TIỂU LUẬN (TRIẾT học MAC LÊNIN 1) mối quan hệ GIỮA CSHT với KTTT vận DỤNG PHÂN TÍCH QUAN hệ GIỮA KINH tế và CHÍNH TRỊ TRONG CÔNG CUỘC đổi mới ở nước TA

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài Mục đích của đề tài: nghiên cứu và làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng, từ đó phân tích quan hệ giữa kin

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

TIỂU LUẬN MÔN: NGUYÊN LÝ CƠ BẢN MÁC – LÊNIN I

MỐI QUAN HỆ GIỮA

CƠ SỞ HẠ TẦNG VỚI KIẾN TRÚC THƯỢNG TẦNG

VẬN DỤNG PHÂN TÍCH QUAN HỆ GIỮA

KINH TẾ VÀ CHÍNH TRỊ TRONG CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI Ở NƯỚC TA

Họ và tên sinh viên:

Lớp:

Giáo viên hướng dẫn:

HÀ NỘI

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong xu thế toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế hiện nay, Việt Nam đã và đang khẳng định được vị trí của mình trên thế giới trong tất cả các lĩnh vực Để làm được điều này, Đảng ta đã tiến hành công cuộc đổi mới một cách toàn diện và sâu sắc về cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng xã hội

Cơ sở hạ tầng của nước ta hiện nay là kết cấu kinh tế nhiều thành phần trong đó thành phần kinh tế nhà nước đóng vai trò chủ đạo nên đã đặt ra một đòi hỏi khách quan là nền kiến trúc thượng tầng phải được xây dựng, củng cố, đổi mới

để đáp ứng đòi hỏi của cơ sở hạ tầng

Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng là một trong những nội dung cơ bản của học thuyết hình thái kinh tế - xã hội của chủ nghĩa duy vật lịch sử, là cơ sở thế giới quan và phương pháp luận khoa học trong nhận thức và cải tạo xã hội Vì vậy, việc nắm bắt rõ mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng để có thể vận dụng chính xác vào quan hệ giữa kinh tế và chính trị trong công cuộc đổi mới

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài

Mục đích của đề tài: nghiên cứu và làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng

giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng, từ đó phân tích quan hệ giữa kinh tế với chính trị trong quá trình đổi mới ở nước ta

Nhiệm vụ của đề tài:

- Nêu khái niêm cở sở hạ tầng, kiến trúc thượng tầng và mối quan hệ giữa chúng

- Phân tích quan hệ giữa kinh tế với chính trị trong quá trình đổi mới

3 Kết cấu

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, đề tài gồm có 3 chương

CHƯƠNG 1 KHÁI NIỆM VỀ

CƠ SỞ HẠ TẦNG VÀ KIẾN TRÚC THƯỢNG TẦNG

Để nghiên cứu xã hội, C.Mác và Ph.Ăngghen đã nêu ra hệ thống phạm trù, qui luật của chủ nghĩa duy vật lịch sử Lĩnh vực kinh tế của đời sống xã hội được làm rõ bằng các phạm trù phương thức sản xuất, lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất Mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị được khái quát trong các phạm trù cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng và quy luật cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng và tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng đến cơ sở

hạ tầng Lĩnh vực xã hội có các phạm trù giai cấp, đấu tranh giai cấp, kết cấu giai cấp Đấu tranh giai cấp trong xã hội có giai cấp đối kháng là một trong những động lực phát triển của xã hội Lĩnh vực tinh thần của đời sống xã hội được nghiên cứu trong mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, tính độc lập tương đối của ý thức xã hội, các hình thái của ý thức xã hội và vai trò ngày càng to lớn của ý thức

xã hội trong quá trình phát triển xã hội

Mỗi xã hội có một kết cấu kinh tế đặc trưng, tức là một cơ sở hạ tầng của xã hội, trên đó xây dựng nên một kiến trúc thượng tầng tương ứng C.Mác viết: "Toàn

bộ những quan hệ sản xuất ấy hợp thành cơ cấu kinh tế của xã hội, tức là cái cơ sở hiện thực trên đó dựng lên một kiến trúc thượng tầng pháp lý và chính trị và những hình thái ý thức xã hội nhất định tương ứng với cơ sở hiện thực đó"(1)

1.1 Cơ sở hạ tầng

1.1.1 Khái niệm

Cơ sở hạ tầng là toàn bộ những quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định.

Khái niệm cơ sở hạ tầng đã phản ánh chức năng xã hội của các quan hệ sản xuất với tư cách là cơ sở kinh tế của các hiện tượng xã hội Mỗi một hình thái kinh

tế - xã hội đều có một kết cấu kinh tế đặc trưng là cơ sở hiện thực của xã hội, hình

thành một cách khách quan trong quá trình sản xuất vật chất của xã hội Nó gồm quan hệ trực tiếp giữa người với người trong quá trình sản xuất vật chất, quan hệ kinh tế, trao đổi trong quá trình tái sản xuất ra đời sống vật chất của con người

Cơ sở hạ tầng của một xã hội cụ thể, trong toàn bộ sự vận động của nó được tạo nên bởi các quan hệ quan hệ sản xuất thống trị, quan hệ sản xuất tàn dư của xã hội trước và quan hệ sản xuất mới tồn tại dưới dạng mầm mống, đại biểu cho sự phát triển của xã hội tương lai Trong một cơ sở hạ tầng có nhiều thành phần kinh

tế, nhiều quan hệ sản xuất thì quan hệ sản xuất thống trị luôn giữ vai trò và địa vị chủ đạo, chi phối các thành phần kinh tế và các quan hệ sản xuất khác, quy định và tác động trực tiếp đến sự phát triển của toàn bộ đời sống kinh tế - xã hội và giữ vai trò là đặc trưng cho chế độ kinh tế xã hội nhất định Sự tồn tại của ba loại hình quan hệ sản xuất cấu thành cơ sở hạ tầng của một xã hội phản ánh tính chất vận động, phát triển liên tục của lực lượng sản xuất với các tính chất kế thừa, phát huy

và phát triển

Trong xã hội có đối kháng giai cấp thì tính chất giai cấp của cơ sở hạ tầng à

do kiểu sản xuất thống trị quy định Tính chất đối kháng giai cấp và sự xung đột giai cấp được bắt nguồn từ những mâu thuẫn nội tại không thể điều hòa được trong

cơ sở hạ tầng Đó là sự biểu hiện ccủa sự đối lập về lợi ích kinh tế giữa người với người trong xã hội

Như vậy, cơ sở hạ tầng là tổng thể và mâu thuẫn rất phức tạp, là quan hệ vật chất tồn tại khách quan độc lập với ý thức con người Hệ thống quan hệ sản xuất của một xã hội đóng vai trò “kép”: một mặt, với lực lượng sản xuất, nó giữ vai trò

là hình thức kinh tế - xã hội cho sự duy trì, phát huy và phát triển lực lượng sản xuất, mặt khác, nó đóng vai trò là cơ sở hình thành kết cấu kinh tế, làm cơ sở hiện thực cho sự thiết lập một hệ thống kiến trúc thượng tầng của xã hội

1.2 Kiến trúc thượng tầng

1.2.1 Khái niệm

Kiến trúc thượng tầng là toàn bộ những quan điểm: chính trị, pháp quyền,

triết học, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật, cùng với những thiết chế chính trị xã hội tương ứng như nhà nước, đảng phái, giáo hội, các đoàn thể xã hội, được hình thành trên cơ sở hạ tầng kinh tế nhất định

Bởi vậy, kiến trúc thượng tầng là những hiện tượng xã hội, biểu hiện tập trung đời sống tinh thần của xã hội, là bộ mặt tư tưởng của hình thái kinh tế - xã hội Kiến trúc thượng tầng của mỗi xã hội là một kiểu kết cấu phức tạp, có thể phân tích từ những giác độ khác nhau, từ đó cho thấy mối quan hệ đan xen và chi phối lẫn nhau của chúng Từ giác độ chung nhất, có thể thấy kiến trúc thượng tầng của một xã hội bao gồm: hệ thống các hình thái ý thức xã hội ( hình thái ý thức chính trị, pháp quyền, tôn giáo,…) và các thiết chế chính trị xã hội tương ứng của chúng (nhà nước, chính đảng, giáo hội,…)

Mỗi yếu tố của kiến trúc thượng tầng có đặc điểm riêng, có quy luật phát triển riêng, nhưng có liên hệ tác động lẫn nhau và đều nảy sinh trên cơ sở hạ tầng, phản ánh cơ sở hạ tầng, trong đó nhà nước là bộ phận có quyền lực mạnh mẽ nhất của kiến trúc thượng tầng Nhà nước là một bộ máy tổ chức quyền lực và thực thi quyền lực đặc biệt của xã hội trong điều kiện xã hội có đối kháng giai cấp Nhà nước có trong tay những công cụ hữu hiệu có tính chất bạo lực: cảnh sát, quân đội, toà án, nhà tù, Chính nhờ có nhà nước mà tư tưởng của giai cấp thống trị mới thống trị được toàn bộ đời sống xã hội

Kiến trúc thượng tầng của xã hội có đối kháng giai cấp bao gồm hệ tư tưởng

và thể chế của giai cấp thống trị, tàn dư của các quan điểm của xã hội trước, các quan điểm và tổ chức của các giai cấp mới ra đời, quan điểm tư tưởng của các tầng lớp trung gian Hệ tư tưởng của giai cấp thống trị quyết định tính chất cơ bản của kiến trúc thượng tầng trong một hình thái xã hội nhất định Tính chất đối kháng về quan điểm tư tưởng và cuộc đấu tranh tư tưởng của các giai cấp đối kháng phản ánh tính chất đối kháng của cơ sở hạ tầng

CHƯƠNG 2

MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA

CƠ SỞ HẠ TẦNG VÀ KIẾN TRÚC THƯỢNG TẦNG

Cơ sở hạ tầng là những quan hệ vật chất, kiến trúc thượng tầng là những quan hệ tinh thần Thực chất của mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng là mối quan hệ biện chứng giữa quan hệ vật chất và quan hệ tinh thần trong đời sống xã hội Trong mối quan hệ biện chứng đó, quan hệ vật chất quyết định quan hệ tinh thần, tức là cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng

và kiến trúc thượng tầng tác động trở lại cơ sở hạ tầng

2.1 Vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng đối với kiến trúc thượng tầng

Vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng đối với kiến trúc thượng tầng được biểu hiện ở nhiều phương diện Cơ sở hạ tầng có vai trò quyết định đối với sự hình thành nên kiến trúc thượng tầng tương ứng của xã hội Tương ứng với một cơ sở

hạ tầng sẽ sản sinh ra một kiến trúc thượng tầng phù hợp, có tác dụng bảo vệ cơ sở

hạ tầng đó Cơ sở hạ tầng của một xã hội nhất định như thế nào, tính chất của nó ra sao, giai cấp đại diện cho nó thế nào thì hệ thống tư tưởng chính trị, pháp quyền, đạo đức, triết học, và các quan hệ; các thể chế tương ứng với những tư tưởng ấy cũng như vậy Vì thế, mọi hiện tượng của đời sống xã hội đều trực tiếp hoặc gián tiếp do cơ sở hạ tầng kinh tế của xã hội quy định Trong xã hội có giai cấp, giai cấp nào thống trị về mặt kinh tế thì giai cấp đó cũng thống trị về mặt tinh thần

Cơ sở hạ tầng có vai trò quyết định sự biến đổi căn bản của kiến trúc thượng

tầng Cơ sở hạ tầng quyết định sự biến đổi của kiến trúc thượng tầng Sự biến đổi

đó xảy ra trong mỗi hình thái kinh tế - xã hội, cũng như từ hình thái kinh tế - xã hội này sang hình thái kinh tế - xã hội khác Như thế, khi cơ sở hạ tầng của xã hội có

sự thay đổi căn bản thì sớm hay muộn cũng sẽ kéo theo những thay đổi căn bản trong kiến trúc thượng tầng (có yếu tố thay đổi nhanh, có yếu tố thay đổi chậm )

C Mác khẳng định: "Cơ sở kinh tế thay đổi thì toàn bộ cái kiến trúc thượng tầng

đồ sộ cũng bị đảo lộn ít nhiều nhanh chóng"

Sự biến đổi của kiến trúc thượng tầng diễn ra rõ rệt khi cơ sở hạ tầng này

thay thế cơ sở hạ tầng khác Nghĩa là khi cách mạng xã hội đưa đến sự thủ tiêu cơ

sở hạ tầng cũ bị xóa bỏ và thay thế cơ sở hạ tầng mới thì sự thống trị cũ bị xóa bỏ

và thay thế bằng sự thống trị của giai cấp mới Qua đó mà chính trị của giai cấp thay đổi, bộ máy nhà nước mới thành lập thay thế nhà nước cũ, ý thức xã hội cũng biến đổi

Trong xã hội có giai cấp thì thông qua đấu tranh giai cấp, mà đỉnh cao là cách mạng xã hội thì cơ sở hạ tầng cũ sẽ bị xoá bỏ và được thay thế bằng một cơ sở hạ tầng mới Biểu hiện ở đây chính là nhà nước của giai cấp thống trị cũ mất đi, nhà nước mới ra đời

Tóm lại, sự biến đổi của cơ sở hạ tầng dẫn đến biến đổi kiến trúc thượng

tầng là cả một quá trình hết sức phức tạp Nguyên nhân của quá trình đó, xét cho cùng là do sự phát triển của lực lượng sản xuất Tuy nhiên, sự phát triển của lực lượng sản xuất chỉ trực tiếp gây ra sự biến đổi của cơ sở hạ tầng, và chính sự biến đổi của cơ sở hạ tầng, đến lượt nó mới làm cho kiến trúc thượng tầng biến đổi một cách căn bản

Như vậy, cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng là quy luật phổ biến của mỗi hình thái kinh tế - xã hội Tính chất phụ thuộc của kiến trúc thượng tầng vào cơ sở hạ tầng có nguyên nhân từ tính tất yếu kinh tế đối với toàn bộ các lĩnh vực sinh hoạt của xã hội, dù đó là lĩnh vực thực tiễn chính trị, pháp luật, hay lĩnh vực sinh hoạt mang tinh thần của xã hội Tính tất yếu kinh tế lại phụ thuộc vào tính tất yếu của nhu cầu duy trì và phát triển lực lượng sản xuất khách quan của xã hội

2.2 Vai trò tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng

Với tư cách là các hình thức phản ánh và được sắp xếp do nhu cầu phát triển của kinh tế, các yếu tố thuộc kiến trúc thượng tầng có vị trí độc lập tương đối của

nó và thường xuyên có vai trò tác động trở lại cơ sở hạ tầng của xã hội

Sự tác động tích cực của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng thể hiện trước hết ở chỗ bất kỳ một kiến trúc thượng tầng nào cũng có chức năng xã hội là bảo vệ, duy trì, củng cố và phát triển cơ sở hạ tầng đã sinh ra nó, đấu tranh để xoá

bỏ cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng cũ

Là một bộ phận cấu thành nền kinh tế xã hội, được sinh ra và phát triển trên một cơ sở hạ tầng nhất định, cho nên sự tác động tích cực của kiến trúc thượng tầng đối với cơ sở hạ tầng được thể hiện ở chức năng xã hội của kiến trúc thượng tầng là luôn bảo vệ duy trì, củng cố và hoàn thiện cơ sở hạ tầng sinh ra nó, đấu tranh xóa bỏ cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng và kiến trúc thượng tầng đã lỗi thời lạc hậu

Kiến trúc thượng tầng là sự đảm bảo cho sự thống trị về chính trị của giai cấp thống trị về kinh tế Vì thế, một giai cấp thống trị nào đó, khi đã có sự thống trị

về mặt kinh tế thì phải thiết lập sự thống trị về mặt chính trị và tinh thần Nếu giai cấp thống trị không xác lập được sự thống trị về chính trị, cơ sở kinh tế của nó không thể đứng vững được Vì vậy, kiến trúc thượng tầng thực sự trở thành công

cụ, phương tiện để duy trì, bảo vệ địa vị thống trị về kinh tế của giai cấp thống trị của xã hội

Các bộ phận khác nhau của kiến trúc thượng tầng đều tác động đến cơ sở hạ tầng bằng nhiều hình thức khác nhau, trong đó nhà nước giữ vai trò đặc biệt quan trọng có tác động to lớn nhất và trực tiếp đối với cơ sở hạ tầng, vì nó là một lực lượng vật chất tập trung sức mạnh kinh tế và chính trị của giai cấp thống trị

Trong mỗi hình thái kinh tế - xã hội, kiến trúc thượng tầng có những quá trình biến đổi nhất định Sự tác động của các yếu tố thuộc kiến trúc thượng tầng có thể diễn ra theo nhiều xu hướng, thậm chí các xu hướng không chỉ khác nhau mà còn có thể đối lập nhau, điều đó phản ánh tính chất mâu thuẫn lợi ích của cái cấp, các tầng lớp xã hội khác nhau và đối lập nhau Kiến trúc thượng tầng tác động trở lại cơ sở hạ tầng theo hai hướng: tích cực và tiêu cực.Nếu kiến trúc thượng tầng tác động phù hợp với các quy luật kinh tế khách quan thì nó là động lực mạnh mẽ thúc đẩy cơ sở hạ tầng kinh tế phát triển Nhưng nếu kiến trúc thượng tầng tác động ngược chiều, không phù hợp với các quy luật kinh tế khách quan thì sẽ kìm hãm sự phát triển cơ sở hạ tầng kinh tế của xã hội Nhưng sự kìm hãm đó của kiến trúc

thượng tầng cũng chỉ là tạm thời, bởi quy luật khách quan của sự phát triển xã hội

sẽ tự vach đường đi cho nó

Trong thời đại ngày nay, vai trò của kiến trúc thượng tầng tăng lên rõ rệt, càng thể hiện với tư cách là một yếu tố tác động mạnh mẽ đến tiến trình lịch sử Song nếu quá nhấn mạnh hoặc thổi phồng vai trò của kiến trúc thượng tầng đến mức phủ định tính tất yếu kinh tế của xã hội, thì sẽ rơi vào chủ nghĩa duy tâm chủ quan, duy ý chí

Tóm lại, cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng có quan hệ biện chứng với nhau Do đó, khi xem xét và cải tạo xã hội phải thấy rõ vai trò quyết định của cơ sở

hạ tầng và tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng, không được tuyệt đối hóa hay

hạ thấp yếu tố nào

CHƯƠNG 3 MỐI QUAN HỆ GIỮA KINH TẾ VÀ CHÍNH TRỊ TRONG CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI Ở NƯỚC TA 3.1 Biểu hiện của mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng ở nước ta

Cơ sở hạ tầng trong thời kỳ quá độ ở nước ta bao gồm các kiểu quan hệ sản xuất gắn liền với các hình thức sở hữu tương ứng với các thành phần kinh tế khác nhau, thậm chí đối lập nhau, cùng tồn tại trong một cơ cấu kinh tế thống nhất theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Về xây dựng kiến trúc thượng tầng xã hội chủ nghĩa ở nước ta, Đảng ta đã khẳng định: lấy chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng cho mọi hoạt động tinh thần của xã hội Xây dựng hệ thống chính trị xã hội

xã hội chủ nghĩa mang tính chất giai cấp công nhân, do đội tiên phong của nó là Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo, bảo đảm cho nhân dân thực sự là người chủ của xã hội Các tổ chức, bộ máy tạo thành hệ thống chính trị - xã hội không tồn tại như một mục đích tự thân mà vì phục vụ con người, thực hiện cho được lợi ích và quyền lực thuộc về nhân dân lao động Mỗi bước phát triển của cơ sở hạ tầng hoặc

kiến trúc thượng tầng là một bước giải quyết mâu thuẫn giữa chúng Việc phát triển và củng cố cơ sở hạ tầng, điều chỉnh và củng cố các bộ phận của kiến trúc thượng tầng là một quá trình diễn ra trong suốt thời kỳ quá độ

Sự định hướng xã hội chủ nghĩa nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần thì hoạt động định hướng của kiến trúc thượng tầng chính trị không chỉ bó hẹp trong kinh tế quốc doanh mà phải hoạt động bao quát cả trong những thành phần kinh tế ngoài quốc doanh nhằm từng bước xã hội hoá nền sản xuất với những hình thứ c và bước đi thích hợp theo hướng: kinh tế quốc doanh được củng cố và phát triển ở những vị trí chủ đạo, kinh tế tập thể dưới hình thức thu hút phần lớn những người sản xuất nhỏ trong các ngành nghề, các hình thức xí nghiệp, công ty cổ phần phát triển mạnh, kinh tế tư nhân và gia đình phát huy được mọi tiềm năng, các tập đoàn kinh doanh lớn có sức chi phối trong nền kinh tế được hình thành

3.2 Mối quan hệ giữa kinh tế với chính trị trong công cuộc đổi mới ở nước ta

Mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị luôn luôn là vấn đề quan trọng nhất của các cuộc cải cách và phát triển Xử lý mối quan hệ này như thế nào là thước đo tầm vóc của đảng cầm quyền về đối nội cũng như đối ngoại Lịch sử cho thấy mối quan hệ kinh tế và chính trị trong cải cách phụ thuộc vào trình độ phát triển kinh tế,

xã hội, văn hóa, chính trị trong nước và chịu tác động ngày càng tăng của những biến đổi trên thế giới, nhất là trong công cuộc đổi mới của nước ta

Học thuyết hình thái kinh tế - xã hội của C.Mác chỉ rõ: Phương thức sản xuất là cách thức mà con người ta tiến hành sản xuất, chính là sự thống nhất giữa lực lượng sản xuất ở một trình độ nhất định và quan hệ sản xuất tương ứng C.Mác còn làm rõ quy luật về sự phù hợp của quan hệ sản xuất với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất

Khi bước vào thời kỳ quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội, trình độ lực lượng sản xuất của nước ta rất thấp kém Cho nên, Đảng và Nhà nước ta chủ trương kết hợp giữa phát triển lực lượng sản xuất với xây dựng quan hệ sản xuất phù hợp Sự