phun phấn đến các

chỉ tiêu cơ giới về quả bưởi Phúc Trạch 47 Bảng 4.15 Ảnh hưởng của một số loại dung dịch dùng hòa với phấn bưởi chua

dùng cho thụ phấn bổ sung bằng biện pháp phun dung dịch đến tỷ lệ đậu quả của các công thức (%) 49 Bảng 4.16 Ảnh hưởng của của một số loại dung dịch dùng hòa với phấn bưởi

chua dùng cho thụ phấn bổ sung bằng biện pháp phun dung dịch đến các chỉ tiêu cấu thành năng suất và năng suất bưởi Phúc Trạch 50 Bảng 4.17 Một số chỉ tiêu cơ giới về quả bưởi Phúc Trạch ở các công thức

phung dung dịch phấn 52

Trạch Năm 2018 46 Hình 4.6 Ảnh hưởng của số lần phun đến năng suất bưởi Phúc Trạch, năm 2017 47 Hình 4.7 Tỷ lệ đậu quả của bưởi Phúc Trạch ở các công thức phun dung dịch

phấn 50 Hình 4.8 Ảnh hưởng của của một số loại dung dịch đến năng suất quả của bưởi

Phúc Trạch 51

TRÍCH YẾU LUẬN VĂN

Tên tác giả: Nguyễn Văn Phường

Tên luận văn: Nghiên cứu kỹ thuật thụ phấn bổ sung cho bưởi Phúc Trạch tại Hương

Khê-Hà Tĩnh bằng biện pháp cơ giới

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu ảnh hưởng của tỷ lệ phối trộn giữa một số loại vật liệu phối trộn với phấn bưởi chua dùng cho thụ phấn bổ sung bằng máy phun đến năng suất bưởi Phúc Trạch

Nghiên cứu ảnh hưởng của số lần thụ phấn bổ sung bằng máy phun phấn đến năng suất bưởi Phúc Trạch

Nghiên cứu của một số loại dung dịch dùng hòa với phấn bưởi chua dùng cho thụ phấn bổ sung bằng biện pháp phun dung dịch đến năng suất bưởi Phúc Trạch

Xử lý thống kê bằng chương trình MS Excel và IRRISTART

Kết quả chính và kết luận

Từ những kết quả nghiên cứu thu được, chúng tôi rút ra một số kết luận sau:

1 Bưởi Phúc Trạch là loại cây ăn quả đặc sản của huyện Hương Khê, tỉnh Hà Tình, đang được huyện ưu tiên phát triển Diện tích bưởi Phúc Trạch hiện có có 1.206

ha, trong đó 1.000 ha cho thu hoạch Năng suất bình quân khoảng 19 - 20,5 tấn/ha, sản

lượng giao động trong khoảng trên dưới 20.000 tấn Kết quả điều tra có 100% số hộ

trồng bưởi tại các xã trồng bưởi tập trung áp dụng biện pháp thụ phấn bổ sung cho bưởi

Phúc Trạch với phương pháp thụ phấn thủ công bằng tay

2 Thụ phấn bổ sung cho bưởi Phúc Trạch bằng cách phun hỗn hợp phấn bưởi chua với bột đá CaC03 (tỷ lệ phối trộn là 2 bột : 1 phấn) có tác dụng rõ trong việc nâng cao tỷ lệ đậu quả, năng suất của bưởi Phúc Trạch so với đối chứng để tự nhiên một cách

có ý nghĩa ở mức độ tin cậy 95% mà không làm ảnh hưởng đến một số chỉ tiêu cơ giới

và độ Brix của quả Năng suất đạt 27,06 kg/cây, hiệu quả kinh tế cao hơn công thức để

tự nhiên 334,74% và cao hơn thụ phấn bổ sung bằng tay 126,85% Tỷ lệ phối trộn này vẫn cho tỷ lệ đậu quả cao nhưng không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê đối với công thức phối trộn theo tỷ lệ 3 bột: 1 phấn Như vậy, sử dụng tỷ lệ phối chộn 3:1 sẽ có hiệu quả cao hơn do tiết kiệm phấn bưởi chua

3 Phun hỗn hợp bột CaC03 với phấn bưởi chua (tỷ lệ 3 bột 1 phấn), tần suất phun 1 lần trên ngày có tác dụng rõ nhất trong việc nâng cao tỷ lệ đậu quả (0,34%), cho năng suất đạt 30,99 kg/cây

4 Thụ phấn bổ sung cho bưởi Phúc Trạch bằng cách phun dung dịch phấn với thành phần gồm: Phèn chua 0,2%; Ure 0,2% ; Mật ong 5% ; KH2PO4 0,2% ; Phấn bưởi chua 4% ; Nước 90,4% có tác dụng rõ nhất trong việc nâng cao tỷ lệ đậu quả so với đối chứng để tự nhiên (cao hơn đối chứng 60,62%) Tuy nhiên, tỷ lệ đậu quả chưa cao, chỉ đạt 0,292%, năng suất 25,75 kg/cây

THESIS ABSTRACT

Master candidate: Nguyen Van Phuong

Thesis title: Study on supplementary pollinating technique for Phuc Trach in Huong

Khe district, Ha Tinh province grapefruit by mechanical measures

Major: Crop Science Code: 8620110

Educational organization: Vietnam National University of Agriculture (VNUA) Research Objectives

To assess the effect of supplementary pollinating technique for Phuc Trach grapefruit by mechanical measures, contribute to improve the process of supplementary pollinating technique and reduce production cost of Phuc Trach grapefruit in Huong Khe district, Ha Tinh province

Materials and Methods

Study the effect of mixing ratio of some materials mixed with pollen of sour grapefruit used for supplementary pollinating by ejector to the yield of Phuc Trach grapefruit

Study the effect of number of supplementary pollinating times by ejector to the yield of Phuc Trach grapefruit

Study of some types of solutions used to mix with pollen of sour grapefruit used for supplementary pollinating by ejector to productivity of Phuc Trach grapefruit

Statistical processing by MS Excel and IRRISTART program

Main findings and conclusions

1 Phuc Trach grapefruit is a specialty fruit of Huong Khe district, Ha Tinh province, is being developed by the district The area of Phuc Trach grapefruit is 1,206

ha, of which 1,000 hectares are harvested Average yield is about 19 - 20.5 tons / ha The output fluctuates around 20,000 tons 100% of grapefruit growers apply supplementary pollinating solution for Phuc Trach grapefruit with the method of pollinating manually by hand

2 Supplementary pollinating for Phuc Trach grapefruit by spraying a mixture of sour grapefruit pollen with stone powder CaCO3 (the mixing ratio is 2 powder: 1 pollen), effectively increasing the rate of fruiting, the yield of Phuc Trach grapefruit compared with control without affecting some mechanical indicators and brix degrees

of fruit The yield was 27.06 kg/tree, the economic efficiency was higher than the

natural recipe of 334.74% and manual pollination by 126.85% This mix ratio still gave the highest percentage of fruit, but there were no statistically significant differences compared with the formula of mixing 3 powder: 1 pollen S, using 3: 1 mixing ratio will

be more effective due to saving sour grapefruit pollen

3 Spraying a mixture of sour grapefruit pollen with stone powder CaCO3 (the mixing ratio is 3 powder: 1 pollen), frequency of spraying 1 time/day, gave the most effect in increasing the rate of fruit (0.34%), the yield was 30.99 kg/tree

4 Supplementary pollinating for Phuc Trach grapefruit by spraying solution with ingredients include: aAlum earth 0.2%; Ure 0.2%; Honey 5%; KH2PO4 0.2%; Sour grapefruit pollen 4%; Water 90.4%, had the best effect in increasing the rate of fruiting compared to control to be natural (60.62% higher than the control) However, the rate of fruiting was not high, only 0.292%, yield 25.75 kg/tree

PHẦN 1 MỞ ĐẦU

1.1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Bưởi Phúc Trạch (Citrus grandish sp.) là loại cây ăn quả đặc sản, nguồn

thu nhập chính của người dân huyện Hương Khê tỉnh Hà Tĩnh Từ năm 2010 đến nay, Viện Nghiên cứu Rau quả đã thực hiện một số nội dung nghiên cứu nhằm nâng cao năng suất, chất lượng bưởi Phúc Trạch Kết quả thu được đã xác định được một số nguyên nhân chính làm suy giảm năng suất, chất lượng quả và đưa

ra được quy trình kỹ thuật khắc phục rất có hiệu quả trong việc khôi phục được năng suất và chất lượng quả của bưởi đặc sản này Trong quy trình đó, biện pháp

kỹ thuật thụ phấn bổ sung được cho là biện pháp kỹ thuật then chốt, có tính chất quyết định đến năng suất bưởi Phúc Trạch Có thể tóm tắt biện pháp thụ phấn bổ sung hiện áp dụng như sau: Việc thụ phấn được thực hiện thủ công bằng tay Dùng hoa bưởi chua quét phấn nên đầu nhụy của hoa bưởi Phúc Trạch cần thụ Mỗi hoa bưởi chua thụ cho từ 8 – 10 hoa bưởi Phúc Trạch, mỗi ngày thụ 2 lần, buổi sáng từ 8h30 đến 10h 30, buổi chiều từ 2h đến 4h Thụ bổ sung liên tục từ khi hoa nở đến bắt đầu tàn hoa

Biện pháp thụ phấn bổ sung kể trên đã được chứng minh là biện pháp kỹ thuật có tính quyết định để nâng cao và ổn định năng suất bưởi Phúc Trạch tại huyện Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh Tuy nhiên, hiện tại việc thụ phấn đang thực hiện là thủ công bằng tay và thời gian thụ phấn dài nên người dân gặp nhiều khó khăn Điều này gián tiếp nâng cao giá thành sản xuất, giảm sức cạnh trạnh của sản phẩm bưởi Phúc Trạch

Những năm gần đây, một số thử nghiệm biện pháp thụ phấn bằng máy (phun hỗn hợp phấn) cho một số giống bưởi đặc sản ở miền Bắc như bưởi Đoan Hùng, bưởi Đại Minh đã được triển khai và đã thu được một số kết quả nhất định Hơn nữa, kết quả tổng quan tài liệu cũng chỉ ra rằng: việc thụ phấn bổ sung bằng máy đã được áp dụng có hiệu quả trên giống bưởi Sa Điền - Trung Quốc Mặc dù chưa đạt được tỷ lệ đậu quả như thụ phấn thủ công bằng tay nhưng thực hiện thụ phấn bằng máy đã giúp giảm đáng kể nhân công lao động qua đó giảm giá thành, nâng cao tỷ lệ đậu quả ở những vị trí khó thụ phấn bằng tay,

Để giống bưởi Phúc Trạch vừa có tỷ lệ đậu quả cao và ổn định, vừa giảm

giá thành sản xuất, việc triển khai đề tài “Nghiên cứu kỹ thuật thụ phấn bổ sung

cho bưởi Phúc Trạch tại Hương Khê-Hà Tĩnh bằng biện pháp cơ giới” được

triển khai là cần thiết

1.2 MỤC ĐÍCH, YÊU CẦU CỦA ĐỀ TÀI

1.2.1 Mục đích

Điều tra hiện trạng và đánh giá được ảnh hưởng của việc thụ phấn bổ sung cho bưởi Phúc Trạch bằng biện pháp cơ giới, góp phần hoàn thiện quy trình kỹ thuật thụ phấn bổ sung và giảm giá thành sản xuất bưởi Phúc Trạch tại Hương Khê, Hà Tĩnh

- Đánh gía được ảnh hưởng của tỷ lệ phối trộn giữa một số loại vật liệu phối trộn với phấn bưởi chua dùng cho thụ phấn bổ sung bằng biện pháp cơ giới đến năng suất bưởi Phúc Trạch

- Đánh gía được ảnh hưởng của một số loại dung dịch phấn bưởi chua đến năng suất bưởi Phúc Trạch

1.3 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.3.1 Ý nghĩa khoa học

+ Kết quả của đề tài sẽ là tài liệu tham khảo có ý nghĩa cho các đơn vị nghiên cứu khoa học, cho học viên, sinh viên trong lĩnh vực nghiên cứu về thụ phấn cho cây có múi nói chung, cây bưởi nói riêng, đề tài sẽ góp phần nhằm nâng cao được năng suất, chất lượng quả bưởi Phúc Trạch Đây là biện pháp kỹ thuật

mà nhiều nước trên thế giới đã làm rất thành công Tuy nhiên, ở nước ta kỹ thuật này chưa được quan tâm thực hiện nhiều

+ Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ tạo tiền đề cho các nghiên cứu tiếp theo

về các biện pháp kỹ thuật để nâng cao năng suất, chất lượng của cây bưởi

1.3.2 Ý nghĩa thực tiễn

Hiện tại, để có năng suất người dân trồng Bưởi Phúc Trạch phải áp dụng

kỹ thuật thụ phấn bổ sung bằng tay Đây là biện pháp kỹ thuật được cho là biện pháp kỹ thuật then chốt, có tính chất quyết định đến năng suất bưởi Phúc Trạch những tốn công lao động và không thụ phấn được ở những vị trí cao trên cây Vì vậy, kết quả đề tài sẽ giúp giảm áp lực về công lao động và giúp thụ phấn bổ sung được cho những hoa ở vị trí cao trên cây, qua đó nâng cao năng suất và giảm giá thành sản xuất

1.4 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Phạm vi nghiên cứu cây Bưởi Phúc Trạch, tổng diện tích nghiên cứu 1,5

ha Thời gian từ tháng 01/2017 đến tháng 4/2018

PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

2.1 NGUỒN GỐC LỊCH SỬ, PHÂN LOẠI CỦA CÂY BƯỞI

2.1.1 Nguồn gốc, lịch sử

Cây cam quýt nói chung, cây bưởi nói riêng có lịch sử phát triển lâu đời

Có nhiều báo cáo đề cập đến nguồn gốc của cam quýt, phần lớn đều nhất trí rằng cam quýt có nguồn gốc ở miền Nam châu Á, trải dài từ Ấn Độ qua Himalaya Trung Quốc xuống vùng quần đảo Philippin, Malaysia, miền Nam Indonecia hoặc kéo đến lục địa Úc

Theo tác giả (Robert, 1967), bưởi là cây bản xứ của Malaysia và quần đảo Polynesia, sau đó được di thực sang Ấn Độ, phía nam Trung Quốc và các nước châu Âu, Mỹ Tác giả Giucovki cho rằng nguồn gốc của bưởi có thể là quần đảo Laxongdơ, tuy nhiên để có tài liệu chắc chắn cần nghiên cứu các thực vật họ Rutacea, nhất là họ phụ Aurantioidea ở vùng núi Hymalaya miền Tây Trung Quốc và các vùng núi thuộc bán đảo đông Dương (Bùi Huy Đáp, 1960)

Tuy nhiên, tác giả Bretschneider (1898), lại cho rằng bưởi có nguồn gốc từ Trung Quốc vì cây bưởi đã được đề cập trong các tài liệu của Trung Quốc từ thế

kỷ 24 đến thế kỷ 8 trước Công nguyên (dẫn theo Rajput and Sriharibabu, 1985) Cùng quan điểm trên, các tác giả Vũ Công Hậu (1996), cũng cho rằng bưởi có nguồn gốc từ Trung Quốc Như vậy, nguồn gốc của bưởi cho đến nay chưa được thống nhất Bưởi có thể có nguồn gốc từ Malaysia, Trung Quốc, Ấn Độ, Hiện nay bưởi được trồng nhiều với mục đích thương mại ở các nước châu Á như: Trung Quốc, Thái Lan, Malaysia, Philipines, Ấn Độ và Việt Nam

Bưởi (C grandis) quả to nhất trong các loài cam quýt, vị chua hoặc ngọt,

bầu có từ 13 - 15 noãn, eo lá khá lớn, hạt nhiều Hiện nay các giống bưởi phần lớn thuộc dạng hạt đơn phôi và được trồng chủ yếu ở các nước nhiệt đới như Thái Lan, Malaysia, Việt Nam, Trung Quốc Việt Nam có rất nhiều giống bưởi nổi tiếng như bưởi Đoan Hùng, bưởi Phúc Trạch, bưởi Năm Roi, bưởi Diễn (Bùi

Huy Đáp, 1960) Bưởi chùm (C paradisi) được đánh giá là dạng con lai tự nhiên của bưởi (C grandis), vì vậy hình thái bưởi chùm khá giống với bưởi (C grandis) nhưng lá nhỏ hơn, eo cũng nhỏ hơn, quả nhỏ, cùi mỏng, vỏ mỏng, vị

chua nhẹ Bưởi chùm cho những giống ít hạt, phần lớn các giống bưởi chùm có hạt đa phôi nên cũng có thể sử dụng làm gốc ghép (Vũ Công Hậu, 1996) Quả

bưởi chùm là món ăn tráng miệng rất được ưa chuộng ở châu Âu, người ta gọt nhẹ lớp vỏ mỏng bên ngoài rồi để cả cùi cắt thành các lát nhỏ dùng sau bữa ăn (Ghosh, 1985); Ngô Xuân Bình, (2010) Bưởi chùm được trồng nhiều ở Mỹ, Brazil, riêng bang Florida, Mỹ chiếm 70% sản lượng bưởi chùm của thế giới Ở Việt Nam vào những năm 60 đã nhập nội một số giống bưởi chùm như Marsh, Forterpinke.… cho năng suất khá Tuy nhiên bưởi chùm chưa được ưa chuộng ở Việt Nam (Vũ Công Hậu, 1996)

Như vậy, cây bưởi cũng như cây có múi khác có nguồn gốc ở miền Nam châu Á, sự di thực của chúng trên thế giới gắn liền với lịch sử buôn bán đường biển và các cuộc chiến tranh trước đây Chúng được di chuyển đến châu Phi từ

Ấn Độ bởi các đoàn thuyền buồm, di chuyển đến châu Mỹ bởi các nhà thám hiểm và thuyền buôn người Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha

2.1.2 Phân loại

Cây bưởi nói riêng và cây có múi (cam quýt) nói chung đều thuộc họ Rutaceae đều có chung những đặc điểm phân loại như: cây có mang tuyến 9 dầu chủ yếu phân bố ở lá, bầu mọc nối trên đài hoa, lá phần lớn có đỉnh viền răng cưa, quả gồm hai hay nhiều noãn bên trong (Kriedmann and Brars, 1981)

Họ Rutaceae được phân chia thành 130 giống với những đặc điểm chung như trên, 130 giống này nằm trong 7 họ phụ khác nhau, trong đó họ phụ Aurantirideae có ý nghĩa nhất Hiện nay tồn tại hai hệ thống phân loại cam quít được nhiều người áp dụng Theo (Tanaka, 1954), cam quít gồm 160 - 162 loài, ông quan sát thực tiễn sản xuất và cho rằng các giống cam quít qua trồng trọt đã

có nhiều biến dị trở thành giống mới, Tanaka quan sát và ghi chép tỉ mỉ đặc điểm hình thái của các giống đã biến dị và phân chúng thành một loài mới hoặc giống mới với tên khoa học được bắt đầu bằng tên của giống hoặc loài đã sinh ra chúng

Loài: - Citrus grandis (bưởi)

- Citrus paradisi (bưởi chùm)

2.2 CÁC YẾU TỐ NGOẠI CẢNH ẢNH HƯỞNG ĐẾN SINH TRƯỞNG, PHÁT TRIỂN CỦA CÂY CÓ MÚI VÀ CÂY BƯỞI

2.2.1 Nhiệt độ, ẩm độ không khí

Cây có múi nói chung, bưởi nói riêng có thể trồng ở vùng có nhiệt độ từ 12

- 390C, nhiệt độ thích hợp nhất là từ 23 - 290C, nhiệt độ thấp hơn 12,50

C và cao hơn 400C cây ngừng sinh trưởng Nhìn chung, nhiệt độ là yếu tố rất quan trọng, ảnh hưởng tới toàn bộ hoạt động sống của cây cũng như năng suất, chất lượng quả (Frederick and Albrigo, 1998)

Nhiệt độ có ảnh hưởng lớn đến hiệu quả thụ phấn, hoặc gián tiếp đến hoạt động của côn trùng (ong sẽ không hoạt động khi nhiệt độ xuống dưới 12,50

C), hoặc trực tiếp bằng tác động tới tốc độ sinh trưởng của ống phấn Khi hạt phấn rơi xuống núm nhụy, tốc độ nảy mầm và sinh trưởng của ống phấn xuyên qua vòi nhụy được tăng cường trong điều kiện nhiệt độ 25 - 300C, bị giảm xuống hoặc bị

ức chế hoàn toàn ở nhiệt độ thấp dưới 200C Nhìn chung ống phấn xuyên suốt được vòi nhụy mất từ 2 ngày đến 4 tuần phụ thuộc vào giống và nhiệt độ (Davies and Albrigo, 1994)

Ẩm độ không khí cũng ảnh hưởng tới thụ phấn và thụ tinh, ẩm độ cao làm tốc độ nảy mầm cũng như sinh trưởng của ống phấn nhanh hơn tốc độ mở của vòi nhụy gây vỡ ống phấn và quá trình thụ tinh không được thực hiện Ngoài ra

ẩm độ không khí có liên quan tới số ngày mưa, đặc biệt là mưa phùn làm hạn chế

sự hoạt động của côn trùng cũng như sự tung phấn của hoa, ẩm độ thích hợp cho thụ phấn từ 80 - 85% (Pinhas and Roy, 1996)

Rụng quả sinh lý là sự rối loạn liên quan đến sự cạnh tranh hydrat cacbon, nước, hoocmon và các chất trao đổi chất khác giữa các quả non, Tuy nhiên, vấn

đề này rõ nhất lại là do tác động của các stress, đặc biệt là nhiệt độ cao và thiếu

nước (Schäfer et al., 2000) Nhiều tác giả đã chứng minh được rằng khi nhiệt độ

không khí trên 400C và ẩm độ giảm xuống dưới 40% có thể gây rụng quả hàng loạt (Garcia (1992); Davies and Albrigo (1994); Chen and Huang (2004);

Thiwaporn et al., 2011)

Như vậy, nhiệt độ và ẩm độ là các yếu tố khí hậu quan trọng đối với sinh trưởng, phát triển cũng như năng suất chất lượng cây có múi nói chung, cây bưởi

nói riêng Những thay đổi của nhiệt độ, ẩm độ có ảnh hưởng lớn đến năng suất, chất lượng quả

2.2.2 Ánh sáng

Cây có múi ưa ánh sáng tán xạ có cường độ 10.000 - 15.000 lux, ứng với 0,6 cal/cm2, tương ứng với ánh sáng lúc 8 giờ và 16 - 17 giờ những ngày quang mây mùa hè Cường độ và chất lượng ánh sáng cũng ảnh hưởng đến sinh trưởng phát triển của cây có múi ở thời kỳ sinh trưởng sinh dưỡng do ảnh hưởng trực tiếp lên sự đồng hoá CO2, gián tiếp lên nhiệt độ lá Sự đồng hoá CO2 thực tăng

khi năng lượng bức xạ - PPF (photosynthetic photon flux) tăng từ 0 đến khoảng

700 µmol m-2 s-1 (Davies and Albrigo, 1994) Trên thực tế sự đồng hoá CO2 thực tối đa cho hầu hết các loài cây có múi chỉ đạt ở mức 30 - 35% ánh sáng đủ (ánh sáng đủ PPF từ 2000 - 2200 µmol m-2 s-1) Trong điều kiện bão hòa ánh sáng càng lâu thì tiềm năng đồng hoá CO2 thực càng lớn, với điều kiện nhiệt độ, nước, dinh dưỡng và các yếu tố khác không hạn chế sự quang hợp Mức độ đồng hoá CO2 thực ít hơn 2µmol m-2 s-1 sẽ làm giảm số lượng hoa và năng suất thấp (Mendel, 1969; Kriedmann and Brars, 1981) Tốc độ phát triển của tán tuỳ thuộc vào cường độ ánh sáng, ở những cây có chỉ số diện tích lá (LAI - Leaf Area Index) cao, quả ra hầu hết ở những vùng ngoài tán vì năng lượng bức xạ bị giảm

ở sâu trong tán LAI liên quan trực tiếp đến PPF trong tán (Jahn, 1979) Do vậy, LAI cao sẽ hạn chế sự tạo chồi và hoa (PPF <50 µmol m-2 s-1) Việc tỉa ngọn hoặc cắt tỉa cành là cần thiết để duy trì sự hấp thu ánh sáng, kích thích tạo quả ở cây trưởng thành (Turrel (1961); Davies and Albrigo (1994)

2.2.3 Nước

Cây có múi là loại cây ưa ẩm nhưng không chịu được úng vì rễ thuộc loại

rễ nấm (hút dinh dưỡng qua một hệ nấm cộng sinh), do đó nếu ngập nước đất bị thiếu ôxy rễ sẽ hoạt động kém, ngập lâu sẽ bị thối chết làm rụng lá và quả non (Ben-Tal and Lavee, 1985; Bevington and Castle, 1985; Thiwaporn, 2011)

Những nghiên cứu trên thế giới chỉ ra rằng: Nước đóng vai trò quan trọng trong sự điều tiết thời gian ra hoa và thúc đẩy sự ra hoa ở cây có múi Lượng mưa trung bình năm thích hợp cho trồng cây có múi là 1.250 - 1.850 mm Lượng mưa phân bố đều trong năm được cho là thích hợp hơn lượng mưa lớn tập trung vào một số ít tháng Cây có múi cần nhiều nước ở thời kỳ bật mầm, ra hoa và quả

phát triển (Frederick et al., 1998)

Thiếu nước được sử dụng như là một phương tiện để tạo nên cảm ứng ra hoa ở cây có múi trong nhiều năm trở lại đây Phương pháp gây hạn cũng đã được sử dụng để cho cây có múi ra hoa trái vụ ở nhiều vùng sản xuất (Castle and Krezdorn, 1973; Inoue, 1990)

Tại Việt Nam biện pháp xiết nước đã được thực hiện khá phổ biến trên một số giống bưởi trồng ở các tỉnh phía Nam (Da xanh, Năm Roi, ) nhằm tạo quả trái vụ Tuy nhiên biện pháp này khó thực hiện ở những vùng á nhiệt đới (Trần Văn Hậu, 2007)

2.2.4 Gió

Tốc độ gió vừa phải có ảnh hưởng tốt tới việc lưu thông không khí, điều hoà độ ẩm trong vườn, giảm sâu, bệnh hại Tuy nhiên tốc độ gió lớn ảnh hưởng đến khả năng đồng hoá của cây đặc biệt những vùng hay bị gió bão sẽ làm cây gẫy cành rụng quả ảnh hưởng tới sinh trưởng và năng suất

Cây bưởi Phúc Trạch trồng tại huyện Hương Khê ít chịu ảnh hưởng của gió bão nhưng chịu tác động trực tiếp của gió Tây Nam (gió Lào) khô và nóng Gió Lào thường xuất hiện thành đợt (2 - 5 ngày/đợt) từ giữa tháng 3 đến tháng 6,

là thời kỳ giống bưởi Phúc Trạch ra hoa, đậu quả và phát triển quả nên thường có ảnh hưởng nghiêm trọng đến tỷ lệ đậu quả Đặc biệt những năm gió Lào xuất hiện sớm (giữa tháng 2 đến đầu tháng 3), xen kẽ với các đợt gió mùa Đông Bắc gây nên sự thay đổi đột ngột của nhiệt độ, ẩm độ với biên độ lớn gây rụng quả non hàng loạt Cần nghiên cứu những biện pháp kỹ thuật nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực của hiện tượng thời tiết này

2.2.5 Đất

Bưởi có thể trồng được trên nhiều loại đất, tuy nhiên để sinh trưởng phát triển tốt đất trồng cần có một số chỉ tiêu sau: tầng canh tác trên 1 m, giàu mùn (hàm lượng từ 2 - 2,5% trở lên), hàm lượng các chất dinh dưỡng NPK, Ca, Mg, phải đạt mức độ từ trung bình trở lên (N từ 0,1 - 0,15%, P2O5 dễ tiêu từ 5 - 7mg/100g đất, K2O dễ tiêu từ 7 - 10mg/100g đất và Ca, Mg từ 3 - 4 mg/100g đất) Độ chua (pH) thích hợp là 5,5 - 6,5 (Lý Gia Cầu, 1993)

2.3 TÌNH HÌNH SẢN XUẤT VÀ TIÊU THỤ BƯỞI Ở THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM

2.3.1 Tình hình sản xuất, tiêu thụ bưởi trên thế giới

Cây ăn quả được trồng ở hầu hết các nước trên thế giới, tuỳ điều kiện về khí hậu, địa hình và đất đai mà mỗi nước có một hoặc nhiều loại cây ăn quả khác

nhau Các nước vùng nhiệt đới và á nhiệt đới: Trung Mỹ, Nam Mỹ, Châu Phi, Đông Nam Á trồng nhiều các loại cây ăn quả nhiệt đới và á nhiệt đới (chuối, dứa, xoài, cam, quýt, bưởi…) Các nước vùng ôn đới trồng nhiều các cây ăn quả có khả năng chịu lạnh (lê, táo, mơ, mận, nho…)

Theo số liệu thống kê của (FAO, 2016), năm 2016 tổng sản lượng quả của

thế giới đạt trên 846.496 ngàn tấn Trong đó có 5 nước có sản lượng quả đứng đầu thế giới là: Trung Quốc, Ấn Độ, Baraxin, Mỹ, Italia Trong các loại quả thì quả có múi, bao gồm: cam, chanh, quýt, bưởi… chiếm sản lượng tới 13,10% tổng sản lượng các loại quả trên thế giới, nguyên nhân là do quả có múi có thể trồng trọt rộng rãi ở nhiều nơi trên thế giới, từ vùng nhiệt đới tới vùng á nhiệt đới, đồng thời có thể chế biến thành nhiều loại sản phẩm, được đông đảo người sử dụng ưa thích Diện tích, sản lượng và tiêu thụ cây có múi đã tăng mạnh kể từ giữa những năm 1980

Hiện nay trên thế giới hầu hết các loại quả đều tham gia vào thị trường thương mại, trong đó chuối chiếm vị trí đứng đầu trong số lượng quả tươi lưu thông trên thị trường, tiếp đến các loại quả có múi, xoài, dứa Các nước xuất khẩu quả tập trung chủ yếu là Trung Quốc, Pháp, Indonesia… các nước nhập khẩu quả chủ yếu là các nước phát triển ở Bắc Á: Nhật Bản, Hàn Quốc… Châu Âu: Đức, Pháp, Ý, Thuỵ Điển, Thuỵ Sỹ… do các nước này khí hậu ôn đới, không trồng được các loại quả á nhiệt đới và nhiệt đới Mỹ là nước đứng thứ 4 trên thế giới về sản xuất quả, nhưng hàng năm Mỹ vẫn phải nhập rất nhiều các loại quả với số lượng lớn, do dân số của Mỹ cao và nhu cầu sử dụng lớn Trung Quốc là nước đứng đầu trên thế giới về sản xuất các loại quả, tuy nhiên Trung Quốc cũng là nước xuất nhập quả lớn, với dân số đông, hàng năm Trung Quốc phải nhập khoảng 6.500 - 7.000 tấn quả tươi, đồng thời Trung Quốc cũng xuất khẩu những loại quả tươi thế mạnh sang các thị trường khác Năm 2015, Trung Quốc xuất khẩu 4,3 tỷ USD quả các loại, chiếm 4,1% xuất khẩu toàn thế giới Trong các loại quả thì chuối, dứa, cam… được tham gia trao đổi nhiều nhất trên thị trường để sử dụng ăn tươi và chế biến Bưởi là sản phẩm tham gia trao đổi trên thị trường tương đối nhiều, đã đem lại nhiều triệu đôla cho các nước: Trung Quốc, Pháp, Đức, Mỹ…năm 2016 trên thế giới xuất khẩu bưởi với Sản lượng 1.041,2 ngàn tấn, giá trị mang lại 818.883,2 ngàn đô la, nhập khẩu 1.468,9 ngàn tấn, giá trị mang lại 644.824,1ngàn đô la

Bảng 2.1 Diện tích, năng suất và sản lượng bưởi trên thế giới năm 2014

TT Vùng/địa điểm Diện tích thu

hoạch (ha)

Năngsuất (tạ/ha)

Sản lƣợng (1000tấn)

do điều kiện kinh tế của các nước châu Á nên nghề trồng cam quýt chưa được chú trọng nhiều Công tác chọn tạo giống, kỹ thuật canh tác (trừ Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan) còn rất nhiều hạn chế so với các vùng trồng bưởi khác trên thế giới Tuy nhiên nghề trồng cam quýt ở châu Á là sự pha trộn của kỹ thuật hiện đại (Nhật Bản, Đài Loan) và sự canh tác truyền thống như: Trung Quốc, Ấn Độ, Philippine Ở vùng này hiện nay tình hình sâu bệnh hại trên cây có múi xảy ra nghiêm trọng, đặc biệt với bệnh gân xanh vàng lá

Trung Quốc: Là quốc gia có sản lượng bưởi đứng đầu thế giới do diện tích 75.904 ha, năng suất bình quân cao nhất thế giới 498,29 tạ/ha, sản lượng 3.782,25 ngàn tấn Ở Trung Quốc, khu vực nổi tiếng nhất cho sản xuất pomelo là quận Pinghe, tỉnh Phúc Kiến Trong Pinghe, Guanximiyou, quả bưởi đã được

trồng trong hơn 500 năm và được sử dụng để cống cho hoàng gia Đến năm

2013, tổng sản lượng của Guanximiyou, cây bưởi đạt trên 4 × 104 ha

Tại Mỹ, sản lượng bưởi quả của Mỹ đứng thứ 2 thế giới, trong đó chủ lực

là sản phẩm bưởi chùm Ở Mỹ, công tác chọn tạo giống cây cam quýt nói chung

và giống bưởi nói riêng rất được quan tâm và thực hiện bài bản, do vậy Mỹ đã trở thành quốc gia có bộ giống bưởi đưa vào sản xuất tốt nhất thế giới, với nhiều giống cho quả không hạt (thể bất dục đực, bất dục cái, thể tam bội,…) Năm

2014, diện tích 28.126 ha, năng suất bình quân 337,7 tạ/ha, sản lượng 949,82 ngàn tấn, trong đó chủ yếu là bưởi chùm

Ở Ấn Độ, cây bưởi và bưởi chùm được trồng trên quy mô lớn và sản xuất theo hướng hàng hóa Có 26 tiểu bang tham gia vào sản xuất cây có múi chiếm trên 70% diện tích và 89% tổng số sản xuất Ấn Độ là nước sản xuất cây múi lớn thứ tư trên thế giới, đóng góp 6,5% sản lượng Trong đó cây bưởi diện tích cho thu hoạch 10.671 ha và năng suất bình quân 232,88 tạ/ha, sản lượng 248,5 ngàn tấn

Ở Thái Lan, cây bưởi được trồng tập trung, quy mô lớn, sản xuất hàng hóa

ở các tỉnh miền Trung, một phần ở miền Bắc và miền Đông Các giống bưởi chủ lực trong sản xuất là những giống nổi tiếng như Cao Phuang, Cao Fan, Năm

2014, Thái Lan trồng 26.720 ha và đạt sản lượng 242,15 ngàn tấn

2.3.2.Tình hình sản xuất, tiêu thụ bưởi ở việt Nam

Nước ta có điều kiện sinh thái đa dạng với chế độ khí hậu nhiệt đới gió mùa cùng với sự phân hóa địa hình tạo nên các tiểu vùng sinh thái có thể phát triển được nhiều loại cây ăn quả có nguồn gốc nhiệt đới, á nhiệt đới và ôn đới, trong đó nhiều loại có năng suất và chất lượng khá tốt Trên phạm vi toàn quốc đến nay đã hình thành các vùng cây ăn quả tập trung quy mô lớn Trong đó nhóm cây ăn quả có múi nói chung, và cây bưởi nói riêng được coi là một trong 4 loại cây ăn quả chủ lực trong phát triển nông nghiệp ở nước ta hiện nay Theo số liệu

Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn Việt Nam, đến năm 2016 cả nước có khoảng 848, 64 nghìn ha diện tích trồng cây ăn quả, tăng 2,6% so với 2015 trong

đó diện tích bưởi, bòng là 59,82 nghìn ha Đặc biệt từ năm 2011 đến năm 2014 diện tích và năng suất hầu như không tăng thì đến năm 2015, 2016 diện tích và năng suất đã tăng đáng kể, từ 46,47 ngàn ha với 116,8 tạ/ha năm 2014 lên 59,82 ngàn ha với 118,12 tạ/ha năm 2016 Sản lượng liên tục tăng qua các năm từ

424.300 tấn năm 2011; 437.400 tấn năm 2012; 439.900 tấn năm 2013; 442.800 tấn năm 2014; 471.400 tấn năm 2015; 497.300 tấn năm 2016

Bảng 2.2 Tình hình sản xuất Bòng, Bưởi ở Việt Nam giai đoạn 2011- 2016

Năm

Chỉ tiêu Diện tích

(ha)

Diện tích cho thu hoạch (ha)

Năng suất (tạ/ha)

Sản lƣợng (tấn)

Nguồn: Bộ Nông nghiệp & PTNT niên giám thống kê (2016)

Theo thống kê Bộ Nông nghiệp & PTNT đến năm 2016 cây bưởi tập trung trồng 5 vùng chủ yếu, đó là:

Vùng Đồng bằng sông Cửu Long với diện tích 27,07 ngàn ha với năng suất khá cao 123,8 tạ/ha, sản lượng 267,7 ngàn tấn chiếm 54% và sản lượng của cả nước Đặc biệt, có các giống cây có múi đặc sản nổi tiếng được người tiêu dùng ưa chuộng và mua với giá cao (bưởi Da Xanh của Bến Tre; bưởi Năm Roi của Vĩnh Long, Hậu Giang ) Khu vực Trung du và miền núi phía Bắc: Cây có múi ở vùng này được trồng ở những vùng đất ven sông, suối như sông Hồng, sông Lô, sông Gâm, sông Chảy Hiện chỉ còn một số vùng tương đối tập trung là Bắc Sơn, Bắc Quang cây bưởi ở vùng này được trồng với diện tích lớn thứ 2 trên cả nước; Diện tích 12.070 ha chiếm 20,2% diện so với cả nước, nhưng năng suất bưởi rất khiêm tốn chỉ đạt 94,3 tạ/ha, sản lương 54.500 tấn chiếm 10,96% sản lượng so với cả nước Vùng đồng bằng Sông Hồng tuy diện tích bưởi 7.450 ha nhưng năng suất đạt cao nhất trong các vùng 143,4 tạ/ha, sản lượng đạt 87.200 tấn

Trong những năm qua, phát triển cây ăn quả đã góp phần chuyển đổi cơ cấu cây trồng, cơ cấu mùa vụ, tăng thêm giá trị sử dụng đất, tăng thêm thu nhập của nông dân Bên cạnh đó, thị trường tiêu thụ quả Việt Nam thời gian gần đây có nhiều thuận lợi, số lượng, chủng loại, kim ngạch xuất khẩu hàng năm đều tăng Năm 2000 kim ngạch xuất khẩu quả các loại đạt 213,1 triệu USD; năm 2010 đạt 784,8 triệu USD, năm 2016 đạt 2.250 triệu USD (đạt tốc

độ tăng trưởng 19,8%/năm giai đoạn 2010 - 2016), thị trường xuất khẩu chính vẫn là Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Mỹ, Hà Lan, Thái Lan, Singapore Nhờ thị trường mở rộng, sản xuất cây ăn quả diện tích tăng khá nhanh, từ 696,4 ngàn ha năm 2010 tăng lên 863,24 ngàn ha năm 2016 (tăng thêm 166,8 ngàn ha)

Bảng 2.3 Diện tích và sản lượng bưởi ở một số vùng của Việt Nam năm 2016

Diện tích gieo trồng (ha)

Diện tích thu hoạch (ha)

Năng suất (tạ/ha)

Sản lường (tấn)

Nguồn: Bộ Nông nghiệp & PTNT niên giám thống kê (2016)

Cây bưởi của vùng Bắc Trung Bộ tính đến năm 2016: Tổng diện tích 6.560 ha, diện tích cho thu hoạch là 4.570 ha, trong đó, diện tích lớn nhất là tỉnh

Hà Tĩnh có 2.320 ha chiếm 35,36 % tổng diện tích và 1240 ha cho sản phẩm chiếm 27,13 % toàn vùng Sản lượng của vùng Bắc Trung Bộ là 45.400 tấn, trong

đó Nghệ An 13.200 tấn chiếm 26,9 % tổng sản lượng toàn vùng Năng suất bình quân toàn vùng 99,3 tạ/ha

Bưởi ở Việt Nam chủ yếu dùng để ăn tươi và cung cấp cho thị trường nội địa Trong những năm gần đây, một số giống bưởi như: Năm Roi, Da Xanh đã được đầu tư, thâm canh sản xuất theo hướng GAP, đăng ký thương hiệu độc quyền và đã xuất khẩu sang thị trường một số nước như Mỹ, Thái Lan Một số giống bưởi nổi tiếng có tính chất hàng hóa tại nước ta hiện nay như: Bưởi Da Xanh, Bưởi Năm Roi, Bưởi Đường lá cam, bưởi lông cổ Cò, bưởi Đoan Hùng, bưởi Thanh Trà, bưởi Diễn, Bưởi Phúc Trạch Ngoài ra còn

có những giống bưởi ngon được trồng rải rác ở các các tỉnh, thành trong cả nước như: Bưởi Tàu, bưởi Bành (Thừa Thiên Huế), bưởi Luận Văn (Thanh Hóa), bưởi Quế Dương (Hà Nội), bưởi Hoàng Trạch (Hưng Yên), bưởi Da Láng (Vĩnh Long)

Hình 2.1 Cơ cấu xuất khẩu quả của Việt Nam theo giá trị

kim ngạch xuất khẩu

Nguồn: Cục Trồng trọt (2017)

Bưởi chủ yếu phục vụ nhu cầu nội địa rất lớn của nước ta, do đó xuất khẩu bưởi không đáng kể chỉ chiếm 1,3% giá trị so với các loại quả xuất khẩu Giá trị xuất khẩu bưởi 4 triệu USD năm 2010, tăng thêm 2,3 triệu USD vào năm 2015 đạt 6,3 triệu USD Hà Lan vẫn là thị trường chính của bưởi da xanh nước ta (chiếm 62% giá trị), ngoài ra bưởi còn xuất sang các nước như Canada, Nga, và Singapore Cho đến nay chưa có nghiên cứu chính xác về cơ cấu giống bưởi được trồng

ở các tỉnh Thực tế cho thấy các tỉnh phía bắc chủ yếu trồng bưởi Diễn và 1 số giống bưởi địa phương khác; tỉnh Quảng Bình và Hà Tĩnh có bưởi Phúc Trạch chiếm cơ cấu chính; Thừa Thiên Huế có bưởi Thanh Trà; các tỉnh phía nam có bưởi Da Xanh, bưởi Năm Roi…

- Bưởi Năm Roi: Trồng nhiều trên đất phù sa ven sông Hậu ở huyện Bình

Minh tỉnh Vĩnh Long và tỉnh Hậu Giang Theo Bộ Nông Nghiệp và Phát triển Nông thôn, đến năm 2016 diện tích trồng bưởi Năm Roi ở đồng bằng sông Cửu Long là 13.500 ha, sản lượng 160.000 tấn Không những tiêu thụ trong nước bưởi Năm Roi còn được xuất khẩu đi một số nước Doanh nghiệp Hoàng Gia đã đăng

ký độc quyền kinh doanh thương hiệu bưởi Năm Roi Hoàng Gia và lập trang

riêng nhằm quảng bá cho loại quả đặc sản này

- Bưởi Da Xanh: Có nguồn gốc từ ấp Thanh Sơn, xã Thanh Tân, huyện

Mỏ Cày, tỉnh Bến Tre, hiện được trồng nhiều nhất tại xã Mỹ Thạnh An, thị xã

Bến Tre Toàn tỉnh Bến Tre hiện tại có 7.210 ha, dự kiến bưởi Da Xanh đạt 6.000

ha Ngoài tiêu thụ nội địa, bưởi Da Xanh được xuất khẩu sang một số nước như

Mỹ, Thái Lan

- Bưởi Đoan Hùng: Trồng tập chung chủ yếu ở các xã Chí Đám, Bằng

Luân và Cát Lâm của huyện Đoan Hùng tỉnh Phú Thọ, trên đất phù sa ven sông

Lô và sông Chảy Bưởi Đoan Hùng có 2 giống là bưởi Tộc Sửu, nguồn gốc ở xã Chí Đám và bưởi Khả Lĩnh, nguồn gốc ở thôn Khả Lĩnh xã Đại Minh huyện Yên Bình tỉnh Yên Bái với diện tích cây cho quả khoảng trên 300 ha Trong những năm gần đây bưởi Đoan Hùng liên tục mất mùa, năng suất, sản lượng suy giảm một cách rõ rệt, sản phẩm hiện không đủ cho tiêu thụ nội tỉnh

- Bưởi Diễn: Có nguồn gốc từ Đoan Hùng – Phú Thọ, trước đây được

trồng nhiều ở xã Phú Diễn, xã Phú Minh huyện Từ Liêm Hà Nội, hiện nay đã được trồng và phát triển tốt tại một số địa phương như: Hà Nội (Đan Phượng, Phúc Thọ, Hoài Đức, Chương Mỹ, Quốc Oai, ); Bắc Giang (Hiệp Hoà, Tân Yên, Yên Thế, ); Hưng Yên (Văn Giang, Tiên Lữ, ) với diện tích ước khoảng 1.000 ha và đang tiếp tục được mở rộng

Ngoài những giống bưởi chính kể trên còn có nhiều giống bưởi ngon được trồng rải rác ở các tỉnh trong cả nước như: bưởi Ổi, bưởi Da Láng (Biên Hoà, Vĩnh Long), bưởi Tàu, bưởi Bành, bưởi Phò Trạch (Thừa Thiên Huế), bưởi Luận Văn (Thanh Hoá), bưởi Quế Dương (Hoài Đức – Hà Nội), bưởi Hoàng Trạch (Văn Giang – Hưng Yên) Ở mỗi vùng, các giống bưởi đều có vai trò nhất định trong sản xuất nông nghiệp

Tập đoàn bưởi ở nước ta rất đa dạng, có nhiều nguồn gen quý, nhiều giống

có tiềm năng xuất khẩu có giá trị Trồng bưởi đem lại hiệu quả kinh tế cao Tuy nhiên, việc sản xuất bưởi ở nước ta vẫn còn mang tính tự phát, thiếu quy hoạch hoặc quy hoạch chưa đồng bộ nên dẫn đến còn nhiều bất cập Trong những năm gần đây, một số giống xảy ra hiện tượng mất mùa thường xuyên như bưởi Phúc Trạch, bưởi Đoan Hùng làm cho người dân không quan tâm chăm sóc cây bưởi

và chuyển đổi bằng các loại cây trồng khác đem lại hiệu quả cao hơn Do vậy, để nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả của sản xuất bưởi ở nước ta cần có những nghiên cứu cơ bản, cụ thể đối với từng giống và từng vùng sinh thái khác nhau Bên cạnh đó cũng cần quan tâm đến công tác quy hoạch, thị trường cũng như chất lượng sản phẩm, bảo quản sau thu hoạch

2.4 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ THỤ PHẤN, THỤ TINH TRÊN CÂY

CÓ MÚI VÀ CÂY BƯỞI Ở THẾ GIỚI VÀ VIỆT NAM

2.4.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới

Thụ phấn được chia làm 2 kiểu: Thụ phấn sinh học và thụ phấn phi sinh học Thụ phấn sinh học là thụ phấn cần tới sự trợ giúp của sinh vật, thụ phấn phi sinh học là thụ phấn không cần tới sự trợ giúp của sinh vật, mà là nhờ gió (chủ yếu là các loài cỏ, cây lá kim và các loài cây rụng lá mùa đông) hoặc nước (chủ yếu là các loài cây trồng thuỷ sinh) Có khoảng 80% các loài thực vật thuộc nhóm thụ phấn sinh học, chỉ 20% các loài thực vật còn lại thuộc loại thụ phấn phi sinh học Trong các loài thụ phấn phi sinh học có khoảng 98% là thụ phấn nhờ gió và 2% thụ phấn nhờ nước

Thụ phấn yêu cầu phải có nguồn cung cấp phấn Một số loài thực vật tự thụ phấn, hoặc tự tương hợp, chúng có khả năng tự thụ phấn bằng nguồn phấn của chính mình Một số loài khác không tự thụ phấn được do bị ngăn cản bởi các yếu tố hoá học hoặc vật lý nào đó, cần phải thụ phấn chéo Nguồn phấn tốt nhất phải là phấn từ những cây thích hợp, hạt phấn phải có sức sống tốt, nở hoa đồng thời với cây được thụ phấn

Người ta phân thụ phấn làm 3 loại sau:

- Thụ phấn chéo: Là hình thức thụ phấn mà hạt phấn được tung lên hoa

của một cây khác, thụ phấn chéo cần có tác nhân truyền phấn và nguồn phấn ngoài Những loài thực vật thích hợp với thụ phấn chéo cần phải có nhị đực cao hơn lá noãn để truyền phấn tốt hơn cho các hoa khác

- Tự thụ phấn cần tác nhân truyền phấn: Là hình thức thụ phấn mà hạt

phấn di chuyển tới đầu nhụy của cùng một hoa, hoặc hoa khác trên cùng một cây bởi các tác nhân truyền phấn như gió, côn trùng, Những loài thực vật có hình thức thụ phấn này thường có cấu tạo hoa thuận lợi cho việc tiếp nhận phấn

- Tự thụ phấn không cần tác nhân truyền phấn (tự thụ bên trong): Là sự tự

thụ phấn xảy ra trước khi hoa nở Hạt phấn được rời khỏi bao phấn, di chuyển tới đầu nhụy ngay trong hoa, hoặc hạt phấn trên bao phấn nảy mầm thành ống, chui thẳng vào chỉ nhụy xuống các lỗ noãn Những loài thực vật tự thụ trong buộc phải có tính tự tương tác hoặc tự thụ tinh, những loài thực vật có tính bất tự tương tác thì không thể có sự tự thụ trong

Trong tự nhiên tuỳ thuộc vào đặc tính di truyền của từng loài, giống mà chúng có những cách thức thụ phấn khác nhau (tự thụ, tự tương hợp hay thụ phấn chéo,…) Trừ những loài tự thụ trong, còn lại kể cả tự thụ cũng như những loài phải thụ phấn chéo nếu có sự thụ phấn bổ sung thì khả năng đậu quả cũng như

năng suất đều tăng Ví dụ, đối với cây Đào (Peaches) được coi là giống tự thụ

bởi vì không cần tới thụ phấn chéo thì vẫn có quả, nhưng nếu được thụ phấn chéo

sẽ cho năng suất tốt hơn, đặc biệt đối với những giống tự bất tương hợp như táo tây muốn có thu hoạch nhất thiết phải có sự thụ phấn chéo Tuy nhiên không phải tất cả các giống tự bất tương hợp đều phải cần tới thụ phấn chéo mới cho quả, mà trong nhiều trường hợp bất tự tương hợp ở một số giống cây ăn quả không những vẫn cho quả mà còn tạo ra quả không hạt, còn được gọi là hiện tượng trinh sản

(parthenocarpic) và ngay trong trường hợp này việc thụ phấn bổ sung vẫn có tác

dụng nâng cao năng suất Một ví dụ điển hình là khi trồng các giống hồng không hạt ở Nhật bản như: Fuyu Gaki, HanaFuyu, Matsumoto Wase Fuyu, người ta thường trồng xen giống Gailey hoặc Zenji (những giống chỉ ra hoa đực và có thời gian nở hoa trùng với các giống trên) với tỷ lệ 1/8 làm cây thụ phấn bổ sung để làm tăng sự đậu quả và chất lượng quả mà quả vẫn không có hạt Trường hợp thụ phấn mà vẫn tạo ra quả không hạt này được giải thích là thụ phấn bổ sung chỉ đóng vai trò như là một hoocmon ngoại sinh ức chế sự hình thành axit absciss và kích thích sự phát triển của bầu noãn tạo quả (Đỗ Đình Ca, 2009)

Nhìn chung, sự đậu quả ở cây ăn quả có múi phụ thuộc vào sự thành công của quá trình thụ phấn, thụ tinh Khi được thụ tinh, tế bào trứng (noãn hoa) phát triển nhanh Với loại cây có múi có hạt, để đậu quả cần phải có sự thụ phấn, thụ tinh Hoa không được thụ phấn, sự phát triển của nhụy sẽ bị kìm hãm, toàn bộ hoa sẽ bị lão hóa và rụng Các giống cam ngọt như Pinapple là một ví dụ: thiếu hụt sự thụ tinh sẽ chắc chắn dẫn đến rụng bầu nhụy Tất cả những hoa ít hoặc không được thụ phấn sẽ bị kìm hãm sự phát triển và rụng không lâu sau khi nở hoa Việc kìm hãm sự phát triển của bầu nhụy không được thụ phấn hầu hết là do không có sự tái hoạt động phân chia tế bào như ở những quả non được thụ phấn Bởi vậy, việc đậu quả những giống này phụ thuộc nhiều vào quá trình thụ phấn,

thụ tinh (Ben Cheikh et al.,1997)

Các giống bưởi (Citrus grandis) phần nhiều có hiện tượng tự không tương hợp (Anil et al., 2004) Tự không tương hợp là một dạng bất thụ xảy ra khi phấn

hoa và tế bào trứng vẫn phát triển bình thường nhưng không thể thụ tinh do

những rào cản về sinh lý Tính trạng tự không tương hợp do gen S (Self –

incompatibility gen) kiểm soát Nếu S alleles của phấn hoa và S alleles của nhụy

cái giống hệt nhau, ống phấn không phát triển được trong bầu nhụy và do vậy không xảy ra quá trình thụ tinh Trái lại, nếu alleles ở phấn hoa và alleles ở nhụy cái khác nhau, ống phấn phát triển bình thường, giao tử đực sẽ thụ tinh với tế bào trứng (Ngô Xuân Bình, 2001)

Như vậy, ở cây ăn quả có múi tồn tại 2 loại giống là giống có hạt và giống không có hạt Những giống có hạt để đậu quả cần phải xảy ra quá trình thụ phấn, thụ tinh Những giống không hạt có hai hình thức, thứ nhất: Tạo quả không hạt khi tự thụ; thứ hai: Tạo quả có hạt khi xảy ra giao phấn Trong cả hai trường hợp trên, thụ phấn bổ sung đều có tác dụng rõ trong việc nâng cao tỷ lệ đậu quả

Trên thế giới, đã có khá nhiều những nhiên cứu về thụ phấn cho cây ăn quả ở các nước trồng cây ăn quả tiên tiến như: Nhật Bản, Austraylia, Mỹ, Braxin, Tuy vậy, những nghiên cứu này tập trung chủ yếu ở một số đối tượng quả như: Nho, bơ, táo, đào, cam Valencia, cam Navel, quýt Ôn Châu, quýt Clememtine, (Brown1 and Krezdorn, 1970; Carol and Lovatt, 1990; Ashman ,

2000; Cane, 2003; Cayenne and Rebecca, 2003; Chacoff and Aizen, 2006) Những nghiên cứu về thụ phấn cho cây bưởi (Citrus grandis) chủ yếu được

nghiên cứu ở Trung Quốc, Thái Lan Có thể tóm tắt kết quả của một số nghiên cứu trên nhóm cây có múi và cây bưởi như sau:

Nghiên cứu ảnh hưởng của tự thụ và thụ phấn chéo ở quýt Clementine (Wallace, 2002) Khi để tự thụ, tỷ lệ đậu quả của quýt Clementine chỉ đạt từ 0 - 5% trong khi công thức thụ phấn chéo cho tỷ lệ đậu tới 15% Không có sự sai khác về khối lượng quả, hàm lượng đường, vitamin C ở các công thức tự thụ và thụ phấn chéo

Nghiên cứu về ảnh hưởng của các nguồn phấn khác nhau đến tỷ lệ đậu quả

và chất lượng của chanh (Citrus limonBurn) (Kremas and Goswami, 2000) chỉ ra

rằng: Tỷ lệ đậu quả có sự khác biệt rõ rệt khi sử dụng các nguồn phấn khác nhau

để thụ phấn bổ sung, tỷ lệ đậu quả đạt cao nhất khi dùng phấn cam ngọt Kích

thước quả đạt lớn nhất ở công thức thụ phấn bằng phấn hoa bưởi (Citrus grandis)

Dịch quả không có sự khác biệt giữa công thức thụ phấn chéo và tự thụ phấn

Ngoài nghiên cứu về vai trò của thụ phấn bổ sung cho cây bưởi các nhà khoa học Trung Quốc còn nghiên cứu phương pháp thụ phấn Theo các nhà khoa học thuộc Viện cây có múi Quế Lâm, Viện Nghiên cứu cam quýt Trung Quốc có các biện pháp chính sau được dùng để thụ phấn bổ sung cũng như bổ sung nguồn phấn cho giống bưởi Sa Điền: Thụ phấn thủ công bằng tay, phun hỗn hợp nước với phấn hoa, treo cành bổ sung nguồn phấn trên tán cây, ghép bổ sung nguồn phấn, Mỗi một biện pháp đều có những ưu, nhược điểm nhất định nhưng đều

có tác dụng rõ rệt trong việc nâng cao tỷ lệ đậu quả (Lương Bành Chí, 2007)

Tổng quan các kết quả nghiên cứu về thụ phấn, thụ tinh trên thế giới cho thấy: Thụ phấn bổ sung là cần thiết cho nhiều loại cây ăn quả có múi trong đó có một số giống bưởi Đặc biệt, thụ phấn bổ sung có tác dụng rõ trong việc nâng cao

tỷ lệ đậu quả, cải thiện kích thước quả Mức độ tác động phụ thuộc vào từng đối tượng và từng vùng sinh thái cụ thể Để có những kết luận chính xác cần triển khai một số thí nghiệm trên một đối tượng trong một khoảng thời gian nhất định

2.4.2 Những nghiên cứu về thụ phấn ở Việt Nam

Ở Việt Nam, việc thụ phấn bổ sung đã được thực hiện trên một số đối tượng cây trồng, bằng rất nhiều biện pháp khác nhau như: thụ phấn bằng côn trùng (thả ong, kiến), thụ phấn trực tiếp bằng tay, Tuy nhiên những nghiên cứu chuyên sâu về thụ phấn, thụ tinh cho cây ăn quả nói chung, cây có múi nói riêng chưa có nhiều Trước hiện tượng mất mùa của cây bưởi ở một số vùng trồng trên

cả nước, đã có một số nghiên cưu về thụ phấn bổ sung cho cây bưởi, những nghiên cứu có liên quan đến lĩnh vực của đề tài là:

Theo Vũ Việt Hưng (2011), thụ phấn bổ sung bằng phấn bưởi chua, một ngày thụ phấn 2 lần, liên tục từ khi hoa nở rộ đến tàn hoa có khả năng khắc phục tốt hiện tượng mất mùa của giống bưởi Phúc Trạch (ở những năm mất mùa năng suất vẫn đạt trên 69 kg/cây, cao hơn đối chứng trên 20 lần) mà không ảnh hưởng đến phẩm chất quả

Vũ Việt Hưng (2012), thụ phấn bổ sung thủ công bằng phấn bưởi chua, một ngày thụ phấn 2 lần, liên tục từ khi hoa nở rộ đến tàn hoa có khả năng khắc phục tốt hiện tượng mất mùa của giống bưởi Đại Minh - Yên Bái mà không ảnh hưởng đến phẩm chất quả Ngoài biện pháp thụ phấn bổ sung bằng tay, biện pháp thụ phấn bổ sung bằng cách phun hỗn hợp phấn với một số loại vật liệu phối trộn như bột gạo, bột đá, bột sữa theo tỷ lệ 1 bột : 1 phấn cũng cho tỷ lệ đậu quả cao hơn rõ rệt so với đối chứng

Nguyễn Quốc Hùng và Vũ Việt Hưng (2014), dùng phấn hoa của các giống bưởi khác giống với bưởi đặc sản Đoan Hùng (tốt nhất là bưởi chua) để thụ phấn bổ sung có tác dụng rõ trong việc nâng cao và ổn định tỷ lệ đậu quả cho bưởi Đoan Hùng Đặc biệt, có thể phấn của giống bưởi Bằng Luân thụ bổ sung cho giống bưởi Chí Đám và ngược lại Việc thụ phấn được thực hiện thủ công bằng tay không cách ly Quét nhẹ phấn hoa cho phấn bám trên đầu nhụy của hoa bưởi Đoan Hùng, mỗi hoa bưởi cho phấn sử dụng thụ bổ sung cho từ 8 -10 hoa, một ngày thụ 2 lần, buổi sáng từ 8h

30 - 10h30, buổi chiều từ 14h

- 16h liên tục từ khi hoa nở rộ đến tàn hoa Những nghiên cứu bổ sung về thụ phấn bổ sung trên cây bưởi Đoan Hùng của nhóm tác giả trên cũng chỉ ra rằng: Ngoài phương pháp thụ phấn bằng tay, có thể sử phương pháp phun hỗn hợp phấn với bột đá được trộn theo tỷ lệ 1 phấn : 4 bột CaC03), 4 lần/vụ hoa, mỗi lần cách nhau 2 ngày cũng có tác dụng tốt trong việc nâng cao tỷ lệ đậu quả

Đỗ Năng Vịnh (2008), cho rằng hầu hết các giống cây có múi cần thụ phấn

để đạt năng suất cao Đối với một số giống chỉ cần tự thụ phấn là đủ, nhưng với các giống tự bất tương hợp hoặc bất dục đực cần phải trồng xen một số cây cho phấn (cây đực), nhằm cung cấp nguồn phấn khác giống hoặc cải thiện sự thụ phấn thụ tinh bằng côn trùng

Trịnh Nhất Hằng (2006), thụ phấn bổ sung giúp tỷ lệ đậu trái của mãng cầu dai đạt trên 90%, trong khi đối chứng (thụ phấn tự nhiên) chỉ đạt 15% - 30%, quả được thụ phấn có hình dạng cân đối đẹp, kích thước to, thích hợp hơn với thị hiếu người tiêu dùng so với thụ phấn tự nhiên

Không chỉ riêng đối với cây ăn quả, thụ phấn bổ sung còn có tác dụng tốt đối với một số loại rau thuộc họ bầu bí như: dưa hấu, bí đao, bí đỏ, bầu, mướp, (Nguyễn Văn Duy, 2008)

Hoàng Thị Thủy (2015), Kết quả nghiên cứu đối với các dòng /giống bưởi như : Da Xanh, Năm Roi, 2X-B, TN4, TN5, XB130 và dòng cam TN 1, TN13 thì việc thụ phấn hay không thụ phấn không ảnh hưởng gì đến tỷ lệ đậu quả Ngược lại, giống bưởi Phúc Trạch, Bưởi đỏ, TN3, TN15 đã có sự biến động rất lớn về tỷ

lệ đậu quả giữa việc bao hoa, khử đực rồi bao hoa và thụ phấn tự do, cụ thể nếu khử đực và bao hoa thì dòng/giống (Phúc Trạch, Bưởi Đỏ, TN3, TN15) không có khả năng cho quả, nếu bao hoa thì tỷ lệ đậu quả cũng rất thấp, nhưng nếu để thụ phấn tự do thì tỷ lệ đậu quả cao hơn hẳn Cụ thể như Phúc Trạch tự thụ tỷ lệ đậu quả (0,9%)/2011 và 0,8%/2012, nhưng nếu thụ phấn tự do tỷ lệ đậu quả (5,2%)

năm 2011 và (5,0%) năm 2012 Như vậy với dòng /giống Phúc Trạch, Bưởi đỏ, TN3, TN15 trồng thuần sẽ ảnh hưởng lớn tới quá trình thụ phấn thụ tinh, trong khi đó với dòng /giống bưởi Da Xanh, Năm Roi, 2X-B, TN4, TN5, XB130 và dòng cam TN1, TN13 thì việc trồng thuần không ảnh hưởng gì đến quá trình này

Theo nghiên cứu của Đỗ Đình Ca và Vũ Việt Hưng (2010), thụ phấn bằng phấn của giống bưởi chua số quả thực thu đạt 71,67 quả/cây, năng suất 73,82 kg/cây, trong đó công thức để tự nhiên số quả thực thu 13,33 quả/cây, năng suất 12,26 kg/cây, do vậy năng suất gấp 6 lần không thụ phấn bổ sung Thí nghiệm năm 2008 Thụ phấn bằng phấn của giống bưởi chua năng suất trung bình 16,81-21,41 kg/cây, đối chứng chỉ đạt 5,6 kg/cây, không làm thay đổi các chỉ tiêu về quả so với công thức đối chứng

Như vậy, thụ phấn bổ sung là cần thiết cho nhiều loại cây ăn quả có múi có tác dụng rõ trong việc nâng cao tỷ lệ đậu quả, cải thiện kích thước quả Mức độ tác động phụ thuộc vào từng đối tượng và từng vùng sinh thái cụ thể Để có những kết luận chính xác cần triển khai một số thí nghiệm trên một đối tượng trong một khoảng thời gian nhất định

Qua tổng quan tài liệu trong và ngoài nước chúng ta nhận thấy bưởi

(Citrus grandis) được sản xuất chủ yếu ở các nước thuộc châu Á, tập trung nhiều

ở Trung Quốc, Philippines, Thái Lan và Việt Nam Tập đoàn bưởi ở nước ta rất

đa dạng với nhiều giống bưởi chất lượng cao, có triển vọng xuất khẩu lớn như: Bưởi Năm Roi, bưởi Da Xanh và đặc biệt là giống bưởi Phúc Trạch Trong sản xuất bưởi thì biện pháp thụ phấn bổ sung là cần thiết cho cây có múi nói chung

và cây bưởi nói riêng có vai trò tích cực trong việc nâng cao tỷ lệ đậu quả, cải thiện kích thước quả, mức độ tác động phụ thuộc vào từng đối tượng và từng vùng sinh thái cụ thể Trong những năm gần đây, những nghiên cứu về thụ phấn

bổ sung đã được nghiên cứu trên một số giống bưởi đặc sản ở miền Bắc Để biện pháp kỹ thuật này được hoàn thiên hơn, chính xác cho giống bưởi Phúc Trạch tại Hương Khê thì các nghiên cứu kỹ thuật ảnh hưởng của biện pháp thụ phấn bổ sung bằng cơ giới rất cần được thực hiện

PHẦN 3 NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.1 ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN VÀ VẬT LIỆU NGHIÊN CỨU

3.1.1 Địa điểm nghiên cứu

Địa điểm triển khai các nội dung nghiên cứu của đề tài tại xã Hương Trạch, huyện Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh

3.1.2 Thời gian nghiên cứu

Từ tháng 01 năm 2017 đến 4 năm 2018

3.1.3 Đối tượng và vật liệu nghiên cứu

- Đối tượng: Cây giống bưởi Phúc Trạch 8 -10 năm tuổi, trồng tại huyện Hương Khê - Hà Tĩnh

- Vật liệu nghiên cứu:

+ Các vật dụng cần thiết như: máy phun phấn, cưa, kéo cắt cành,

+ Các vật liệu khác dùng trong nghiên cứu gồm:

Bột gạo: Là bột gạo nghiền nhỏ Phòng thí nghiệm của Viện nghiên cứu rau quả cung cấp

Bột đá: Bột CaC03: là phụ gia được sử dụng trong nhiều ngành công nghiệp, trong đó được sử dụng làm phụ gia trong sản xuất bánh kẹo, rất dễ mua

Muối KH2PO4 ;

Muối MgSO4;

Phèn chua; KAL (SO4)2

Sữa bột: Loại sữa Growplus dùng cho trẻ em 1-2 tuổi

Ngoài các loại phân bón lá trên đề tài còn sử dụng một số loại vật tư, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật đang được sử dụng phổ biến trong sản xuất như: phân chuồng hoai, super lân, đạm urê, kaliclorua, thuốc Aliette, Sherpa,

3.2 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

- Điều tra điều kiện khí hậu, đất đai và hiện trạng sản xuất bưởi Phúc Trạch huyện Hương Khê, Hà Tĩnh

- Nghiên cứu ảnh hưởng của tỷ lệ phối trộn giữa một số loại vật liệu phối

trộn với phấn bưởi chua dùng cho thụ phấn bổ sung bằng máy phun đến năng suất bưởi Phúc Trạch

- Nghiên cứu ảnh hưởng của số lần thụ phấn bổ sung bằng máy phun phấn đến năng suất bưởi Phúc Trạch

- Nghiên cứu của một số loại dung dịch dùng hòa với phấn bưởi chua dùng cho thụ phấn bổ sung bằng biện pháp phun dung dịch đến năng suất bưởi Phúc Trạch

3.3 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

3.3.1 Điều tra điều kiện khí hậu, đất đai và hiện trạng sản xuất bưởi Phúc Trạch huyện Hương Khê, Hà Tĩnh

- Tiên hành thu thập các số liệu thứ cấp về điều kiện khí hậu, đất đai và sản xuất của các ban, ngành chức năng như Phòng nông nghiệp, thống kê huyện, hội làm vườn

- Điều tra hiện trạng áp dụng biện pháp thụ phấn bổ sung của các hộ trồng bưởi tại Hương Khê 5 xã đại diện là xã Hương Đô, Phúc trạch, Hương Trạch, Hương Thủy, Lộc Yên Mỗi xã điều tra 10 hộ trồng bưởi Phúc Trạch theo mẫu phiếu điều tra nông hộ, tổng số hộ 50 hộ (Phiếu điều tra ở phần phụ lục)

3.3.2 Thí nghiệm 1: Nghiên cứu ảnh hưởng của tỷ lệ phối trộn giữa một số loại vật liệu phối trộn với phấn bưởi chua dùng cho thụ phấn bổ sung bằng máy phun đến năng suất bưởi Phúc Trạch

* Bố trí thí nghiệm: Thí nghiệm gồm 10 công thức:

- CT 1: Bột gạo, phối trộn theo tỷ lệ 2 bột :1 phấn

- CT 2: Bột gạo, phối trộn theo tỷ lệ 3 bột :1 phấn

- CT 3: Bột gạo, phối trộn theo tỷ lệ 4 bột :1 phấn

- CT 4: Bột sữa, phối trộn theo tỷ lệ 2 bột :1 phấn

- CT 5: Bột sữa, phối trộn theo tỷ lệ 3 bột :1 phấn

- CT 6: Bột sữa, phối trộn theo tỷ lệ 4 bột :1 phấn

- CT 7: Bột CaC03, phối trộn theo tỷ lệ 2 bột :1 phấn

- CT 8: Bột CaC03, phối trộn theo tỷ lệ 3 bột :1 phấn

- CT 9: Bột CaC03, phối trộn theo tỷ lệ 4 bột :1 phấn

- CT 10: Đối chứng 1- Không thụ phấn bổ sung

- CT 11: Đối chứng 2 - Thụ phấn bổ sung bằng tay

Thí nghiệm được bố trí trên vườn trồng sẵn theo khối ngẫu nghiên đầy đủ, mỗi công thức 3 cây (từ 8 - 10 tuổi), nhắc lại 3 lần

Chuẩn bị phấn: Phấn dùng cho thụ bổ sung được lấy từ những cây bưởi chua Lấy những hoa vừa nở, dùng kéo cắt toàn bộ phần đầu nhị để thu phấn và pha trộn phấn hoa với các vật liệu và tiến hành phun buổi sáng từ 8h30 đến 10h

30 Thụ bổ sung liên tục từ khi hoa nở đến bắt đầu tàn hoa, hai ngày một lần Phun tập chung vào những chùm hoa mới nở

Thời gian thu phấn bưởi chua tiến hành pha trộn với các vật liệu phun ngay

3.3.3 Thí nghiệm 2: Nghiên cứu ảnh hưởng của số lần thụ phấn bổ sung bằng máy phun phấn đến năng suất bưởi Phúc Trạch

* Bố trí thí nghiệm: Thí nghiệm gồm 4 công thức:

- CT 1: Thụ phấn bổ sung bằng máy 1 ngày 1 lần, từ hoa nở đến hoa tàn

- CT 2: Thụ phấn bổ sung bằng máy 2 ngày 1 lần, từ hoa nở đến hoa tàn

- CT 3: Thụ phấn bổ sung bằng máy 3 ngày 1 lần, từ hoa nở đến hoa tàn

- CT 4: Đối chứng không thụ phấn bổ sung

Thí nghiệm được bố trí trên vườn trồng sẵn theo khối ngẫu nghiên đầy đủ, mỗi công thức 3 cây (8 tuổi), nhắc lại 3 lần Hỗn hợp phần dùng phun là hỗn hợp phấn với bột CaC03, tỷ lệ phối trộn là 3 bột: 1phấn Thời gian phun buổi sáng từ

8h30 đến 10h 30 Phun tập chung vào những chùm hoa mới nở

3.3.4 Thí nghiệm 3: Nghiên cứu ảnh hưởng của một số loại dung dịch dùng hòa với phấn bưởi chua dùng cho thụ phấn bổ sung bằng biện pháp phun dung dịch đến năng suất bưởi Phúc Trạch

* Bố trí thí nghiệm: Thí nghiệm gồm 3 công thức:

- CT 1: Dung dịch 1: Phèn chua 0,2 % ; MgSO4 0,1%; Mật ong 5% ;

KH2PO4 0,2% ; Phấn bưởi chua 4% ; Nước 90,5%

- CT 2: Dung dịch 2: Phèn chua 0,2 % ; Ure 0,2% ; Mật ong 5% ; KH2PO40,2% ; Phấn bưởi chua 4% ; Nước 90,4%

- CT 3: Đối chứng không thụ phấn bổ sung

Thí nghiệm được bố trí trên vườn trồng sẵn theo khối ngẫu nghiên đầy đủ, mỗi công thức 2 cây (từ 8 - 10 tuổi), nhắc lại 3 lần Thời gian phun buổi sáng từ

8h30 đến 10h 30 Thụ bổ sung liên tục từ khi hoa nở đến bắt đầu tàn hoa hai ngày một lần

Phương pháp pha 500 ml dung dịch phấn hoa được thực hiện theo các bước như sau:

Bước 1 : Pha dung dịch phấn: 220 gam nước + 20 gam phấn bưởi chua

(Phấn bưởi chua đổ vào nước, hoà tan, lọc bằng vải được dung dịch mầu vàng)

Bước 2 Pha dinh dưỡng :

- Dinh dưỡng theo công thức 1 : 220 gam nước + 1 gam KH2PO4+ 1 gam MgSO4+ 25 gam mật ong+ 1 gam Ure – Khuấy đều

- Dinh dưỡng theo công thức 2 : 220 gam nước + 1 gam KH2PO4+ 25 gam mật ong + 1 gam phèn chua + 1 gam Ure – Khuấy đều

Bước 3, phối trộn và phun :Đổ dung dịch dinh dưỡng vào dung dịch

phấn, khuấy đều rồi phun

- Các yếu tố phi thí nghiệm là như nhau: Các kỹ thuật chăm sóc, bón phân,

phòng trừ sâu bệnh được người sản xuất áp dụng theo quy trình kỹ thuật chăm sóc bưởi Phúc Trạch của Viện Nghiên cứu Rau Quả

3.4 CHỈ TIÊU VÀ PHƯƠNG PHÁP THEO DÕI

3.4.1 Các chỉ tiêu điều tra, khí hậu

- Các chỉ tiêu điều tra về hiện trạng sản xuất:

- Điều tra về biện pháp kỹ thuật thụ phấn bổ sung cho bưởi Phúc Trạch ở các vùng nghiên cứu thông qua phỏng vấn nông dân theo phiếu điều tra

+ Điều tra 5 xã có diện tích trồng bưởi tập chung: Xã Hương Đô, Phúc trạch, Hương Trạch, Hương Thủy, Lộc Yên

+ Tổng số phiếu điều tra là 50 phiếu (5 xã x 10 hộ/xã = 50 hộ)

3.4.2 Các chỉ tiêu về ra hoa đậu quả, năng suất và chất lượng

- Tỷ lệ đậu quả ở các ngưỡng thời gian khác nhau = (Tổng số quả đậu tại thời điểm theo dõi/Tổng số hoa, quả non rụng + Tổng số quả đậu tại thời điểm

theo dõi) *100

- Các yếu tố cấu thành năng suất, năng suất

+ Số quả/cây/công thức (quả): Tổng số quả thực thu trong từng công thức/Tổng số cây trong mỗi công thức

+ Khối lượng quả (kg): Tổng khối lượng quả trong từng công thức/Tổng

số quả

+ Năng suất/cây/công thức (kg): Số quả * Khối lượng quả

- Một số chỉ tiêu cơ giới của quả

+ Chiều cao quả (cm): Đo ở vị trí cao nhất theo chiều song song với trục quả + Đường kính quả (cm): Đo ở vị trí rộng nhất của quả

+ Tỷ lệ phần ăn được/tỷ lệ tép (%) = (Tổng khối lượng tép quả của từng công thức/Tổng khối lượng quả) * 100

3.4.3 Các chỉ tiêu về hiệu quả kinh tế

- Tính hiệu quả kinh tế của các công thức trong thí nghiệm 1: Hiệu quả kinh tế = tổng thu – tổng chi phí