Cơ chế pháp lý giám sát thực hiện các quy định của hiến pháp về bảo đảm quyền con người ở việt nam

CHUTHỊTHÚYHẰNG CƠCHẾPHÁPLÝGIÁMSÁT THỰCHIỆNCÁCQUYĐỊNH CỦAHIẾNPHÁPVỀBẢOĐẢMQUYỀNCONNGƯỜI ỞVIỆTNAM LUẬN ÁN TIẾNSĨ CHUYÊNNGÀNH:LÝLUẬNVÀLỊCHSỬNHÀNƯỚCVÀPHÁPLUẬT HÀNỘI-2018... CHUTHỊTHÚYHẰNG CƠC

CHUTHỊTHÚYHẰNG

CƠCHẾPHÁPLÝGIÁMSÁT THỰCHIỆNCÁCQUYĐỊNH CỦAHIẾNPHÁPVỀBẢOĐẢMQUYỀNCONNGƯỜI

ỞVIỆTNAM

LUẬN ÁN TIẾNSĨ CHUYÊNNGÀNH:LÝLUẬNVÀLỊCHSỬNHÀNƯỚCVÀPHÁPLUẬT

HÀNỘI-2018

CHUTHỊTHÚYHẰNG

CƠCHẾPHÁPLÝGIÁMSÁT THỰCHIỆNCÁCQUYĐỊNH CỦAHIẾNPHÁPVỀBẢOĐẢMQUYỀNCONNGƯỜI

ỞVIỆTNAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊNNGÀNH:LÝLUẬNVÀLỊCHSỬNHÀNƯỚCVÀPHÁPLUẬTMã

số:62380101

Ngườihướngdẫnkhoahọc:PGS.TS.TÀOTHỊQUYÊN

HÀNỘI-2018

Tôixincamđoanđâylàcôngtrìnhnghiêncứucủar iêngtôi.Cácsốliệu,kếtquảnêutrongluậnánlàtrungth

ực,cónguồngốcrõràngvàđượctríchdẫnđầyđủtheo

quyđịnh.

Tácgiảluậnán

ChuThịThúyHằng MỤCLỤC

ođảmquyềnconng ườiởmộtsốnướct r ê n thếg i ớivàgiát r ị

y địnhcủaHiếnphápvềbảođảm quyềnconngườiởViệtNam

3.3 Thựctrạngsựvậnhànhcủacơchếpháplýgiámsátthựchiệncác

quyđịnhcủaHiếnphápvềbảođảmquyềnconngườiởViệtNam 104

Chương4 : QUANĐIỂMVÀG I ẢIP H Á P ĐỔIMỚICƠCHẾP H Á P LÝGIÁ

MSÁTTHỰCHIỆNCÁCQUYĐỊ NHCỦAHIẾNPHÁP VỀBẢOĐẢMQUYỀNCONNGƯỜIỞVIỆTNAM 121 4.1 Quanđiểmhoànthiệncơchếpháplýgiámsátthựch iệncácquy

địnhcủaHiếnphápvềbảođảmquyềnconngườiởViệtNam 121 4.2 Giảipháphoànthiệncơc h ếp h á p lýg i á m sátt h ựch i ệncácquy

địnhcủaHiếnphápvềbảođảmquyềnconngườiởViệtNam 129

DANHMỤCCÁCCÔNGTRÌNHCỦATÁCGIẢĐÃĐƯỢCCÔNGBỐ 152

MỞĐẦU

1 Tínhcấpthiếtcủađềtàiluậnán

Hiếnpháplàđạoluậtcơbản,tốicaocủamỗiquốcgiađòihỏiphảiđượcbảovệđặcbiệt.NhànướcphápquyềncómụctiêucaonhấtnhằmbảovệcácquyềnvàtựdocủacôngdânđượcghinhậntrongHiếnpháp.Cácquyềnconngườicũnglàmộtnộidungquantrọng,mộtcấuphầncơbảntrongbấtkỳbảnHiếnphápcủaquốcgianào.Vìvậy,giámsátthựchiệncácquyđịnhcủaHiếnphápcũngchínhlàhướngđếnmụctiêubảođảmquyềnconngười

Nhucầuphảicómộtcơchếpháplý(CCPL)giámsátthựchiện(GSTH)cácq u y địnhcủaHiếnphápnhằmđảmbảochoHiếnphápđượctôntrọngvàthựchiệnởmứccaonhấtcũngchínhlàbảođảmđểquyềntựdocủacôngdânkhông bịviphạmtừphíacáccơquannhànước.TrướcthựctrạngCCPLGSTHHiếnphápởn ướctacòntồntạinhiềubấtcập,ĐảngCộngsảnViệtNam(ĐCSVN)đãnhậnthấysựcầnthiếtphảiđổimớicơchếgiámsátHiếnphápởViệtNam.TạiĐạihộiđạib i ểutoànquốclầnthứXcủaĐảng,BanChấphànhTrungư

ơngđãđềcậpđếnvấnđềnàytrongBáocáochính trịvớiđịnhhướng:"Xâydựngcơchếp

hánquyếtvềnhữngviphạmHiếnpháptronghoạtđộnglậppháp,hànhphápvàtưphá p".ĐạihộiĐCSVNl ầnthứXInăm2011chínht h ứccôngb ốc h ủtrươngvềkiểmsoátq u y ề

nlực:"Nghiêncứuxâydựng,

bổsungcácthểchếvàcơchếvậnhànhcụthểđểđ ảmbảonguyêntắctấtcảquyềnlựcnhàn ướcthuộcvềnhândânvànguyêntắcquyềnlựcnhànướclàthốngnhất,

cósựphâncông,phốihợpvàkiểmsoátgiữacáccơquantrongviệcthựchiệnquyềnlậppháp, hànhphápvàtưpháp".Bêncạnhđó,Hiếnphápnăm2013đãtạolậpcơsởhiếnđịnhđểhìnhth

ànhcơchếbảovệHiếnp h áp doluậtđịnh(Điều119).Đồngthời,giaotráchnhiệmbảovệHiếnphápchoQuốchội,cáccơquancủaQuốchội,Chủtịchnước,Chínhphủ,Toàánnhândân,Việnkiểmsátnhândân,cáccơquankháccủanhànước.Nhưvậy,Hiếnphápsửa

đ ổ ilầnnàytuychưahìnhthànhcơchếbảovệHiếnphápchuyêntráchnhưNghịquyếtcủaĐảngđãđềranhưngđãtạocơsởhiếnđịnhđểxâydựngmộtcơchếbảovệHiếnphápdoluậtđịnh.ĐâylàcơsởchínhtrịquantrọngchoviệcđổimớiCCPLGSTHHiếnphápnóichungởViệtNam

VaitròquantrọngcủamộtCCPLGSTHcácquyđịnhcủaHiếnphápvềbảođ ảmquyềnconngười(BĐQCN)hiệuquảđãđượckhẳngđịnh.Tuynhiên,nghiêncứuvấnđềnàyở

ViệtNamchothấynhiềuđiểmbấtcậpcòntồntại.Vềmặtlýluận,c á c quyđịnhcủaphápluậtV

iệtNamvềvấnđềnàycònkhátảnmạn,rờirạcởcácvănbảnkhácnhau.Hiếnpháp2013quyđịnhvấnđềGSTHHiếnphápnhưngcònchungchung,hơnnữamớichỉnhắcđếnviệcgiảithíchhiếnpháp,luật,pháplệnh-

mộtkhíacạnhnhỏtrongtoànbộcơchếgiámsáttínhhợphiến.Mặtkhác,theocácq u y địnhpháplýhiệnhành,thẩmquyềnhuỷbỏcácvănbảntráivơicácquyđịnhcủaHiếnphápvềBĐ

QCNđượcquyđịnhkhôngthốngnhấtvàthuộcnhiềucơquankhácn h a u Vềm ặtt h ựct i ễn

,hoạtđộngG S T H c á c q u y đ ị nhc ủaHiếnp h á p v ềBĐQCNởnướctađượcgiaochonhiềucơquan,cánhânmàthiếumộtthiếtchếc h u y ê n trách,mộtcơchếhữuhiệuthựchiện.Hiệntại,nhiềuchủthểcùngthamgiathựchiệnnhiệmvụgiámsátcácquyđịnhnàyvớisựdàntrảitừQuốchội,ỦybanT h ườngvụQuốchội(UBTVQH),Th ủtướngChínhphủ,Chủtịchn ước,Ủybann h â n dân(UBND),trongkhiđóthủtụchoạtđộngvàthẩmquyềnthựctếcủaQuốch ộichưap h ù h ợpvớiq u y đ ị nhc ủaHiếnpháp;c ơc h ếkiểmsoátquyềnlựcNhàn ướcbằnggiámsáttốicaocủaQuốchộiđốivớicácquyềnhànhphápvàtưphápcò n nhiềubấtcập;chưacócơchếgiámsáthoạtđộngcủaQuốchộivàgiámsáttínhh ợphiếncủacácđạoluật,nghịquyếtdoQuốchộibanhànhcũngnhưgiảiquyếth ậuquảpháplýkhiluật,nghịquyếtcủaQuốchộitráivớicácquyđịnhcủaHiếnpháp vềBĐQCN.Bêncạnhđó,chưacócăncứpháplývữngchắcđểcácchủthểgiámsátkhácthựchiệnthẩmquyềncủamìnhhiệuquả.Thựctiễnđóđặtrayêucầup h ảihoànthiệncơchếGSTHHiếnphápnóichungvàcơchếGSTHcácquyđịnhc ủaHiếnphápvềBĐQCNnóiriêng,từđó,sớmthànhlậpcơchếtàiphánxửlýcách à nh viviphạmcácquyđịnhcủaHiếnphápvềBĐQCN

Trongthờigianqua,ởnướctađãcónhiềunghiêncứuliênquanđếnvấnđềGSTHHiếnphápvàbảovệquyềnconngườitrongHiếnpháp.Mặcdùvậy,nhữngnghiêncứuđómớichỉởmứcđộkháiquát,cònthiếunhữngphântíchtoàndiện,ch u y ên sâu.Đặcbiệt,chưacónghiêncứunàotậptrungkếtnốihaivấnđềGSTHHiếnphápvàbảođảmquyềnconngư

ờitrongHiếnpháp.Xuấtpháttừnhữnglýdotrên,nghiêncứusinhđãlựachọnđềtài"Cơchếp

háplýgiámsátthựchiệncácq u y địnhcủaHiếnphápvềbảođảmquyềnconngườiởViệ tNam" làmLuậnánT i ếnsĩLuậthọc,chuyênngànhLýluậnvàlịchsửNhànướcvàPhápluật.

2 Mụcđích,nhiệmvụnghiêncứu

Mụcđíchcủaluậnán:TrêncơsởphântíchlýluậnvàđánhgiáthựctrạngCCPLGSTHcácquyđịnhcủaHiếnphápvềBĐQCNởViệtNamthờigianqua,luậnánđềxuấtcácquanđiểmvàgiảipháphoànthiệnCCPLGSTHcácquyđịnhc ủaHiếnphápvềbảođảmquyềnconngườiởViệtNam

Đểthựchiệnmụcđíchtrên,luậnáncócácnhiệmvụsau:

- Đánhgiátổngquantìnhhìnhnghiêncứuđềtàivàchỉranhữngvấnđềcầntiếptụcnghiêncứu

- LàmsángtỏcơsởlýluậnvềCCPLGSTHcácquyđịnhcủaHiếnphápvềBĐQCN.Luậnánxâydựngmộtsốkháiniệmcơbảnnhư:GiámsátthựchiệnHiếnp h á p , CCPLGSTHHiếnp h á p , CCPLG S T H c á c q u y đ ị nhc ủaHiếnp h á p vềBĐQCN.Luậnánphântíchcácyếutốcấuthành,mốiquanhệgiữacácyếutốcấuthành vàvaitròcủaCCPLGSTHcácquyđịnhcủaHiếnphápvềBĐQCN

hiếnđịnh-cácquyềnđượcghinhậntrongchươngIIcủaHiếnpháp2013vàhoạtđộngcủacáccơquantrongbộmáynhànướcnhằmđảmbảoquyềnconngườiđượcghinhậntrongHiếnphápViệtNam

TheoquyđịnhcủaphápluậtViệtNam,chủthểcủagiámsátHiếnphápnóichungvàgiámsátHiếnphápvềBĐQCNrấtrộng,baogồm:Quốchội,cáccơquanc ủaQuốchội,Chủtịchnước,Chínhphủ,Tòaánnhândân,Việnkiểmsátnhândân,c á c c ơq u a n khácc ủaNhàn ướcvàt o à n t h ểNhând â n Trongphạmviluậná n , nghiêncứusinhchỉđềcậptớicácchủthểcótínhchấtNhànướcđượcHiếnphápquyđịnhchứcnăngGSTHHiếnphápbaogồm:Quốchội,Chủtịchnước,Chínhp h ủ,ThủtướngChínhphủ,Tòaánnhândân(TAND)vàViệnkiểmsátnhândân

phápluậtvàquyềnconngười;cácquanđiểm,đườnglốicủaĐCSVNvềvấnđềnhànước-4.2 Phươngphápnghiêncứu

LuậnánsửdụngphươngphápluậncủatriếthọcMácLêNinđểnghiêncứuc á c nộidungtrongđềtài.Bêncạnhđó,luậnánsửdụngcácphươngphápnghiêncứucụthểnhưphươngphápphântích,tổnghợplịchsử;phươngpháphệthống,sosánh;phươngpháplogic,lịchsử,thốngkê;phươngphápchuyêngia,tọađàm…

đểnghiêncứucácnộidungcụthểcủatừngchươngtrongluậnán

ViệcvậndụngtừngphươngphápcụthểvàotừngchươngcủaLuậnánđượcc ăncứvàonộidungcủachương,phươngpháptiếpcậncủachươngnhằmđảmbảotí n h khoahọc,logic,cụthể:

+Phươngphápphântích,tổnghợplịchsửđượcsửdụngởtấtcảcácchươngcủaluậnánnhằmhệthốnghoácơsởlýluận,kháiquáthoá,đánhgiáthựctrạngvàđ ề xuấtcácquanđiểm,giảipháphoànthiệncơchếGSTHcácquyđịnhcủaHiến

phápvềBĐQCN.Phươngpháptổnghợpđượcsửdụngđểtổnghợpcácsốliệutừviệcphântíchtàiliệu,phỏngvấn,hỏichuyêngianhằmđưaranhữngluậngiảivàn h ậnxétcholuậnán.

+Phươngpháphệthống,sosánhđượcsửdụngởchương1đểnghiêncứu,đ ánhgiátìnhhìnhnghiêncứuliênquanđếnđềtàiluậnánvàđượcsửdụngtrongchương2khinghiêncứucơchếGSTHHiếnphápởmộtsốquốcgiatrênthếgiới,gópphầnrútrabàihọcvànhữngđiểmhợplýcóthểvậndụngvàođiềukiệnViệtNam.Nhữngthôngtinkhoahọcđượcthuthậpquaviệchệthốnghóatàiliệuđượct á c giảsắpxếptheocấutrúclogicnhằmxâydựngkhunglýluậnbiệnchứng,tổngthểvàkháiquátnhấtvềCCPLGSTHcácquyđịnhcủaHiếnphápvềBĐQCN

+Phươngpháplogicđượcsửdụngxuyênsuốttrongchương2,chương3vàc h ương4.Việcsửdụngphươngphápnàynhằmđảmbảonộidungcủabachươngc ó mốiliênkếtchặtchẽvớinhau.ViệcđánhgiáthựctrạngCCPLGSTHcácquyđ ị nhcủaHiếnp h á p v ềBĐQCNđ ư ợ cdựatrênnhữngluậngiảivềmặtl ý luậnở c h ương2,đồngthờilàcơsởđểđưaracácquanđiểmvàgiảipháphoànthiệnCCPLGSTHcácquyđịnhcủaHiếnphápvềBĐQCNởViệtNam

+Phươngpháplịchsử,thốngkê,sosánhđượcsửdụngđểđánhgiáquátrìnhpháttriển,thựctrạngcơchếGSTHcácquyđịnhcủaHiếnphápvềBĐQCNởViệtNam

+Phươngphápchuyêngia,toạđàmđểthuthậpýkiếnvàđưaracácnhậnđ ị nhkếtluận,đềxuấtcủaluậnán.Đềtàiluậnánlàvấnđềthuhútsựquantâmcủan h i ềunhànghiêncứu,nhiềuhộithảokhoahọc.Nghiêncứusinhđãchủđộngthamgiavàthảoluậntạicáccuộchộithảo,tọađàmkhoahọcvềvấnđềnàyđểđượctraođ ổiquanđiểm,thuthậpthôngtinliênquanđếnđềtàiluậnán

5 Đónggópmớivềkhoahọccủaluậnán

LuậnánlàcôngtrìnhchuyênkhảođầutiênnghiêncứutươngđốihệthốngvềCCPLGSTHcácquyđịnhcủaHiếnphápvềBĐQCNởViệtNamnêncómộtsốđónggópkhoahọcmớisauđây:

Thứnhất,luậnánbổsung,xâydựngcơsởlýluậncủaviệchoànthiệnCCPLGSTHcá

cquyđịnhcủaHiếnphápvềđảmbảoquyềnconngườiởViệtNammộtcáchkhoahọc,hệthốngvàtoàndiện.Theođó,luậnánsẽlàmrõđược

kháiniệmGSTHHiếnphápv à cơchếGSTHcácquyđịnhcủaHiếnphápv ềBĐQCN,cácyếutốcấuthành,mốiquanhệgiữacácyếutốcấuthànhCCPLGSTHcácquyđịnhcủaHiếnphápvềBĐQCN.LuậnáncũngnghiêncứuCCPLGSTHcácquyđịnhcủaHiếnphápvềBĐQCNmộtsốnướcvàrútranhữnggiátrịt h a m khảochoViệtNam.

Thứh a i , luậnánp h â n t í c h thựct r ạngc á c

q u y địnhc ủaHiếnphápvềBĐQCN;đánhgiáthựctrạngcácyếutốcấuthànhcủacơchếvàsựvậnhànhcủacơchế;c h ỉr õ nhữngưuđiểm,h ạnc h ếvàn g u y ê n n h â n c ủaưuđiểm,h ạnc

á p đ ư ợ cđ ề xuấttrongLuậnán

7 Kếtcấucủaluậnán

Ngoàiphầnmởđầu,kếtluận,danhmụccôngtrìnhnghiêncứucủatácgiảđãc ô n g bốliênquanđếnluậnánvàdanhmụctàiliệuthamkhảo,nộidungluậnánđ ư ợcbốcụcthành4chương,11tiết

Chương1 TỔNGQUANTÌNHHÌNHNGHIÊNCỨULI ÊNQUANĐẾNĐỀTÀILUẬNÁN

Vấnđ ề giámsátHiếnp h á p vàCCPLGSTHc á c q u y đ ị nhcủaHiếnphápđ ư ợ cnhiềucôngtrìnhkhoahọctrongvàngoàinướcnghiêncứudướinhiềugócđộkhácnhau.Tuynhiên,chưacónghiêncứunàochuyênsâuvềCCPLGSTHcácquyđ ị nhcủaHiếnphápvềBĐQCN

CuốnsáchMộtsốvấnđềcơbảncủaHiếnphápcácnướctrênthếgiớicủaPhanTrun

gLý[50].Tácgiảđãgiớithiệunộidungvàcáchthứcquyđịnhnhữngvấnđ ề c ơb ảnt r o n

g h i ếnp h á p c á c n ướcđểsosánh,thamkhảot r o n g q u á trìnhnghiêncứu,sửađổi,bổsungHiếnphápcủanướcta

Vấnđềchủquyềnnhândânvàc á c hìnhthứcnhândântrựctiếpthựchiệnquyềnlựcnhànước,vềQCN,vềmứcđộvàcáchthứcquyđịnhcácnộidungtrongHiếnpháp;vềmôhìnhvàcáchthứctổchứcbộmáynhànướcởtrungươngvàchínhquyềnđịaphươngcũngđượccuốnsáchnghiêncứu.Trongtừngnộidungnày,cáctácgiảnêurõquyđịnhcủaHiếnp h á p cácnước,

trêncơsởđó,tiếnhànhphântích,sosánhđểrútranhữngxuhướngchungvànhữngđiểmđặcthùtrongcácbảnhiếnphápđượcnghiêncứu

TácgiảNguyễnĐăngDungđãluậngiảivấnđềQCNđượcquyđịnhvàbảođ ả mtrongHiếnpháp-

nộidunghạnchếquyềnlựcNhànướctrongcuốnsáchSựh ạnchếquyềnlựcnhànước[19]

.Đâylàmộtcôngtrìnhkhoahọccóýnghĩacảvềmặtlýluậnvàthựctiễn.TácgiảphântíchH

iếnpháplàmộtbảnvăncóhiệulựcp h áp lýtốicaoquyđịnhlềlốihoạtđộngcủachínhquyền.Nhưngquyềnconngườivẫnlànộidungquantrọngnhấttronghiếnphápcủamỗiquốcgia.Vìxétchocùng,h i ếnphápquyđịnhviệctổchứcnhànướctheomôhình,thểthứcnhấtđịnhlànhằmhạnchếquyềnlựcnhànước,làmchonhànướckhôngthểthihànhquyềnlựcmộtc á c

h tuỳtiện,độcđoánvàchuyênquyềncũnglàđểđảmbảoquyềnconngười.Tuyn h i ê n , điểmquantrọngtrongluậnđiểmcủatácgiảđólàquyềnconngườiđượcquyđ ị nhvàbảođảmtrongHiếnphápcũngchínhlànộidunghạnchếquyềnlựcNhàn ước.Tựdocủacánhânvàcủaxãhộibảođảmbằngnhữngquyềncơbản,trongkhinhànướcđượcxácđịnhtrongdanhmụccácnghĩavụcủachínhquyền

ThựchiệncácquyềnhiếnđịnhtrongHiếnphápnăm2013[77]làmộtcôngtr ìn h

khoahọcdoTrịnhQuốcToản,VũCôngGiaochủbiên.Cáctácgiảcủacuốnsáchkhẳngđ ị nhNhànướcViệtNamrấtquantâmđếnviệcb ảov ệvàt h ú c đẩyQCN,p h á p l u ậtViệtNamngàycàngphùhợph ơnvớic á c đ iềuư ớ cq u ốct ếvềQCN.Tuynhiên,đểthựchiệnhiệuquảnhữngnộidungmớivềcácquyềnhiếnđịnhđ ặtrayêucầucấpthiếtphảinghiêncứuràsoát,sửađổi,bổsungkhuônkhổphápluậtvàc h í n h sáchh i ệnh à n h c ủaViệtNamt r ê n n h i ềul ĩnhvựcđ ể b ảođ ả mcácq u y ềnconngười,quyềncôngdântrongHiếnpháp.Bêncạnhnộidungcácvấnđềl ý luậnchungvàcơchếbảođảmthựchiệncácquyềnhiếnđịnh,cuốnsáchlàmộtcôngtrìnhnghiêncứutậphợpcácbàiviếtvềcácquyềnhiếnđịnhtrongHiếnpháp2 0 1 3 , ví

dụ:BảođảmQCN-TưtưởngchủđạocủaHiếnpháp2013;Hoànthiệncơch ếbảođảmquyềntựdolậphộitheoti nhthầnHiếnphápnăm2013;Sựcầnthiếtvàcácyêucầuvớiviệcthànhlậpcơquannhânqu yềnquốcgiabảovệvàthúcđẩycácquyềnhiếnđịnhtrongHiếnphápnăm2013;MôhìnhO mbusdmanởLiênbangNgavàgợimởchoviệchìnhthànhthiếtchếbảovệquyềnhiếnđị nhởViệtNamhiệnnay…

Cuốnsáchlàtàiliệuthamkhảohữuíchgiúpcácnhàlậpphápvàcácnhànghiêncứuthấy

đượctổngquancácquyềnhiếnđịnh,baogồmcảcácquyềncụthểvàcácquyềnhàmchứacũngnhưcáckhíacạchcủaviệctổchứcthựchiện.Đâyl à c ơsởđ ể h o à n t h i ệnkhuônkhổp h á p l

u ậtvềb ảođảmquyềnh i ếnđ ị nhở ViệtNam,đặcbiệttrongviệcsửađổi,bổsungvàthựcthicácđạoluậtcóliênquan

LuậnvănThạcsĩluậthọcBảođảmquyềnconngườitrongHiếnphápViệtN a m [4

]củaHoàngLanAnh.Đâylà côngtrìnhnghiêncứuvềlýluậncũngnhưthựctiễnBĐQCNt

hôngquacácquyđịnhcủaHiếnphápViệtNamvớicácđónggópmớivềmặtkhoahọcnhư:nghiêncứuviệcBĐQCNtrongHiếnpháp,đồngthờiđ ánhgiáviệcnộiluậthoácácquyđịnhcủacáccôngướcquốctếtrongHiếnphápnó ichungvàhệthốngphápluậtViệtNam

Luậnvănđánhgiámộtcáchcóhệthốngn h ữngthànhtựucũngnhưnhữnghạnchế,bấtcậptrongthựcthiQCNtạiViệtNam:Hiếnpháp2013đãlàmrõhơncácquyền,nghĩavụcơbảncủacôngdânvàtráchnhiệmcủaNhànướctrongviệcbảođảmthựchiệnQCN,quyềncôngdân;thểhiệnr õ bảnchấtdânchủcủaNhànướcta.Quađó,luậnvănnhậnxétcácquyđịnhvềQCN,quyềncôngdânđểthểhiệnđượctầmquantrọngcủacácquyđịnhnàytrongbảnHiếnphápmớinhất.Kếtquảnghiêncứucủaluậnvăngópphầnbổsungvàpháttriểnnhữngvấnđềl ý luậnvềBĐQCN,t ạoc ơsởkhoah ọcch o việcnghiêncứun h ằmtiếptụchoànthiệncácquyđịnhcủaHiếnphápvềvấnđềnày

1.1.2 Cáccôngtrìnhnghiêncứuvềcơchếpháplý

CuốnsáchHoànt h i ệnCCPLđ ả mb ảochứcn ănggiámsátc ủaQuốchộinướcCộn

ghòaxãhộichủnghĩaViệtNam[29]củaTrươngThịHồngHà.Cuốnsáchđãphântíchv

àlàmsángtỏkháiniệmCCPL,cácyếutốcấuthànhvàmốiliênh ệmậtthiếtgiữacácyếutốtạonênCCPLthốngnhất.Theođó,tácgiảnghiêncứuCC PLđảmbảochứcnănggiámsátcủaQuốchộivới4yếutốcấuthành:Nhữngq u y địnhphápluật,hìnhthứcpháplý,phươngphápvàthủtụcpháplývàhậuquảpháplýcủahoạtđộnggiámsátcủaQuốchội.Tácgiảnhậnđịnh:Đâylàbốnyếutốcơbản,cóýnghĩaquantrọngđốivớiCCPLđảmbảochứcnănggiámsátcủaQuốch ội.TrongsựvậnhànhcủaCCPL,bốnyếutốnàycómốiliênhệchặtchẽ,chiphốilẫnnhaunhằmtạonênmộtCCPLđảmbảochứcnănggiámsátcủaQuốchộitrongthựct i ễn.ĐặcđiểmriêngcủaCCPLđảmbảochứcn ănggiámsátc ủaQuốchộic ộngvớisựtồntạivàvậnhànhcủabốnyếutốtrênchophépphânbiệtsựkhácnhaugiữacáckháiniệmcủakhoahọcpháplýnhư:cơchếđiềuchỉnhphápluật,cơchếthựchiệnphápluật…

ĐâylàcôngtrìnhkhoahọccóýnghĩavớiluậnánkhitiếpthunghiêncứucơsởlýluậnvềCCPLvớicácyếutốcấuthành,sựvậnhành,mốiquanh ệtươngtácgiữacácyếutốđó

LuậnánTiếnsĩLuậthọcCơchếpháplýgiámsáthoạtđộngtưphápởViệt

Nam[ 2 1 ] c ủaNguyễnC h í Dũng.Luậná n phânt í c h kháiniệmCCPLvàCCPLgiámsáth

oạtđộngtưpháptrêncơsởlàmrõcácthuậtngữhoạtđộngtưpháp,giámsáthoạtđộngtưpháp.Tácgiảđãnghiêncứuvềđặcđiểmcủagiámsáthoạtđộngtưphápvớicácnộidung:chủthểgiámsát,đốitượngcủagiámsát,

kháchthểcủagiámsát,hìnhthứcvàphươngphápgiámsát,giámsáthoạtđộngtưphápđảmbảosựl ã n h đạocủaĐảng.CácyếutốcấuthànhCCPLgiámsáthoạtđộngtưpháplànộid

u n g nghiêncứuq u a n t r ọngn h ấtc ủal u ậná n vớic á c y ếut ốđ ư ợ cx á c đ ị nhđ ól à:C ácquyđịnhcủaphápluậtvềchứcnăng,thẩmquyềngiámsátcủacácchủthểgiámsáthoạtđộngtưpháp;Hìnhthứcvàphươngphápgiámsát;Trìnhtự,thủtụcgiámsátvàhậuquảpháplýcủahoạtđộnggiám

sáttưpháp.Cácyếutốnàycómốiq u a n hệchặtchẽvớinhau,đòihỏiphảiđượcvậnhànhmộtcáchthốngnhất,đồngbộđảmbảogiámsáthoạtđộngtưphápcóhiệuquảtheoquyđịnhphápluật

LuậnánTiếnsĩLuậthọcHoànthiệnCCPLgiámsátxãhộiđốivớiviệcthựch i ệnquyề

nlựcNhànướcởViệtNamhiệnnaycủaNguyễnMạnhBình[10].CácvấnđềlýluậnvềC

CPLgiámsátxãhộiđốivớiviệcthựchiệnquyềnlựcNhànướcđ ư ợ ctácgiảnghiêncứubaogồm:kháiquátgiámsátxãhộiđốivớiviệcthựchiệnquyềnlựcNhànước,kháiniệmvàcácbộphậncấuthànhcủaCCPLgiámsátxãhộiđốivớiviệcthựchiệnquyềnlựcNhànước

TrongLuậnánnày,

tácgiảđãphântíchn ămyếutốcấuthànhCCPLgiámsátxãhộiđốivớiviệcthựchiệnquyềnlựcNhàn ước,

baogồm:Hệthốngthiếtchếgiámsátxãhội;hệthốngthểchếgiámsátxãhộiđ ố ivớiviệcthựchiệnquyềnlựcNhànước;hìnhthứcvàphươngpháppháplýgiámsát;trìnhtựvàthủtụcpháplýgiámsátvàhậuquảgiámsátxãhộiđốivớiviệcthựch i ệnquyềnlựcNhànước

Cácyếutốnàycómốiquanhệmậtthiết,bổsung,hỗtrợ,l à m tiềnđềlẫnnhau,

tạođiềukiệnđểCCPLvậnhànhcóhiệuquả

Từcácvấnđềlýluậnnày,luậnánđãphântíchthựctrạngCCPLgiámsátxãhộiđốivớiviệcthựch i ệnquyềnlựcNhànước,yêucầukháchquanvàcácgiảipháphoànthiệnCCPLgiámsátxãhộiđốivớiviệcthựchiệnquyềnlựcNhànước

Luậná n T i ếnsĩLuậthọcCơc h ếp h á p l ý đảmb ảog i ảiq u y ếttranhchấph à n h ch

ínhởViệtNamcủaTrầnQuangHiển[33].TácgiảđãphântíchcơsởlýluậnvềCCPLđả

mbảogiảiquyếttranhchấphànhchính,trongđóchútrọngnghiêncứubốnyếutốcấuthànhcơchếnày,

baogồm:cácnguyêntắcpháplýcơbảntronggiảiquyếttranhchấphànhchính,nhữngquyđịnhphápluật,thủtụcvàphươngthức

pháplýgiảiquyếttranhchấphànhchính,conngườitrongcơchếvàmốiquanhệgiữacácchủthểcóthẩmquyềngiảiquyếttranhchấphànhchính.Luậnántậptrungp h â n t í c h thựct

r ạngCCPLbảođảmgiảiq u y ếtt r a n h c h ấph à n h c h í n h , y ê u c ầukháchq ua n , q u a nđiểmchỉđ ạ ovàc ác giảip h á p h o à n t h i ệnCCPLbảođảmgiảiq u y ếttranhchấphànhchínhhiệnnay.CôngtrìnhcóýnghĩathamkhảochoLuậnántrongquátrìnhnghiêncứukhitiếpcậnvềlýluậnCCPLnóichung

Luậná n T i ếnsĩLuậthọcHoànthiệnc ơc h ếp h á p l ý nhând â n kiểmsoátq u y ềnlự

cnhànướcởViệtNamcủaNguyễnQuangAnh[5].

Tácgiảluậnánđãgópp h ầnxâydựngcơsởlýluậnkhoahọcchoviệchoànthiệncơchếpháplýnhândângiámsátquyềnlựcnhànướctrongxâydựngnhànướcphápquyềnxãhộichủnghĩaởViệtNam.Luậnánđãlàmsángtỏcơsởlýluậncủaviệchoànthiệncơchếphápl ý nhândânkiểmsoátquyềnlựcnhànước,baogồmkháiniệm,đặcđiểm,cácyếutốcấuthànhvàmốiquanhệgiữacácyếutốcấuthànhcơchế,vaitrò,mụcđích,t iêu chíhoànthiệncũngnhưnộidungvàphươngthứcvậnhànhcủacơchếpháplýnhândânkiểmsoátquyềnlựcnhànước.Đồngthời,nghiêncứulịchsửhìnhthànhvàp há t triểnc ủac ơchếpháplýn h â n dânk i ểmsoátquyềnlựcnhà n ướcởVi ệtNam,trêncơsởđóđềxuấtcácquanđiểmvàgiảipháphoànthiệncơchếpháplýn h â n dânkiểmsoátquyềnlựcnhànướcởViệtNam

LuậnánTiếnsĩLuậthọcCơchếpháplývềsựthamgiacủacáctổchứcxãh ộitrongb

ảovệmôitrườngởViệtNamhiệnnaycủaNguyễnThịTốUyên[89].Đâylàcôngtrìnhg

ópphầnxâydựngcơsởlýluậnkhoahọcchoviệchoànthiệnC C P L vềsựthamgiacủacáctổchứcxãhộitrongbảovệmôitrườngởViệtNam;p h â n tíchvềthựctrạng,từđóđưaranhữnggiảiphápnhằmhoànthiệnCCPLvềsựt h a m giacủacáctổchứcxãhộitrongbảovệmôitrườngởViệtNam

1.1.3 CáccôngtrìnhnghiêncứuvềgiámsátHiếnphápvàcơchếphápl ý giám

sátthựchiệnHiếnpháp

CơchếbảovệHiếnpháptrongNhànướcphápquyềnxãhộichủnghĩaViệtNam[70 ]làcôngtrìnhkhoahọccủaTàoThịQuyên.Tácgiảcuốnsáchđãphântíchcơsởlýluậnv

ềcơchếbảovệHiến pháptrongNhànướcphápquyềnxãhộichủnghĩaViệtNam:Xâydựngmộtsốkhái niệmkhoa họcnhưbảovệHiến pháp,cơchếb ảovệHiếnpháp;Xácđịnh3yếutốcủacơchếbảovệHiếnphápvàchỉramốiquanh ệtươngtácgiữa cácyếutố;xácđịnhnămyêucầucủa Nhànướcphápquyềnxãhội

rằngcơchếbảovệHiếnp h á p trongNhànướcphápquyềnxãhộichủnghĩaViệtNammangnămdấuhiệuđặctrưngphảnánhbảnchất của Nhànước phápquyềnxãhộichủnghĩa,thểhiệnhài

hoàt í n h dântộcvàtínhthờiđại,chứađựngnhữnggiátrịphổbiếncủanhànướcphápquyền,đồngthờiphùhợpđiềukiệnViệtNam.CôngtrìnhnghiêncứucũngđãrútramộtsốbàihọckinhnghiệmcóthểvậndụngởViệtNamtrêncơsởphântích,sosánhc á c cơchếbảovệHiếnphápđiểnhìnhtrên

thếgiới.NhữngvấnđềlýluậntrongcuốnsáchgópphầnlàmphongphúkiếnthứckhoahọcpháplývềbảovệHiếnpháp,cơc h ếbảovệHiếnpháptrongNhànướcphápquyềnxãhộichủnghĩa.Kếtquảphầnđ ánhgiáthựctrạngcơchếbảovệHiếnphápởViệtNamgópphầncungcấpcơsởthựctiễnchoviệctiếnhành cáchoạtđộngnhằmhoànthiệncơchếbảovệHiếnpháptrongNhànướcphápquyềnxãhộichủnghĩaViệtNam

BanBiêntậpsửađổiHiếnphápnăm1992xuấtbảncuốnsáchMôhìnhtổchứcvàh

oạtđộngcủaHộiđồngHiếnphápởmộtsốnướctrênthếgiới[7]năm2013.Cáctácgiảđã

nghiêncứuquátrìnhhìnhthànhvàpháttriểncủacáccơquanbảovệh i ếnpháp; nghiêncứucácmôh ì n h bảovệHiếnphápt r ê n thếgiới:Nghịviện,HộiđồngHiếnpháp,TòaánHiếnpháp,Tòaánthường.TrêncơsởphântíchmôhìnhtổchứcvàhoạtđộngcủaHộiđồngHiếnpháp,cáctácgiảcủacuốnsáchluậngiải:HộiđồngHiếnpháplàmộttrongnhữngmôhìnhcơquanbảohiếnđượcmộtsốnướctrênthếgiớiápdụngvàđượccholàphùhợpvớinguyêntắcvàmôhì nh tổngthểtổchứcbộmáyNhànướcởn ướcta Cu ốnsáchđãcungcấpthêmthôngtinthamkhảo,phụcvụchoquátrìnhsửađổiHiếnphápnăm1992bằngviệcgiớithiệuvềcơcấutổchức,thẩmquyền,cáchthứcvàthựctiễnhoạtđộngcủaHộiđồngHiếnpháp,từđócóthểrútra nhữngkinhnghiệmphụcvụchoviệcnghiêncứu,xâydựngthiếtchếbảovệHiếnphápởnướcta

ĐàoTríÚc,NguyễnThịMơ,NguyễnVănThuận,VũCôngGiao,Cácthiếtc h ếhiế

nđịnhđộclập:KinhnghiệmquốctếvàtriểnvọngởViệtNam[87].Cáctácgiảnhậnđịnhcáct

hiếtchếhiếnđịnhđộclậplàmộtcấuphầnkhôngthểthiếutrongHiếnphápcủanhiềuquốcgiatrênthếgiới.Việchiếnđịnhnhữngthiếtchếnàygắnliềnvớiyêucầuvềxâydựng,củngcốnhànướcphápquyền,thựchànhdânchủ,quảntrịtốtvàphòng,chốngthamnhũngởmỗiquốcgia.Vìvậy,mặcdùcónhiềuđ iểmchung,s o n g phạmvi,mứcđ ộ vàc á c h thứch i ếnđ ị nh

n h ữngthiếtc h ến à y

khônghoàntoàngiốngnhauởcácnước.Cuốnsáchphântíchnhữngvấnđềkháiq u á t vềcácthiếtchếhiếnđịnhđộclập,nghiêncứucơquanbảohiếnvớicácnộidung:viphạmHiếnphápvàcácloạihìnhviphạmHiếnpháp;CácmôhìnhbảovệHiếnpháptrênthếgiớivàbàihọckinhnghiệmchoviệcxâydựngmôhìnhbảovệHiếnphápcủaViệtNam;Cơquanbảohiếntrênthếgiớivàviệchiếnđịnhcơquann à y trongHiếnpháp2013củaViệtNam;LựachọnmôhìnhtàiphánHiếnphápchoViệtNam;CácyếutốảnhhưởngđếncơchếbảohiếnởViệtNamvàbìnhluậnvềmôhìnhbảohiếntrongDựthảoHiếnpháp1992sửađổinăm2013.

ẤnphẩmBáocáokếtquảcácnghiêncứuchuyênđềphụcvụsửađổiHiếnphápn

ăm1992[91]đượcxuấtbảnvớisựhỗtrợkỹthuậtcủaChươngtrìnhPháttriểnLiênhợpq

uốctạiViệtNam-UNDPthôngquadựán"TăngcườngNănglựcNghiêncứulậpphápvàCôngnghệthôngtintruyềnthôngchoViệnNghiêncứuLậpphápthuộcUBTVQH ViệtNam".Các tácgiảđãp h â n tíchcơsởl ýluậnv à thựctiễncủaviệcthànhlậpcơquanbảovệhiếnphápởViệtNam,khẳngđịnh:việct h à n h lậpcơquanbảohiếnchuyêntráchởViệtNamxuấtpháttừnhữngyêucầucủaNhànướcphápquyềnxãhộichủnghĩaViệtNamvàquanđiểmcủaĐCSVNliênquanđếnvấnđềbảovệHiếnpháp.Cácnhàkhoahọcđãnghiêncứumôhìnhb ảovệhiếnphápởmộtsốnướctrênthếgiớinhưMỹ,Đức,Pháp.Trêncơsởđó,rútramộtsốbàihọckinhnghiệmchoViệtNam

Luậná n T i ếnsĩLuậthọcB ảoh i ếnt r o n g Nhànướcp h á p q u y ền[78]c ủaNguyễ

nMậuTuân.LuậnánnghiêncứumốiquanhệgiữaNhànướcphápquyềnvàb ảohiến;cơsởlýluậnvềbảohiếnvàmộtsốmôhìnhbảohiếntiêubiểutrênthếgiới.Tácgiảluậnánnghiêncứucơsởlýluậnvàthựctiễnxâydựngmôhìnhbảoh i ếnởViệtNam;giảiphápxâydựngmôhìnhbảohiếnphùhợpvớihệthốngchínht r ị,điềukiệnvềkinhtế,trìnhđộpháttriển,lịchsửtruyềnthốngvàvănhóapháplýc ủaViệtNamhiệnnay.ĐâylàcôngtrìnhnghiêncứucóýnghĩathiếtthựccảvềlýluậnvàthựctiễnởViệtNam,gópphầntrựctiếpvàobảovệtínhtốicaocủaHiếnp h á p , bảovệchủquyềnnhândânvàkiểmsoátquyềnlựcnhànước

LuậnánTiếnsĩLuậthọcHoànthiệnphápluậtvềgiámsátcủanhândânđốiv ớicơqua

nhànhchínhnhànướcởViệtNamcủaHoàngMinhHội[38].Tácgiản hậnđịnh:trongbộ

máynhànước,

hệthốngcáccơquanhànhchínhnhànướccóvịt rí vàvaitròđặcbiệtquantrọng.Hoạtđộngcủahệthốngcơquannàydiễnratrên

tấtcảcáclĩnhvựccủađờisống,tácđộngtrựctiếpvàthườngxuyênđếnquyền,lợií c h củatổchứcvàcánhânởmọithànhphầnxãhội.Dovậy,hoạtđộngkiểmtra,giámsátđốivớicơquanhànhchínhlàyêucầukháchquan,cầnthiếtvàkhôngchỉđ ơ nthuầntừphíacáccơquannhànướcmàquantrọnghơnlàcầnphảithiếtlậpcơc h ếgiámsátbênngoài,trướchếtlàcơchếgiámsátthườngxuyênvàcóhiệuquảtừp h í a nhândânđốivớicánbộ,côngchức,viênchức,cơquanhànhchínhnhànướcđểbảođảmquyềnlựcnhànướcthựcsựthuộcvềnhândân.Luậnánphântíchvàlàmsángtỏkháiniệm,đặcđiểm,nộidungđiềuchỉnhcủaphápluậtvàxácđịnhcáctiêuchíđánhgiámứcđộhoànthiệncủaphápluậtvềgiámsátcủanhândânđốivớicơquanhànhchínhnhànướccũngnhưvaitrò,cácyếutốảnhhưởng;đồngthời,nghiêncứuphápluậtvềgiámsátcủanhândânđốivớicơquanhànhphápởmộtsốn ướcvàchỉranhữnggiátrịthamkhảochoViệtNam;nghiêncứuquátrìnhhìnhthành,pháttriểnvàphântích,đánhgiáthựctrạngphápluậtvềgiámsátcủanhând â n đốivớicơquanhànhchínhnhànướcởViệtNam;phântíchvàđềxuấtnhữngq uan điểmvàgiảipháphoànthiệnphápluậtvềgiámsátcủanhândânđốivớicơquanhànhchínhnhànướcởViệtNamhiệnnay.

hiệuquảgiámsátc ủaQuốchộitrêncơsởnghiêncứuviệcthựchiệnchứcnănggiámsátquyềnlựcNhànướccủaQuốchộiởViệtNamhiệnnay.LuậnángópphầnvàoviệcnghiêncứulýluậnvàthựctiễnlàmcơsởkhoahọcchoviệcđổimớinhậnthứcvềvaitròvàphươngthứchoạtđộngcủaQuốchội,đặcbiệtlàluậnchứngkhoahọcchohoạtđ ộ nggiámsáttốicaonhưlàmộtchứcnăngđặ cthùcủaQuốchộitrongvaitròt h a m chính.Bêncạnhđó,luậnánlàmrõthêmnhậnthứcvềviệcthựchiệnchứcn ănggiámsátquyềnlựcnhànướccủaQuốchội,đồngthờibổsungnhữngnhậnthứcmớivàoquátrìnhxâydựngngànhkhoahọcchínhtrịnóichung,vềtưtưởngc h í n h trị-pháplýởViệtNamnóiriêng

LuậnvănThạcsĩLuậthọcXâydựngcáccơchếNhànướcbảovệHiếnpháp

ổngthể,luậnvănđãphântích,đánhgiá,làmsángtỏkháiniệm,vaitrò,n h i ệmvụ,quyềnhạncủacơchếnhànướcbảovệHiếnphápởnướcta,thựctiễnhoạtđộngcủacơchếnhànướcbảohiếnvànhữngđiểmcònbấtcập,hạnchếtronghoạtđộngcủacáccơquannàygâyảnhhưởngđếnviệcbảođảmthựcthi,tôntrọngcá c quyđịnhcủaHiếnpháp.Tácgiảluậnvănkiếnnghịsửađổi,hoànthiệncácquyđ ị nhcủaphápluậtnhằmnângcaohơnnữatổchức,hoạtđộngvàvaitròcủacơchếnhànướcvềbảovệHiếnpháp;hướngtớithànhlậpthiếtchếbảohiếnchuyêntráchở nướctagópphầnlàmchặtchẽhơnnữatổchứcvàhoạtđộngcủacơchếnhànướcvềbảovệHiếnphápmàmụctiêucuốicùnglàbảovệQCN,quyềncôngdânxâyd ựngvàhoànthiệnnhànướcphápquyềnxãhộichủnghĩaViệtNam

LuậnvănThạcsĩLuậthọcMôhìnhtòaánHiếnphápcủamộtsốnướctrênthếgiớivà

vấnđềxâydựngtòaánhiếnphápởViệtNam[1]củaNguyễnHoàngAnh.Luậnvăntìmhi

ểusựcầnthiếtphảicómộtcơchếbảohiếntrêncơsởphânt í c h môhìnhTòaánHiếnphápởmộtsốquốcgiađiểnhình,từđócócơsởlýluận,kinhn g h i ệmđ ể á p dụngc h o việcx â y d ựn

gt ò a á n Hiếnp h á p p h ù h ợpvớiViệtNam.Luậnvănđãnghiêncứukháiniệmcơchếbảohiến,sựcầnthiếtphảicócơc h ếbảohiến;nghiêncứumôhìnhtòaánHiếnphápcủamộtsốcácquốcgiađiểnhìnhlàMỹ,Đức,TháiLan.Đâylàcácquốcgiađãcótòaánhiếnphápđanghoạtđộngtươngđốihiệuquả.TừđórútracácbàihọckinhnghiệmchoviệcthànhlậpT

ò a ánHiếnphápởViệtNam

Bàiviết''Cón ê n x â y d ựngc ơc h ếb ảoh i ếnmới''[ 5 3 , t r 3

-5 ] c ủat á c g i ảNguyễnHoàiNam.Bàiviếtnhậnđịnh:đểxâydựngcơchếphánquyếtvềnhữngviphạmhiếnpháptronghoạtđộnglậppháp,hànhphápvàtưphápthìcầnphảixácđịnhhànhvinàođượccoilàviphạmhiếnpháp.Thựctếchothấyđâylàmộtviệclàmkhókhăn.TácgiảphântíchvàluậngiảicơchếbảovệhiếnphápcủaNhànướctaí t đ ư ợ cvậnh à n hvàp h á t h u y t á c dụngt r o n g đ ờ is ốngx ã h ộikhôngp h ảidon h ữngkhiếmkhuyếtcủacơchếnàymàdochúngtachưathậtsựquantâm,kiênq u y ếttrongviệcxửlýcáchànhviviphạmhiếnpháp,chưapháthuyđượcsứcmạnhtolớncủadưluậnxãhộitrongviệcpháthiệnvàphêphánnhữnghànhviviphạmHiếnpháp.Tuynhiên,đểxâydựngcơchếbảovệhiếnphápphùhợp,tácgiảnhậnđị nhcầnphảiphânbiệtchứcnănglậphiếnvàchứcnănglậpphápcủaQuốchội

Bàiviết''BànvềmôhìnhbảohiếnởViệtNam:từgiámsátbởiQuốchộic h u y ểnsangtàiphánbằngTòaánHiếnpháp''[25]củatácgiảBùiXuânĐức.BàiviếtphântíchgiámsáthiếnpháphiệnhànhởViệtNamnhìntừgócđộbảovệhiếnp h áp Đ ồngthời,tác giảđặ tr

a v ấnđềx â y dựngcơch ếgiámsáthiếnp h á p h i ệnh ành

ởViệtNam-nhữngbấtcậpvàhạnchếcủacơchếgiámsátviệctuânthủhiếnp h á p , sựlựachọncơchếbảohiếnthíchhợp,tiếntớithiếtlậpmộtcơquantàiphánh i ếnphápđộclập-

tòaánhiếnpháp.Tácgiảphântíchsựcầnthiếtphảiđổimới( xây dựng)cơchếbảohiếnđólà:đápứngyêucầuxâydựngnhànướcphápquyềnxãhộichủnghĩavàkhắcphụcnhữnghạnchếkhiếmkhuyếtkhichưacócơchếbảoh iếnchuyêntrách.Bàiviếtkhẳngđịnhviệcthànhlậpcơquantàiphánhiếnphápđ ộ clậpdùđượctổchứcdướihìnhthứclàhộiđồngbảohiến,tòaánchunghaytòaán độclậpthìnóphảilàmộtđịnhchếcótínhđộclậptươngđốivàhoạtđộngnhưmộtcơquantàiphán,

theothủtụctưpháp,đồngthờixácđịnhđúngthẩmquyềncủacơquanđó

Bàiviết''VềgiámsátHiếnp h á p ở nướct a h i ệnn a y ' ' [ 3 , t r 3

-1 -1 ] c ủaVũHồngAnh.Tácgiảluậngiảicácquanniệmkhácnhauvềgiámsáthiếnpháp,đốitượngcủagiámsáthiếnpháp,chủthể,thủtụcgiámsáthiếnpháp,thựctrạngtínhh ợphiếntrongcácvănb ảnquyphạmphápluật(VBQPPL),đồngthờikiếnnghịn h ằmhoànthiệnhoạtđộnggiámsáthiếnphápởnướctahiệnnay.Đánhgiáhoạtđộnggiámsáthiếnpháphiệnnayởnướcta,tácgiảkhẳngđịnh:đểcóthểxácđịnhmộtVBQPPLcóđiềukhoảnkhôngphùhợpvớihiếnphápđòihỏicầnphảicósựthẩmđịnh,đánhgiámangtínhchuyênsâu,chuyênnghiệp

Vìvậy,vềlâudàitácgiảkhuyếnnghịcầnthànhlậpcơquanchuyêntráchcóthẩmquyềngiámsáthiếnpháp

HộithảoXâydựngvàh o à n thiệnc ơchếbảovệHiếnphápp h ù hợpHiếnpháp

-CơsởlýluậnvàthựctiễndoViệnNghiêncứulậppháp(UBTVQH)tổchức[ 9 2 ] Hộithảođ

ãtậptrungthảoluậnsựhìnhthànhvàpháttriểntưtưởngbảovệHiếnphápcũngnhưcácyếutốchiphốisựrađời,hoạtđộngvàthựctrạngcủacơch ếbảovệHiếnphápởViệtnam.Đồngthời,vấnđềcơchếbảovệHiếnphápcủamộtsốnướccũngđượcđưarasosánhnhằmrútrabàihọckinhnghiệmchoViệtNam.Hộithảolàcơhộiđểtraođổi,thảoluậnvềmôhìnhbảovệHiếnphápởViệtNamcầnđượchìnhthànhtheohướngcơquanchuyêntrách,gópphầnđảmbảotốthơnQCNởViệtNam

1.1.4 Cáccôngt r ì n h n g h i ê n c ứuv ềgiámsátthựchiệnH i ếnpháptừc á c h t

c h ếhiếnđ ị nhc ủac á c q u ốcgiat i ê u biểun h ưAnh,Pháp,Đ ứ c,HoaK ỳ,Canada…đãvàđangcungcấpluậncứkhoahọcvàthựctiễncógiátrịthamkhảocho ViệtNamtrongviệcxâydựngvàhoànthiệnnhànướcphápquyềnnóichungvàc á c cơchếbảovệ,thúcđẩyQCNnóiriêng

Bàiviết''BảohiếnvớiviệcBVQCNtheomôhìnhbảohiếnphitậptrung-

NghiêncứutrườnghợpHoaKỳ''[80,tr.18-25]củaĐặngMinhTuấn.Tácgiảkhẳngđịnhbảohiếncóvịtrí,vaitròquantrọngtrongviệcbảovệQCN.ViệcghinhậncácQCNtrongHiếnphápđặtratráchnhiệmtôntrọngcácQCNđócủatấtcảcáccơquannhànước,ngườicóthẩmquyền.Nếuxảyratìnhtrạngviphạmcủabấtcứhànhvicôngquyềnnàothìphảicócơchếxửlý.BảohiếnchínhlàcơchếxửlýcáchànhvicôngquyềnviphạmcácQCN,QCDcơbảndoHiếnphápghinhận.TrêncơsởluậngiảiBVQCNlàcơsởcủamôhìnhbảohiếnphitậptrungHoaKỳ,tácgiảđãphântíchquytrình,thủtục,phươngthứcbảovệQCNbởicáctòaánHoaKỳ,từđólàmrõthựctrạngvịtrí,vaitròcủacáctòaánHoaKỳtrongviệcbảovệQCN.TácgiảkếtluậnviệcápdụngmôhìnhbảohiếnHoaKỳđượcbảođảmbởicácđiềukiệnngặtnghèokèmtheo,nhưnguyêntắctamquyềnphânlậpcứngrắn(trongđóngànhtưpháprấtđộclập);chấtlượng,trìnhđộcaocủacácthẩmphán;ápdụngnguyêntắcánlệ

Kỷy ếuH ộit h ảoq u ốct ếB ảođ ả mq u y ềnconngườit h ô n g q u a Nhàn ướcpháp

quyềnvànềntưphápđộclập[90]doViệnNghiêncứuQuyềnconngườitổ

chứcnăm2015.Cácbàinghiêncứucủacácgiáosư,chuyêngiahàngđầutrênlĩnhvựcluậthiếnphápđếntừCộnghòaLiênbangĐứcvàViệtNamđãchiasẻnhữngt h ô n g tinvềthựctiễntổchức,hoạtđộngcủamôhìnhTòaánHiếnphápCộnghòaLiênbangĐức,vaitròcủahiếnpháp, củaNhànướcphápquyềnvànềntưphápđộcl ập.Quađópháthiện,họchỏinhữngkinhnghiệmtốt,cógiátrịthamkhảochoViệtNamtrongquátrìnhxâydựngvàhoànthiệnNhànướcphápquyền,xâydựngnềntưphápđộclậpđể bảovệtốthơncácQCN,quyềncôngdânđãđượcHiếnphápViệtNamghinhận.

1.2 TÌNHHÌNHNGHIÊNCỨUỞNƯỚCNGOÀI

1.2.1CáccôngtrìnhnghiêncứuvềgiámsátthựchiệnHiếnpháp

CuốnsáchConstitutionalreviewcủaDrArneMavcic[101].Tácgiảnghiêncứu,p

háthiệnranhữngtrườnghợpvàcácyếutốcầnthiếtkhithiếtlậpcơchếgiámsáthiếnphápvớicáchtiếpcậnmangtínhhệthốngthôngquaviệcđánhgiánhữngt h à n h tựucũngnhưxácđịnhcácvấnđềchưađượ cgiảiquyếtcủagiámsáth i ếnp h áp trongthựctiễnquốctế.Cuốnsáchkhámphánhữngtínhnăngxãhộivàlịchsửt r o n g từngquốcgiađểđềxuấtcácphươngphápcụthể,thiếtlậpmộtcơquanđộcl ậpvàhiệuquảcủagiámsáthiếnpháp,nghiêncứusựhìnhthành,chứcnăngcủagiámsátHiếnphápvớitưcáchlàmộthệthống

CuốnsáchTheC o n s t i t u t i o n a l J u r i s p r u d e n c e o f t h e FederalR e

p u b l i c ofGermany(TàiphánHiếnphápcủaCộnghòaLiênbangĐức)củaDonaldP.

KommersvàRussellA.Miller[102].Cuốnsáchgồm3phần.Phần1:GiớithiệuChủnghĩalậphiếncủaĐứcvớicáccấuphầnvềTòaánHiếnphápliênbang,luậtc ơbảnvàviệcgiảithíchHiếnpháp.PhầnthứhaigiớithiệucấutrúccủaHiếnphápvàmốiquanhệ:Giớithiệuliênbang,sựphânchiaquyềnlực,đạidiệnchínhtrịvà

tàiphántrongmộtquốcgiamở.Phầnthứ3nghiêncứucácquyềnvàtựdoc ơbản:Nhânphẩm,tựdocánhânvàbìnhđẳng;tựdongônluận,báochívànghệthuật;cáctựdokinhtếvàNhànướcxãhội.Cuốnsáchlàmộtcôngtrìnhkhoahọcc ó giátrịđượcthựchiệnbởicácgiáosư,chuyêngiahàngđầuvềluậtHiếnphápc ủaĐức-

quốcgiatiêubiểuthựchiệnmôhìnhTòaánHiếnpháp

Bàinghiêncứu''ConstitutionalReviewinFrance:Theextendedroleofthe

co n s e i l constitutionnelthroughthenewprioritypreliminaryrulingsprocedure(APC)"(''GiámsátHiếnphápởPháp:MởrộngvaitròcủaHộiđồngbảohiếnthôngqu anhữngthủtụcưutiênmới)củaXavierPhilippe[120].Tácgiảnghiêncứucơc h ếmớicủacácquyđịnhưutiêntronggiámsátHiếnphápởPháp,đượcgiớithiệubởiviệcsửađổiHiếnphápnăm2008vàcóhiệulựcvàotháng3năm2010.Trướch ết,bàiviếtcungcấpnềntảngchosựcủngcốquyềnlựccủaHộiđồngbảohiếnPháp,đồngthờixácđịnhvaitròcủabảnthânTòaánthôngquacácánlệđểchuyểnđổivaitròcủamìnhvàhướngđếnmộttòaánhiếnpháphiệnđại.Haicâuhỏiđượcđặtra:NhữngthayđổimanglạikhisửađổiHiếnphápnăm2008trênphươngdiệngiámsátHiếnpháp?

kháctrongmạnglướinày?Ởcác phần tiếp theo,tácgiảtậptrungvàocáchmàhệthốngpháplýHàLangiảithíchvàgiámsátHiếnpháp.Bàiviếtp h â

n tíchsựkhácnhaugiữacáchệthốngbằngcáchs ửdụngsựphânbiệttruyềnthốnggiữacácmôhìnhlậpphápvàtưpháp.Phần4và5,tácgiảnghiêncứumốiq u a n hệgiữacácnhântốcóliê

n quan giữacáccơquanvàsựthamgiacủanóvàosựp h á t triểnphápluật.Trongbốicảnhnày,cáccâuhỏisẽđượcđặtralàlàmthếnào,vàđ ế nmứcđộnào,sựhợptácgiữacácbênliênquanvớiviệcgiảithíchhiếnphápcóthểđượctăngcườnghơnnữa.Cuốicùng,Phần6,vớisựthậntrọngcầnthiết,hướngtớitươnglaicủaviệcxemxétthànhlậpmộtTòaánhiếnphápđặcbiệt

Bàiviết"Whydocountries adoptconstitutionalreview"(Tạisaocácquốcgiathànhlậpcơchếgiámsáthiếnpháp)củaTomGinsburg,MilaVersteeg[118]

Trongnhữngthậpkỷgầnđây,đãcómộtphongtràotoàncầusâurộngxétlạihiếnp h á p Sựpháttriểnnàyđặtracâuhỏiquantrọngcủanềnkinhtếchínhtrị:Tạisaoc á c chínhphủtựnguyệnhạnchếquyềnlựcbảnthânmìnhbởicácphươngtiệnhiếnpháp?

Điềugìgiảithíchsựthayđổitoàncầuđốivớiquyềnlựctưpháp?

Tácgiảđãsửdụngmộttậpdữliệumớiđộcđáovềgiảithíchhiếnphápcho204nướctronggiaiđoạn1781-

2011đểkiểmtralýthuyếtkhácnhau,giảithíchviệcápdụngcáccơc h ếgiámsáthiếnpháp.Phần2củabàibáokháiquátvềnguồngốcvàsựpháttriểnc ủagiámsáthiếnpháp.Tiếpđó,phântíchcáclýthuyếthiệntạicóthểgiảithíchvềsựmởrộngcủamôhìnhgiámsáthiếnpháp,đồngthờimiêutảdữliệuvàphươngp h á p , phântíchkếtquảcũngnhưcácpháthiệnquantrọng

1.2.2.Cáccôngt r ì n h n g h i ê n c ứuv ềgiámsátthựchiệnH i ếnpháptừc á c h ti ếpcậnquyềnconngười

CuốnsáchJudicialreviews:aninnovativemechanismtoenforcehumanrightsi n La

tinAmerica(GiámsátHiếnpháp:Mộtcơchếtiếnbộđểthúcđẩyquyềnconngườiởcácnước

MỹLatinh)củaEvidenceandlessonfromLatinAmerica[104].Cáct á c giảnhậnđịnh:d o cáctrườnghợpviphạmnhânquyềnliêntụcvàc ó hệthống,rấtnhiềuvụkiệnđượcđưaraphánquyếntạicáctòaánkhácnhaucủaMỹLatinh.CuốnsáchtậptrungvàobatrườnghợpthànhcôngtừArgentina,Colombia,vàMexico,nơimàcáccơquantưphápđượcthựchiệnphánquyếtmộtcáchchủđ ộ ngđểkhôiphụcvàthựcthiquyềnmộtcáchhiệuquả.Đặcbiệt,cuốnsáchnàyphânt í c h cáchmàcơchếgiámsátHiến phápđangchuyểnđổiquytrìnhthựcthicônglýởMỹLatinh,trongđócóvaitròquantrọngcủa

thẩmphánvàcáctổchứctrongviệchỗtrợpháplýchocácnạnnhânbịviphạmQCN.KểtừkhicơchếgiámsátHiếnphápđ ãpháttriểnđángkểởchâuMỹLatinhtrongnhữngnămgầnđây,cácnhà

hoạtđộngn h â n quyềntừcáckhuvựckháccóthểrútranhữngbàihọckinhnghiệmđángkể

CuốnsáchRethinkingc o n s t i t u t i o n a l reviewinA m e r i c a andt h e commo

nwealth:J u d i c i a l p r o t e c t i o n o f h u m a n rightsi n t h e c o m m o n l a w w orld(NghiêncứuvềGiámsátHiếnphápMỹvàcácnướctheohệthốngthôngluật:Bảovệquy

ềnconngườiởcácnướctheohệthốngthôngluật)củatácgiảPoJenYap[ 1 1 2 ] Cuốnsáchđãphântích,sosánhcơchếgiámsátHiếnphápvớiviệcBVQCNở các quốcgiaẤnĐộ,Canad a, AnhvàNewZealand,trongđónhấnmạnhtráchn h i ệmgiảithíchluậtcủathẩmphánởcácTòaánthuộccácquốcgianày

np h á p , đặcbiệtmốiquanhệcủanóvớicáctòaánởtrongnướcvàchâuÂu,cũngnhưvớicácnhàlậppháp.MụcđíchcủanghiêncứulàđểcungcấpmộtsựhiểubiếttốthơnvềhệthốnggiámsátHiếnphápPháp.

Luậná n T i ếnsĩLuậthọc,Theroleo f c o n s t i t u t i o n a l r e v i e w i n p r o t e c t i o

n h u m a n rightinEthiopia (Vaitròcủagiámsáthiếnpháptrongbảovệquyềnconn g

ườiởEthiopia)củaAdemKassieAbebe[97].Luậnánxácđịnhsựtồntạicủacácq u y địnhphápluật,mộtcơquangiámsáthiếnphápđộclậpvàcácđươngsựtiềmn ăngcungcấpcácđiềukiệncầnthiếtđốivớimộtcơchếgiámsáthiếnphápthànhcông.Luậnánđãphântíchvàgópphầnvàokếhoạchcảicáchhiếnphápliênquanđế nmộthệthốngtàiphánhiếnphápthíchhợp,đồngthờiluậngiảilýdochínhcủaviệcthấtbạihệthốnggiámsáthiếnpháp:đólàquyềnlựccủagiámsáthiếnphápđ ư ợ ctraobởiQuốchộiliênbang.ĐiềuđólàmchohệthốnggiámsáthiếnphápE t h i o p i a khônghiệuquảtrongviệcBVQCN.Luậnánđãpháttriểnlýluậnvềmặtp h á p lývấnđềgiámsáthiếnpháp-kinhnghiệmcủaquốcgiaEthiopia

LuậnvănJudicialreviewandtheenforcementofhumanrights:theredandb l u e

lightsofthejudiciaryofGhana(GiámsátHiếnphápvàthúcđẩyQCN:cáctiasángđasắcmà

ucủatưphápGhana)củaPeterAtudiweAtupare[114].TrêncơsởphântíchmộtnềnHiếnphápdânchủlàphảihiếnđịnhcácQCN,tácgiảnhậnđịnh:sứcmạnhcủatưpháplàđểthúcđẩyvàbảovệcácquyềnnày.ỞGhana,cácyêuc ầunàyđãđượcđặtrakhixâydựngHiếnpháp:cácQCNđượcghinhậntrongHiếnp h á p vàcáctòaáncóquyềnlựccụthểtrongviệcgiámsátHiếnphápđểđảmbảogiátrịcủacácquyềnnàybằngcáchthúcđẩyhoạtđộngcủanhánhlậpphápvàhànhphápcủaChínhphủ.Luậnvănđãđánhgiánhữngthànhcôngcũngnhưhạnchếcủac ơchếgiámsátHiếnphápbằnghệthốngtòaánởGhanatrongviệcthúcđẩyQCN

Bàiviết''Humanrights-basedjudicialreview:itseemsagoodideaatthe''time( G i á m sátHiếnphápdựatrênQCN:mộtýtưởngtốtđẹphiệnnay)[117]củatácgiả

TomCampbelnghiêncứucơchếgiámsátHiếnphápdựatrênQCN.TácgiảkhuyếnnghịcáccơquancủaChínhphủchúýđếnnhữngvấnđềnhânquyềntrongcáchoạtđ ộ nghành

chính,rằngcácBộcủaChínhphủkhiápdụng cácquyđịnhcủaphápluậtp h ảikhẳngđịnhrằngcácđềxuấtcủahọlàdựatrêncáchtiếpcậnQCN,rằngQuốch ộixemxétcácdựthảo luậttừlăng kínhnhânquyền,vàrằngmộtủybanđộclậpvềQCNđểđiềutravàbáocáonhữngviphạmnhânquyềnlàhoàn

toàncầnthiết.GiámsátHiếnphápdựatrênQCNlàmộtphươngpháptiếpcậnđảmbảoviệcxửlícách à n h vivihiếnhướngtớitôntrọngvàthựcthiHiếnpháp,đồngthờiđảmbảoQCN

BàiviếtHumanRightsProtectionandConstitutionalReview:ABasicFoundati

ono f S u s t a i n a b l e Developmenti n I n d o n e s i a ( B ảovệQCNvàG i á m sátHiếnpháp

:NềntảngcơbảncủapháttriểnbềnvữngởIndonesia)củatácgiảPanMohamadFaiz[112].Tácgiảluậngiải:nhiềungườitintưởngsâusắcrằngnhữngt h á c h thứcngàycàngtăngcủapháttriểnbềnvữngcóthểgiúpđấtnướcpháttriểnth eo chiềuhướngtốtđẹphơn.Mộttrongnhữngcáchtiếpcậntốtnhấtđểthúcđẩyp h át triểnbềnvữngởIndonexiacóthểxemxéttừlăngkínhBVQCN.Vềcơbản,p h á t triểnbềnvữngdựatrên3trụcộtđólàmôitrường,kinhtếvàcácgiátrịxãhộimànótươngtácvớinhaunhằmthúcđẩyQCN.Hơnnữa,giữapháttriểnbềnvữngvàQCNcómộtmốiquanhệkhôngthểchiarẽvàtôntrọngnhânquyềnđượcnhận

d i ệnnhưmộtđiềukiệntiênquyếtcủapháttriển.BàiviếtđãtrìnhbàycácthướcđoBVQCN,đặcbiệtcơchếgiámsátHiếnphápmàTòaánđóngvaitròtrungtâm

BàiviếtJudicialreviewunderthehumanrightsact:Acultureofjustification( G i á m s

átHiếnpháptừgócđộLuậtNhânquyền:Vănhóacủasựbiệnminh)

[116]c ủatácgiảThomasRaine.Tácgiảđãphântíchchứcnăngcủacáccơquantưphápkhimàvấnđềnàyhiệnvẫnđượctranhluận,đặcbiệttừkhiLuậtNhânquyền1998đượcthôngqua

Bộluậtđãkháiquátrằngtòaánxemxéthànhvicủacácnhàhoạchđị nhchínhsáchdướigócđộcácquyềnđượcghinhậntrongbộluậtnàycũngnhưtrongHiếnpháp

Bàiviếtphântíchcáchtiếpcậnvềchứcnăngđúngđắncủatòaán,bao gồmcảviệcphánquyếtcáchànhviviphạmHiếnpháp

TácgiảGeorgeWaggottvàMcMillantrìnhbàyquanđiểmcủamìnhtrongb à i viết''JudicialReviewofHumanRightsCases-

RecentKeyDecisions''(GiámsátHiếnphápvềcáctrườnghợpNhânquyền-Nhữngquyếtđịnhquantrọnggầnđ ây)

[105].BàiviếtđãcungcấpbốicảnhcáctrườnghợpgiámsátHiếnphápđối

vớicácvấnđềviphạmnhânquyềncụthể,đặcbiệtxảyratrongcácnăm2012và2 0 1 3 TácgiảhivọngcáctòaánsẽtiếptụclàmviệcvớicáchtiếpcậnQCNđểgiảiq u y ếtcảcácvụkiệnliênquanđếncácquyềnthựcchấtvàquyềntốtụng.

AugustinoS.L.Ramadhani,Judicialreviewofadministrativeactionasthep

r i m a r y vehicleforthepr ot ect io n ofh u m a n rightsandtheruleoflaw(Giámsát

HiếnphápvềcáchànhvihànhchínhvớitưcáchlàphươngtiệncơbảnđểBVQCNvàn h à nướcphápquyền)

[98].T rê n c ơsởphântíchba vấnđề c ơbản:giámsátHiếnpháp,QCNvàNhànướcphápquyền,

tácgiảminhhọabằngbavídụcụthểvềgiámsátHiếnphápnhằmđảmbảocácyếutốnày.Điềuđógiúptácgiảrútrakếtluận:thứnhất,sựtồntạicủamộtnềntưphápđộclậpthựchiệnchứcnăngtưphápđểđảmbảoviệcchấphànhcácquyđịnhcủaphápluậtlàhoàntoàncầnthiết

;thứh ai , giámsátHiếnpháplàphươngtiệnnhằmđảmbảoquyềnvàtựdocơbảncủacôngdân;thứba,giámsátHiếnphápphảiđảmbảorằngnhànướcvàcáccơquancóthẩmquyềnkhôngđượcchốibỏcácQCNcủacánhânvìbấtkỳlýdogì

Bàiviết''RecentDevelopmentsinHumanRightsandJudicialReview:TheR o l e

o f t h e E u r o p e a n Conventiono n HumanRightsAct"( P h á t t r i ểngầnđ âyvềqu yềnconngườivàGiámsátHiếnpháp:VaitròcủaCôngướcchâuÂuvềquyềncon người)củatácgiảMichaelFarrell[109].BàiviếtxemxétsựliênquangiữanộidungcủaCôngướcchâuÂuvềLuậtnhânquyền,2003vớicácphánquyếtcủacácTòaánthựchiệnchứcnănggiámsátHiếnphápởchâuÂu.Đồngthời,tácgiảđưar a cáinhìntổngquanvềtácđộngcủaCôngướcnàyđốivớicơchếgiámsátHiếnp h áp ởcácquốcgiacụthể

1.3 NHỮNGNỘIDUNGNGHIÊNCỨUCÓGIÁTRỊTHAMKHẢOCHOLUẬN ÁN,VẤNĐỀCẦNTIẾPTỤCNGHIÊNCỨUVÀGIẢTHUYẾT,CÂUHỎINGHIÊNCỨU

1.3.1 Nhữngnộidungnghiêncứucógiátrịthamkhảocholuậnán

Từcáccôngtrìnhnghiêncứuliênquanđếnđềtàiluậnán,cóthểnhậnthấymộtsốkếtquảnghiêncứuchínhcóýnghĩathamkhảocholuậnánnhưsau:

Thứnhất,cáccôngtrìnhnghiêncứuđãphântíchcácnộidungbảođảmQCNtrongHiến

phápvàkhẳngđịnhrằng:trảiqua5bảnHiếnpháp(1946,1959,1980,1 9 9 2 và2013),cácquyềnvàtựdocơbảncủacôngdânđãliêntụcđượcmởrộngvàpháttriểncảvềchủthể,nộidungcũngnhưcácthiếtchếbảođảm,thựcthi.Lầnđầu

tiêntronglịchsửlậphiến,Hiếnpháp2013đãghinhậncảbanghĩavụcủanhànướclàtôntrọng,bảovệvàbảođảmthựchiệnQCN.ĐâylàcơsởhiếnđịnhràngbuộccáccơquanNhànướccótráchnhiệmthựchiệnđầyđủvànghiêmtúcnhữngnghĩavụvàtráchnhiệmcủanhànướcvềQCN,quyềncôngdântrongthựctế,đặcbiệtlàh a i nghĩavụbảovệvàbảođảmthựchiệnchứkhôngchỉtôntrọngchungchungnhưc á c h hiểucủaĐiều50Hiếnpháp1992.

Thứhai,cáccôngtrìnhnghiêncứuđãđềcậpđếncácvấnđềlýluậncơbảnvềCCPL,G

STHhiếnpháp,vềnguồngốc,sựhìnhthành,pháttriển,đốitượngvàp h ạmvigiámsátHiếnphápcũngnhưcácmôhìnhgiámsátHiếnphápkhácnhaut r ê n thếgiới.NhìnchungcáccôngtrìnhkhoahọcđềunghiêncứuCCPLgiámsátmộthoạtđộngnàođótrêncơsởbốnyếutốcấuthành:Cácquyđịnhcủaphápluậtvềchứcnăng,thẩmquyềngiámsátcủacácchủthểgiámsát;Hìnhthứcvàphươngp h á p giámsát;Trìnhtựvàthủtụcgiámsát;vàHậuquảpháplýcủahoạtđộnggiámsát.CácyếutốcấuthànhcủaCCPLgiámsátmộthoạtđộngnhấtđịnhđềucómốiquanhệchặtchẽvớinhau,yêucầuphảiđượcvậnhànhmộtcáchthốngnhất,đồngb ộđảmbảoviệcgiámsátđạthiệuquảtheoquyđịnhcủaphápluật

Thứba,cáccôngtrìnhnghiêncứuđãphântíchcácquyđịnhcủaphápluậtvềthẩmquyề

ncủacácchủthểtrongviệcthựchiệnchứcnăngGSTHHiếnpháptheoc á c giaiđoạnlịchsử.MộtsốcôngtrìnhđãnghiêncứuvấnđềGSTHHiếnpháptừl ăngkínhQCNvớinhậnđ ị nh:GiámsátH i ếnp h á p đ ể Hiếnp h á p đ ư ợ cthựct h i nghiêmchỉnhvàthốngnhất,khôngphảivănbảnmangtínhtrangtríhaydễchấpn h ậnbịviphạmlànộidungquantrọngnhấttrongviệcBĐQCN

Thứtư,cáccôngtrìnhnghiêncứuđãkháiquátkinhnghiệmcủamộtsốquốcgiatrênt

hếg i ớivàphântíchđặctrưngcũngnhưsựkhácnhaucủacácm ô hìnhgiámsátHiếnpháptrênthếgiớinhưĐức, Pháp,Mỹ.Bêncạnhđó,cácmôhìnhcủaGhana,Ethiopia,Indonexia,HàLan…

cũngđượcđềcậpvànghiêncứuvềcơchếB V Q C N củacáccơquangiámsátHiếnphápởcácquốcgianày

Thứnăm,nhữngbấtcậpvềmặtlýluậnvàthựctiễncủaCCPLGSTHHiếnp h á p ởVi

ệtNamđãđượcchỉrõ.Vềmặtlýluận,cácquyđịnhcủaphápluậtViệtNamvềvấnđềnàycònkhátảnmạn,rờirạcởcácvănbảnkhácnhau.Hiếnpháp2 01 3quyđịnhvấnđềGSTHHiếnphápnhưngcònchungchung,hơnnữamớichỉn h ắcđếnviệcgiảithíchhiếnpháp,luật,pháplệnh-mộtkhíacạnhnhỏtrongtoàn

bộcơchếgiámsáttínhhợphiến.Mặtkhác,theocácquyđịnhpháplýhiệnhành,thẩmquyềnhuỷb ỏc á c vănb ảnt r á i H i ếnp h á p , l u ật,p h á p l ệnhđượcq u y địnhkhôngthốngnhấtvàthuộcnhiềucơquankhácnhau.Vềmặtthựctiễn,hoạtđộngGSTHHiếnphápởnướcta đượ cgiaochonhiềucơq uan, cá nhânmàthiếumộtthiếtchếchuyêntrách,mộtcơchếhữuhiệuthựchiện.

Thứsáu,cácnghiêncứuđãxácđịnhlýdosựcầnthiếtphảihoànthiệncơc h ếpháplý

giámsátthựchiệnHiếnpháp.Đólàvaitròcủamộtnềntưphápđộclậpthựchiệnchứcnăngtưpháp,đảmbảoviệcchấphànhcácquyđịnhcủaphápluật.Đểthựchiệnchứcnăngđó,giámsátHiếnphápđượccoilàmộtphươngtiệnnhằmđ ả mbảoquyềnvàtựdocơbảncủacôngdân,đảmbảonhànướcvàcáccơquancóthẩmquyềnkhôngđượcchốibỏcácQCNcủacánhânvìbấtkỳlýdogì.TừviệcnghiêncứucácmôhìnhGSTHHiếnpháptrênthếgiớichothấy,nhiềucôngtrìnhnghiêncứuđãđềxuấtviệcthànhlậpTòaánHiếnpháp-

mộtthiếtchếđộclậpnhằmgiámsátviệcthựchiệnHiếnpháphiệuquả

Tuynhiên,vớinhữngmụcđích,yêucầunghiêncứukhácnhaunêncáccôngtrìnhnghiêncứutrênmớichỉxemxétmộtsốkhíacạnhcụthểcủaCCPLGSTHHiếnpháphoặcnghiêncứugiámsátHiếnphápnóichung.Xétmộtcáchtổngthể,c h o đếnnay,chưacócôngtrìnhnàonghiêncứumộtcáchtoàndiện,cóhệthốngvềCCPLGSTHcácquyđịnhcủaHiếnphápvềBĐQCN.Luậnánlàcôngtrìnhnghiêncứuđầutiênvềvấnđềnày Các côngtrìnhnghiêncứunêutrêncungcấpnhữngluậncứkhoahọc,nhấtlàvềmặtlýluận,cógiátrịthamkhảoquantrọngđểtácgiảkếthừatrongluậnáncủamình

1.3.2 Nhữngvấnđềcầntiếptụcnghiêncứutrongluậnán

Vềmặtlýluận:Đánhgiácáccôngtrìnhnghiêncứukhoahọcliênquanđếnđ ề tàiluậ

nánchothấy:chođếnnay,vẫnchưacómộtcôngtrìnhnghiêncứumangtínhhệthốngnhữngvấnđềlýluậnvềCCPLGSTHcácquyđịnhcủaHiếnphápvềBĐQCN.Vìvậy,nhiệmvụquantrọngcủaLuậnánlàhệthốnghóa,phântích,xâyd ựngcơsởlýluậncủaCCPLGSTHcácquyđịnhcủaHiếnphápvềBĐQCN.Luậná n s ẽp h â n t í c h c á c kháiniệmn h ưB ĐQCN,c á c q u y đ ị nhc ủaHiếnp h á p vềBĐQCN,GSTHc ác quyđ ị nhc ủaHiếnp h á p vềBĐQCN,CCPLGSTHc ác quyđ ị nhcủaHiếnphápvềBĐQCN.Đâyđượccoilànhữngkháiniệmnềntảng,quantrọng,cầnđượcphântíchvàxácđịnhnộihàmmộtcáchcụthể.Từđó,phântích

đặcđiểm;xácđịnhcácyếutốcấuthànhCCPLGSTHcácquyđịnhcủaHiếnphápvềBĐQCN.Đồngthời,nghiêncứuCCPLGSTHHiếnphápởmộtsốnướctrênthếgiới.Trêncơsởđó,rútranhữnggiátrịcóthểthamkhảochoViệtNamtrongquát r ì n h hoànthiệnCCPLGSTHcácquyđịnhcủaHiếnphápvềBĐQCN.

Vềm ặtthựct i ễn:Cơc h ếp h á p l ý GSTHHiếnp h á p ở ViệtNamchot h ấyn h i ềuđi

ểmbấtcậpcòntồntại.Vìvậy,Luậnánsẽđisâuđánhgiánhữngthànhtựu,h ạnchếcủaCCPLGSTHcácquyđịnhcủaHiếnphápvềBĐQCNởViệtNamhiệnnay.LuậnántậptrungvàophântíchviệcGSTHcácquyđịnhcủaHiếnphápvềBĐQCNđểkhẳngđịnhnhữngbấtcậpcòntồntạicầnphảitháogỡ,nhằmđảmbảocácQCNđượcghinhậntrongHiếnphápphảiđượcthựchiệntrênthựctếmộtcáchh i ệuquả.ViệcxácđịnhcácnguyênnhâncủanhữngbấtcậptrongCCPLnàycũngch í n h làđiểmnútcầntháogỡnhằmhoànthiệnhơnCCPLGSTHcácquyđịnhcủaHiếnphápvềQCN

NếunhưcáccôngtrìnhnghiêncứuvềgiámsátHiếnpháphiệnnaymớichỉđềracácgiảiphápchungchung,thìLuậnánsẽtiếpcậnvấnđềnàymộtcáchcụthể.Đ ólàviệcxácđịnhcácquanđiểmvàđềxuấtcácgiảiphápcụthểnhằmhoànthiệnCCPLGSTHcácquyđịnhcủaHiếnphápvềBĐQCN

1.3.3 Giảthuyếtnghiêncứuvàcâuhỏinghiêncứu

MụcđíchcủaLuậnánlàlàmsángtỏcơsởl ý luậnCCPLGSTHcácquyđ ị nhcủaHiếnphápvềBĐQCN.Trêncơsởđó,đánhgiáthựctrạngvàđềxuấtcácq u a n điểm,giảipháphoànthiệnCCPLGSTHHiếnphápvềđảmbảoQCN.Đểđạtđượcmụcđíchnày,giảthuyếtnghiêncứucủaLuậnánđặtralà:

Hiệnn a y , g i á m sátthựch i ệncácq u y đ ị nhc ủaHiếnp h á p v ềBĐQCNlàtrách

n h i ệmc h u n g c ủan h i ềuc h ủthểtr o n g x ã h ội,thựch i ệnt h ô n g q u a c á c q u y địnhph ápluật,nhằmxemxétvàxửlýnhữngvấnđềliênquanđếntínhhợphiếncủacáchànhvit hựchiệncácquyđịnhcủaHiếnphápvềQCNđểbảođảm

nguyêntắctínhtốicaovàbấtkhảxâmphạmcủaHiếnpháp.Tuynhiên,hiệnvẫncònmộtk hoảngtrốngt r o n g p h á p l u ậtv ềCCPLG S T H c á c q u y đ ị nhc ủaHiếnp h á p vềBĐ QCN.ThựctiễncủaviệcthựchiệncácquyđịnhHiếnphápnóichungvàvềvấnđềBĐQCNn óiriêngđãbộclộnhữngbấtcập,hạnchếtrêncảphươngdiệncácquyđ ị nhnóichungvàcơc hếphốihợpthựchiệnviệcgiámsát.Yêucầuđặtralàcầnphảinhậnthứcđầyđủ,khoahọc vềcácgiảiphápnhằmhoànthiệnCCPLGSTH

huyêntráchgiámsátthựchiệnHiếnphápvềBĐQCNlànhiệmvụtrọngtâm.

Từgiảthuyếtnghiêncứunày,luậnáncầngiảiquyếtmộtsốcâuhỏinghiêncứunhưsau:

1.NhậnthứcnhưthếnàovềCCPLGSTHcácquyđịnhcủaHiếnphápvềBĐQCN?Cơchếpháplýnàygồmnhữngthànhtốnào?

Mốiliênhệgiữacácthànht ốđượcthểhiệnnhưthếnào?

5 ThựctrạngCCPLGSTHcácquyđịnhcủaHiếnphápvềBĐQCNởViệtNamnhưthếnào?

6 Quanđiểmnàocầnđịnhh ướngnhằmhoànthiệnCCPLGSTHcácquyđ ị nhcủaHiếnp h á p vềB ĐQCN?

Đểh o à n t h i ệnCCPLGSTHc á c q u y đ ị nhc ủaHiếnphápvềBĐQCN,cầnthựchiệncácgiảiphápcơbảnnào?

Kếtluậnchương1

1 Tổngquantìnhhìnhnghiêncứuchothấy,đãcónhiềucôngtrìnhnghiêncứuliênquanđếnvấnđềGSTHHiếnphápvàbảovệquyềnconngườitrongHiếnp h á p , trongđóvấnđềlịchsửhìnhthành,quyđịnhphápluậtvàcácmôhìnhGSTHHiếnphápcủacácquốcgiatrênthếgiớiđãđượcnghiêncứukhásâusắc.Mặcdùvậy,nhữngnghiêncứunàymớichỉởmứcđộkháiquát,cònthiếunhữngphântícht o à n diện,

chuyênsâu.Đặcbiệt,chưacónghiêncứunàotậptrungkếtnốihaivấnđềGSTHHiếnphápvàbảođảmQCNtrongHiếnpháp

2 MặcdùcácluậncứkhoahọcvàmôhìnhđềxuấthoànthiệnCCPLGSTHHiếnp h á

p v ềB ĐQCNc ò n t ảnmạn,c h ưat h u y ếtphục,c h ưac ó côngtrìnhnàonghiêncứutừgócđộQCNmộtcáchchuyênbiệt,tuyvậy,cáckếtquảnghiêncứuc ó giátrịthamkhảoquantrọngchoLuậnánđểxácđịnhnộidungnghiêncứucũngn h ưnhữngkhoảngtrốngcònđểngỏcầntiếptụcđisâuphântích.Đólàluậngiảicơsởlýluậnvàcơsởthựctiễn,từđóxácđịnhcácquanđiểmmangtínhkhoahọcvàt o à n d i ện,đ ề x u ấtc á c giảiphápc ụthể,p h ù h ợpvàkhảt h i choviệch o à n t h i ệnCCPLGSTHHiếnphápvềBĐQCNởViệtNam

3 Tácgiảcũngđãđặtragiảthuyếtnghiêncứuvàcáccâuhỏinghiêncứuc ầnphảiđ

ượ cgiảiđápthỏađángkhitriểnk h a i thựchiệnmụcđíchvànhiệmvụnghiêncứucủaluậnán

Chương2 CƠSỞLÝLUẬNVỀCƠCHẾPHÁPLÝGIÁMSÁTTHỰCHIỆNCÁCQUY ĐỊNHCỦAHIẾNPHÁPVỀBẢOĐẢMQUYỀNCONNGƯỜI

2.1 KHÁINIỆM,ĐẶCĐIỂMGIÁMSÁTTHỰCHIỆNCÁCQUYĐỊNHCỦAHIẾ NPHÁPVỀBẢOĐẢMQUYỀNCONNGƯỜI

2.1.1 Kháiniệmbảođảmquyềnconngười

Quyềnconngườilàquyềncủatấtcảmọingười,xuấtpháttừnhânphẩmvốncócủaconngười,đượcphápluậtghinhậnvàbảovệ.NộihàmcủaQCNđượcxácđịnhtrêncơsởnhânphẩm,bìnhđẳng,t ựdo,khôngphânbiệtđốixử,nhâ nđạ o,khoandung,tráchnhiệmgiảitrình…

Đâycũnglànhữnggiátrịđượckếttinhtừmọin ềnvănhóa,tạothànhnềntảngvàthúcđẩysựpháttriểncácQCN

TheotừđiểntiếngViệt,"bảođảm"làlàmchochắcchắnthựchiệnđược,hayn óichắcchắnvàchịutráchnhiệmvềlờinóicủamình,nhậnchịutráchnhiệmlàmt ốt"[61,tr.54].CáchhiểunàykhôngkhácvớinguyêntắcbảođảmphápluậtởViệtNamvàluậtnhânquyềnquốctế

Theoquanniệmphổbiếnhiệnnay,BĐQCNlàviệccácchủthểcónghĩavụápdụngcácbiệnphápvềlậppháp,hànhpháp,tưpháp,kinhtế,thểchế…

đểhiệnthựchóacácnguyêntắcvàtiêuchuẩnvềQCNtronghoạtđộngquảnlýcủaNhànước,trongchươngtrìnhpháttriểnkinhtế,xãhộicủacácquốcgia,dântộc[35,tr.384]

TácgiảLêThịHồngNhunglạiquanniệmBĐQCNlàtạoracácđiềukiệnch o QCNđượcvậnhànht r o n g thựctiễnhoặcb ảovện ó c h ốngl ạih à n h vịxâmphạmQCN[58,tr.179-206]

Từgócđộpháplý,theoGiáosưTrầnNgọcĐường,BĐQCNlàbaogồmhệthốngthốngnhấtcácyếutố:Cơchếpháplýbảođảmthựchiệnquyềnvànghĩavụp h á p lýthôngquahệthốngcơquanquyềnlựcNhànước,thôngquahệthốngcơq u a n hànhpháp,tưphápvàMặttrậnTổquốcViệtNam;MốiquanhệgiữaNhànướcvàcánhân;Thôngquahànhvihợpphápvàtrìnhđộvănhóapháplýcủamỗicá nhâncôngdân

TừcáckháiniệmBĐQCNcủacáctácgiảtrên,

cóthểkháiquát:vềbảnchất,BĐQCNchínhlàviệcghinhậnvàthựchiệnnhữngcamkếtquốctếvềQCNthôngq u a việcnộiluậthóavàohệthốngphápluậtquốcgia.Thôngquanhiềuhìnhthức,thiếtchếkhácnhaudoNhànướcthiếtlập,Nhànướcsẽthựchiệncácbiệnpháp

QCNmớiđượcthựcthicóhiệuquả.Dođó,cóthểhiểuBĐQCNlàsựvậnhànhcácyếutốkháchq u a n nhằmmụcđíchghinhậnvềmặtpháplýcácQCNtrongcácquyđịnhphápluậtvàbảovệ,thựcthicácquyềnđótrongthựctế

LuậtquốctếcũngquyđịnhNhànướccónghĩavụBĐQCN.TheoỦybanvềc á c quyềnkinhtế,xãhộivàvănhóa,việcbảođảmđầyđủQCNđòihỏinhànướcph ảithựchiện3cấpđộnghĩavụ:tôntrọng,bảovệvàthựchiện.Cácnghĩavụnàyc ó mốiquanhệgắnbóvàbổsunglẫnnhau

Thứnhất,nghĩavụtôntrọng(obligationtorespect): Nghĩavụnàyđòihỏic á c n

hànướcphảighinhậncácquyềnvàtựdocơbảncủaconngườitronghệthốngphápluậtquốcgia;xâydựngnhữngchuẩnmựccụthểvềQCNtrêncáclĩnhvựcch ín h trị,dânsự,kinhtế,vănhóavàxãhộimàkhôngtráivớicáccamkếtquốctế;C h ú trọngnângca o n h ậnthứcc h o côngch ức,viênchứctrongc á c c ơq u a n n h à n ước,cáctổchứcxãhội,cácdoanhnghiệpvàcáctầnglớpnhândân[35,tr.385].Nghĩavụnàyđượccoilàthụđộng(negativeobligation)khinókhôngđòihỏicácc ơquannhànướcphảichủđộngđưaranhữngsángkiến,biệnpháphaychươngt r ì n h nhằmhỗtrợcáccôngdântrongviệchưởngthụquyền.Điềunàyđòihỏinhàn ướcphảikiềmchếkhôngcanthiệp(trựctiếphoặcgiántiếp)vàoviệchưởngthục á c QCNđãđượcghinhậntrongphápluật[35,tr.61]

Thứhai,nghĩavụbảovệ(obligationtoprotect).Nghĩavụnàygiảithíchrằngb ấtcứmộ

tsựviphạmquiđịnhnàotrongđiềuướctừphíangườidânhaycơquanch ín h phủ,tổchứcxãhội,kinhtế,nhànướcđềuphảicótráchnhiệmcanthiệp,giảiquyết.Đâyđượccoilànghĩavụchủđộng(positiveobligation)bởicácnhànướccầnphảichủđộngnhữngbiệnphápvềchínhtrị,luậtpháp,thểchếđểngănngừasựviphạmnhânquyềntừphíacáccơquannhànước,cácdoanhnghiệp,cáctổchứcx ã hộivàcánhân.Đồngthời,nhànướcngănchặntìnhtrạngphânbiệtđốixử,hoặcsựhìnhthànhcácnguycơđedọaQCNtrêncáclĩnhvực;xửlýcóhiệuquảcácvip hạmvềQCN.Cácquốcgiacónghĩavụngănchặn,điềutra,trừngtrịvàphụchồicácquyềnđãbịviphạmhoặcbồithườngbấtcứkhinàocóthể[35,tr.386]

Thứba,nghĩavụthựchiện(obligationtofulfill):Nghĩavụnàyđòihỏicácn h à nư

ớcphảicónhữngbiệnphápnhằmhỗtrợcôngdântrongviệcthựchiệncácQCN,baogồm:xâydựngkhungthểchế(tổchức,bộmáy,conngười)nhằmhiệnthựchóacácquyđịnhcủaluậtphápvàcácch u ẩnmựcvềQCN;tạomôitrường

kinhtếthuậnlợi,mangtínhhỗtrợchoviệctiếpcậnnhiềuquyềncủacácnhómxãh ội,nhấtlàcácnhómxãhộidễbịtổnthương;thiếtlậpvàduytrìmộtcơchếminhb ạch,

hiệuquảđểgiámsátQCN.Đốivớicácquyềnkinhtế,xãhộivàvănhoá,Nhàn ướcphảixâydựngvàthựchiệncácchươngtrình,kếhoạchnhằmkhôngngừngn â n g caođờisốngvậtchấtvàtinhthầncủangườidân,giảmthiểubấtbìnhđẳng,tạol ậpnhữngcơhộinhưnhauchotấtcảmọingười

Từn h ữngphânt í c h trên,nghiêncứusinhchorằng:B ảođ ả mq u y ềnc o n ngườilà

hoạtđộngcủacácchủthểcónghĩavụsửdụngcácbiệnpháp,cáchthứcđ ể hiệnthựchóac ácnguyêntắc,tiêuchuẩnvềquyềnconngườinhằmthựcthivàbảovệhiệuquảcácquyền vàtựdocơbảncủaconngười,ngănngừasựlạmdụng,viphạmquyềnconngườitừphíacácch ủthểkhác[37,tr.39].

2.1.2 KháiniệmgiámsátthựchiệncácquyđịnhcủaHiếnphápvềbảo

đảmquyềnconngười

TưtưởnggiámsátHiến phápcómầm mộtquốcgiakhôngcóHiếnphápthànhvăn-

mốnghìnhthànhởAnh-từđầuthếkỷXVIIvớisựđềxướngtưtưởngcủaJ.LockevàE.Coke.TheoJ.LockevàE.Coke,Hiếnphápl à đ ạ oluậttốicao(lexlegum),làluậtcủacácluật

(lexaeterna),làluậtkhôngthểthayđổi(leximmutabile).TrongvụánBonham(1610),E.Cokeđãchỉrõmốiquanhệgiữa

phápluậtchungvàp h á p luậtdonghịviệnbanhànhnhưsau:"Phápluậtchungluônthốngtrịc

ácđạoluậtcủanghịviệnvàtrongnhiềutrườnghợp,phápluậtchungphánquyếtcácđạoluậtđ ólàvôhiệu:khimộtđạoluậtcủanghịviệntráivớilợiíchvàcáclýdochungh o ặckhôngthểđe mrathihànhthìphápluậtchungsẽ"kiểmsoát"đạoluậtđóvàp h á n quyếtrằngđạoluậtđóvôh iệu"[99,tr.286-

301].TừlậpluậnnàycủaE.Coke,nguyêntắcvềtínhtốithượng(supremacy)củaHiếnphápvàquyềncủatòaánđượcx e m xéttínhhợphiếnđốivớicáchoạtđộngcủaChínhphủđãđặtnềntảngchomôh ì n h "tàiphánHiếnpháp"hay"giámsátHiếnpháp"(judicialreviewhoặcconstitutionalreview)ởMỹ[100,tr.75,171,353]vàcácnướckhácsaunày

Tưtưởngđầutiênvề"giámsátHiếnpháp"cómầm

mốngởAnh,nhưngthuậtngữ"giámsátHiếnpháp"lầnđầutiênđượcđưar a trongH ộinghịlậphiếnHợpc h ủngquốcHoaKỳ.Wilson,Madison,Hamiltonchínhlànhữngchínhtrịgiakhởixướngvàc ổvũc h o t ưt ưởnggiámsátHiếnpháp.Tuynhiên,phánquyếtc ủavụMarburyvs.MadisonởMỹđãđánhdấulịchsửtưtưởngvềGSTHHiếnpháp.Chánhá n TốicaoJohnMarshallđãkếtluậnvụviệcnàybằngmộtphánquyếtnổitiếng:

TừlậpluậnnàycủaMarshall,mọiTòaánliênbangđềucóthểxemxétsựph ùhợpcủađạoluậtđốivớiHiếnphápvàtừchốiápdụngđạoluậtđónếunóvihiếnvàchỉcóTòaánLiênbangmớicóquyềnxemxétvềsựphùhợpcủacácđiềukhoảntrongHiếnphápcủabangvớiHiếnphápLiênbang.Tiềnlệnàyđặtnềntảngc h o việchìnhthànhmôhìnhcơquanbảohiếncủaMỹvớiđặcđiểmlàgiámsáthiếnp hápdocáctòaántưphápthựchiện,trongđócaonhấtlàTòaántốicao.Cóthểkhẳngđịnh,ChánhánMarshallđãpháttriểnhọcthuyếthiếnpháptốicaovàquyềnt à i phánhiếnphápcủatưpháp.Hiếnpháplà"luậtcơbảnvàtốicaocủamọiquốcgia",vàđượccoilà"mộttrongnhữngnguyêntắccơbảncủaxãhộichúngta".Điềun

à y dẫnđếnhệquả:"mộtđạoluậtcủangànhlậpphápbấthợphiếnsẽkhôngcóh i ệulực",và"bổnphậncủatưpháplàxácđịnhquytắcnàođượcápdụngtrongmộtvụánkhiluậttráivớiHiếnpháp

Trongnhữngtrườnghợpnhưvậy,"Hiếnphápcaoh ơnthườngluậtcủangànhlậppháp.Hiếnphápchứkhôngphảithườngluậtđượcápd ụngđểgiảiquyếtvụánmàcảhaiđềuđượcviệndẫn

"[107,tr.101-102].Vụkiệnn ày cũngnhấnmạnhtầmquantrọngcủanềnlậphiếntrong mộtchếđộdânchủ.RichardFallonkếtluận:"Điềuquantrọngcầnđượchiểuởđâylàvìsaomộtvănb ảnphápluậtđãđượ cthôngquabởiđasốcácthành viênmộtcơqua nlậpphápchịutráchnhiệmvềchínhtrịvàcóđầyđủquyềnlậppháphợppháplạiphảichịut u â n thủmộtbảnHiếnphápđãđượcphêchuẩntừtrướcđóhơn200năm".Ôngviếttiếp:"Câutrảlờinằmtrongquanđiểmrằngmộtdântộcđãtậphợplạivàlàmramộtđạoluậtcóhiệulựccaohơn"[115,tr.11]

Nhưvậy,việckhởixướngtưtưởngnàyxuấtpháttừýtưởngkiềmchếquyềnl ậpp h á p

c ủaQuốch ộil i ê n bang,đảmbảochoc á c n há n h q u y ềnkhácc ó nhữngqu yềnhạntựbảovệkhicầnthiếtvớiđềnghịtraothẩmquyềnbãibỏdựluậtdoQuốchộiliênbangthôngquachoTòaán.ChínhbởimôhìnhnàycủaMỹ,giámsátHiếnphápcònđượcgọilà"giámsáttưpháp"(judicialreview)tứclàthẩmquyềnc ủaTòaántrongviệcxemxéttínhhợphiếncủacácđạoluậtđượcbanhànhbởicácc ơquanhoặccáccấpchínhquyền

Đếnn h ữngnămđầuthếkỷXX,t h u ậtngữ"g iá m sátHiếnp h á p " đượcs ửd ụngrộngr ã i ởchâuÂuvàđược hiểutheonghĩa" g i á m sáttínhh ợphiến".H.Kelsen-mộtluậtgiangườiĐức-làngườiđãkhởixướngtưtưởngnàyởchâu

Âu.Theođó,"g iá m sáttínhhợphiếnđượ ch i ểulànguyêntắcmàTòaáncóthểtuyênbốcácđạoluậtđượcthôngquabởicơquanlậpphápvàcảcơquanhànhpháplàviphạmHiếnpháp.Tòaáncóthểhủybỏcácđạoluậtviphạmđếncácquyềncơb ảncủaconngườiđượcquyđịnhtrongHiếnpháp" [2] Nhưvậy,giámsátHiếnp h á p chínhlànhằmbảovệtínhtốicaocủaHiếnpháp.

Trongmọichếđộnhànước,ởmọithờiđại,việcbảođảmtínhhợphiến,hợpphápvàthốngnhấtcủahệthốngvănbảnphápluậtđềuđượcđặtramộtcáchnghiêmtúcvàxácđịnhlàmộtvấnđềquantrọng.GiámsáttuânthủHiếnphápvàphápluậtlàmộtbiểuhiện(haymộthìnhthức)kiểmsoátquyềnlựcđốivớicácthiếtchếtronghệthốngthựcthiquyềnlựcchínhtrị,đượccácquốcgiachútrọngvàđượcquyđịnhchặtchẽvềphươngdiệnluậtpháp[26].ViệckiểmsoátquyềnlựctậptrungchủyếuvàogiámsáttuânthủHiếnpháplànộidungchủyếutrongnềndânchủhiệnđại

ĐểlàmrõkháiniệmGSTHcácquyđịnhcủaHiếnphápvềBĐQCN,cầncósựphânbiệtgiámsáthiếnpháp(ConstitutionalReview),bảovệHiếnpháp-

Bảoh i ến(ConstitutionalProtection)vàTàiphánHiếnpháp(JudicialReview).Cónghiêncứuđãchỉranộihàmcủa3kháiniệmnàynhưsau:

GiámsátHiếnpháplàhoạtđộngcủacơquannhànướccóthẩmquyềnkiểmtracácvă

nbảndocơquannhànướckhácbanhànhhoặchànhvicủacácquanchứcn h ànướccấpcaocóphùhợpvớiHiếnpháphaykhôngnhằmđảmbảotínhtốicaocủaHiếnpháptronghệthốngphápluậtvàtrongđờisốngxãhội[70,tr.55]

Bảohiếnlàtoànbộnhữngyếutố,cáchthức,biệnphápnhằmbảođảmtínhtốicaocủ

aHiếnphápvàchốnglạimọisựviphạmHiếnpháp

TàiphánHiếnpháplàquytrìnhtưphápxửlýcáchànhviviphạmhiếnphápđ ư ợ cthực

hiệnbởicácTòaánthường,TòaánHiếnpháphoặccáccơquancótínhchấttưpháp[79,tr.15].Nhưvậy,tàiphánHiếnphápthườngđượcsửdụngđểchỉthẩmquyềncủacácTòaántrongviệckiểmsoáttínhhợphiếncủacácđạoluậtvàc á c hànhvicôngquyềnkhác

Nhìnvàokháiniệmbảohiến,

cóthểthấyđặctrưngcủaquytrìnhbảohiếnrấtkhácnhau(chínhtrị,hànhchính,tưpháp),trongkhiđótàiphánHiếnphápđượch i ểulàbảovệhiếnphápbởiquytrìnhtưpháp(xétxử).Chủthểcủabảohiếncóthểlàmọicơquannhànước,

trongkhichủthểcủaquyềntàiphánhiếnpháplàcácTòaá n hoặcthiếtchếcótínhchấttưpháp

Trongthựctế,khoahọcpháplýchưacósựxácđịnhmộtcáchrõràngphạmvi

(judicialreview)vìtừtrướcđếnnaynógắnliềnvớichứcnăngcủatòaántrongviệcxemxéttínhpháplýtronghoạtđộngcủacáccơquanhànhchính.Trênthếgiới,thuậtngữbảovệhiếnphápítđượcdùngđến.KháiniệmtàiphánhiếnphápvàgiámsáthiếnphápđềuđượcdùngtheonghĩađềcậpđếnchứcnăngđặcbiệtcủacáccơquannhànướccóthẩmquyềntrongviệcđảmbảotínhtốicaocủaHiếnpháp

Từcáchtiếpcậnrằng,mọicánhân,mọithiếtchế,tổchức,mọihoạtđộngđ ề ucónghĩavụthiêngliêngbảovệhiếnpháp,việcsửdụngthuậtngữ"GSTHHiếnp h á p " xétvềmặtngữnghĩalàhợplýhơncả.GiámsátthựchiệnHiếnphápcóthểh i ểulàmộtchứcnăngđặcbiệtcủacáccơquancóthẩmquyềntrongviệcbảođảmvịtrítốithượngcủaHiếnphápHiếnpháp;bảođảmđểcácquyđịnhcủaHiếnphápđ ư ợ cthựchiệntrongthựctiễncuộcsống.GiámsátthựchiệnHiếnphápkhôngchỉb ịhạnchếbởikhuônkhổcủagiámsáttưphápmàcònphảixemxétcảvaitrò,chứcn ăngcủacáccơquanlậppháp,hànhpháp,thậmchícảtrậttựvàtruyềnthốngcácgiátrịđạođứccủamộtquốcgia

CónhiềuýkiếnkhácnhauvềkháiniệmGSTHHiếnpháp, cụthểnhưsau:

TheoGiáosưNguyễnNhưPhát:GiámsátthựchiệnHiếnpháptứclàbảođ ả mquántriệtvàtuânthủnguyêntắctínhtốicaovàbấtkhảxâmphạmcủahiếnpháp.Bảovệhiếnphápkhôngchỉđốivớihoạtđộnghànhpháp,tưphápvàcảtrênp h ươngd i ệnhoạtđộnglậpp h á p Nóirộngra,t o à n b ộh o ạtđ ộ ngn h à n ước( l ậppháp,hànhpháp,tưpháp)đềuphảiđượcthựchiệntrongkhuônkhổhiếnpháp[60,tr 381] QuanđiểmnàydễđồngnhấtGSTHHiếnphápvớibảohiến

CòntheoVũVănNhiêm:GiámsátthựchiệnHiếnphápđượchiểulàkiểmsoáttínhhợphiếncủacácđạoluật,xemxétnhữngđạoluậtđượcđưaracóphùhợpvớitinhthầnvànộidungHiếnpháphaykhông.Vớicáchhiểunày,đốitượngcủaGSTHHiếnpháplàcácđạoluậtdoQuốchộiđưarachứkhôngnhằmvàocácvănbảndướiluật.Tuynhiên,GSTHHiếnphápcònđượchiểunghĩarộnghơnlàkiểmsoáttínhhợphiếncủacáchànhvicủacácđịnhchếchínhtrịđượcquyđịnhtrongHiếnpháp.Theonghĩanày,GSTH

Hiếnphápcònlàsựtổnghợpcơchếchínhtrị,CCPL,cơchếxãhội,cơchếkinhtế,cơchếhỗnhợpnhằmbảođảmsựtôntrọngHiếnpháp[57,tr.11]

Ởmộtsốquốcgiatrênthếgiới,đốitượngcủaquyềnGSTHHiếnphápbaogồmcácVBQPPLcóhiệulựcthấphơnHiếnpháp;cácvănbản,điềuướctrongnội

hoạtđộngGSTHHiếnphápcòncóđốitượnglàxácđịnhsựphùhợpcủacácVBQPPLtrongnướcvớicácđiềuướcquốctếmàquốcgiađókýkếthaygianhập.Hànhvicủanhữngngườigiữcáccươngvịquantrọngcủanhàn ướchaycácvănbảnvàhoạtđộngcủatổchứcxãhộiđượctraochứcnăngquảnlýn hànướccũngcóthểlàđốitượngcủahoạtđộngGSTHHiếnpháp

Ởmộtkhíac ạnhkhác,GSTHHiếnp h á p đượcđ ị nhnghĩal à b ấtkỳhànhđộngtưphápnàoliênquanđếnviệcxemxétmộtchuẩnmựcpháplýthấphơnđểp h ù hợpvớimứcđộcaohơn.Địnhnghĩanàybaogồmcảviệcxemxétcáchànhđ ộ nglậpphápvàhànhpháp[110]

Quanniệmkháiquáthơncảđólà:GiámsátthựchiệnHiếnpháplàsựđánhgiávềt í n h

h ợph i ếnc ủal u ậtp h á p Nóđ ư ợ cc h o l à mộthệt h ốngcác h o ạtđộngn h ằmngănngừasựviphạmcácQCNdohiếnphápbanhành,đảmbảosựhiệuquảvàổ nđ ị nh[ 1 0 8 , t r 1 2 ] Giámsátthựch i ệnHiếnp h á p đ ư ợ ch i ểut h e o nghĩab a o trùmhơnlàkiểmsoáttínhhợphiếntronghànhvicủacácđịnhchếchínhtrịđượcấ nđịnhtrongHiếnpháp,nhưngýnghĩacốtlõicủanóvẫnlàkiểmsoáttínhhợph i ếntronghànhvilậppháp[57,tr.12]

Từsựphântíchtrên,chúngtôichorằng:Giámsátthựchiệncácquyđịnhc ủahi

ếnphápvềBĐQCNlàhoạtđộngcủacáccơquan,cánhâncóthẩmquyềntheoquyđịn hcủaHiếnpháp,phápluậtnhằmxemxétvàxửlýnhữngvấnđềliênquanđếntínhhợphiế ncủacácvănbảnvàhànhvithựchiệncácquyđịnhcủaHiếnphápvềQCNđểbảođảmnguy êntắctínhtốicaovàbấtkhảxâmphạmcủaHiếnpháp,bảođảmQCN,quyềncôngdân.

2.1.3 ĐặcđiểmcủagiámsátthựchiệncácquyđịnhcủaHiếnphápvềbảođảmq

uyềnconngười

2.1.3.1 Vềchủthểgiámsát

ChủthểGSTHcácquyđịnhcủaHiếnphápvềBĐQCNkháđadạng.Tùyt h e o cácmôhìnhGSTHHiếnpháp,chủthểGSTHcácquyđịnhcủaHiếnphápvềBĐQCNcóthểlàngườiđứngđầunhànước,nghịviện,chínhphủ,tòaáncóthẩmq u y ềnchung,cơquanchuyênmônnhưTòaánHiếnpháphayHộiđồngBảohiến

phươngphápnày, mộtcuộcbầucửmới,mộtnhiệmkỳmớisẽlàmthayđổimộtp h ầnh a ytoànb ột h à n h p h ầnc ủac ơq u a n , k é o t h e o h ệl ụyl à n h ữngq u y ếtđ ị nhchínhtrịsẽđượcthựchiệntheolăngkínhcủanhânsựmới.CóthểlấyPháplàmộtvídụ.T h e o Hiếnp h á p CộnghòaPhápnăm1 7 9 9 và1 8 5 2, thẩmquyềngiámsátHiếnphápđượctraochoThượngviện.NhưngtheotinhthầncủaHiếnphápm ới1 9 5 8 , Ủ yb a n giámsátHiếnp h á p b a

o gồmT ổngthống,c h ủt ịchha i việnvà10t h à n h viênkhácdoTổngthốnglàChủtịch,trongsốđócó7ngườidoQuốchội(Hạviện)bầuvà3ngườilàdoHộiđồngCộnghòa(Thượngviện)bầu[2]

Mộtsốquốcgiaápdụngmôhìnhchủthểgiámsáthiếnpháplàcáccơquanchínhtrịthườngcósựphânbiệtquyềnlậphiếnvàquyềnlậppháp,trongđócơquanGSTHHiếnpháplàcơquanlậphiến.Tuynhiên,việctraothẩmquyềnGSTHHiếnp h á p chocơquanchínhtrị,đặcbiệtlàcơquanchínhtrịdâncửhiệntạiđãbộclộnhiềuđiểmlỗithờivàítđượcápdụngởcácnướctrênthếgiới.Bởilẽ,vớitưcáchlàmộtcơquanchínhtrị,sựkiểmsoátdễsailạcvìcơquannàynghĩnhiềuđếnlợiíchc ủađạoluật,tínhhợpthờicũngnhưgiátrịthựctiễncủanó.CơquanchínhtrịcóxuhướngxemxétvấnđềGSTH Hiếnpháp trênkhíacạnhchínhtrịhơnlàpháplý.Hơnnữa,vớitưcáchlàmộthoạtđộngmangtínhchuyênmônkhácao,GSTHHiếnphápp h

á t hiệnnhữnghànhviviphạmHiếnphápđòihỏiphảiđượcthựchiệnbởinhữngngườicókiếnthức chuyênmôn,amhiểunghiệpvụtưpháp.ThựctiễnởmộtsốquốcgiatheomôhìnhtraoquyềnGSTHHiếnphápchocơquandâncử,trongđócóViệtNam,hiệuquảcủanótrongviệcthựchiệnnhiệmvụnàyrấtkhiêmtốn

Nhómchủthểthứhai:cáccơquantưpháp.Có haimôhìnhphổbiếncủaloạihì

cơquannắmquyềnlựctưpháp-

nhnày:đólàTòaánthườngvàTòaánHiếnpháp.TheomôhìnhcủaMỹ,hệthốngTòaán-đượcgiaotrọngtráchGSTHcácq u y địnhcủaHiếnphápvềBĐQCN,cóthẩmquyềnxemxéttínhhợphiếncủacácđ ạ oluật.Theolýthuyếtcủamôhìnhnày,tínhđộclậptuyệtđốitrongnguyêntắct a m quyềnphânlậpphảiđượcđảmbảo.Môhìnhnàychophépcáctòaánđượcnhànướcthànhlậpđểgiảiquyếtcácvụánphổthôngthuộclĩnhvựcdânsự,

hànhchính,h ì n h sựvàđảmnhiệmviệcthẩmtravihiến[9].Nhưvậy,TòaántốicaoliênbangchỉcóthẩmquyềnGSTHcácvụáncụthểchứkhôngphảicácVBQPPLmangtínhtrừutượng.Vàr õ ràngl à , t h ẩmq u y ềngiámsátc á c q u y đ ị nhc ủaHiếnp h á p vềBĐQCNđượctraochonhánhcáccơquantưphápchứkhôngthuộcvềtòaánnào.Đ iềuđóchothấy,nếuxétthấymộtđạoluậtlàviphạmquyđịnhcủaHiếnphápvề