Áp dụng mô hình lớ học đảo ngược trong dạy học địa lí lớp 12 trung học phổ thông ở tỉnh điện biên

Để thực hiện đượcđiều đó, trong quá trình dạy học, ngoài việc thiết kế và tổ chức các hoạt độngnhằm thu hút người học tham gia tích cực, chủ động thì cũng cần chú ý lựacác mô hình giáo d

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ TIM

ÁP DỤNG MÔ HÌNH LỚP HỌC ĐẢO NGƯỢC TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 12 - TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Ở TỈNH ĐIỆN BIÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN, NĂM 2020

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ TIM

ÁP DỤNG MÔ HÌNH LỚP HỌC ĐẢO NGƯỢC TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 12 - TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Ở TỈNH ĐIỆN BIÊN

Ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Địa lí

Mã số: 8.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN PHƯƠNG LIÊN

THÁI NGUYÊN, NĂM 2020

LỜI CAM ĐOAN Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Tôi xin cam đoan công trình nghiên cứu này là do chính tôi thực hiện,dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS TS Nguyễn Phương Liên Các số liệu,thông tin trong quá trình nghiên cứu trong luận văn là trung thực

Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Thái Nguyên, tháng 05 năm 2020

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Tim

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập và nghiên cứu, tôi đã nhận được sự giúp đỡ củatập thể các thầy cô giáo Khoa Địa lí - Trường Đại học Sư phạm - Đại họcThái Nguyên; Trong quá trình thực nghiệm Sư phạm, tôi nhận được sự giúp

đỡ nhiệt tình, tạo điều kiện của các cán bộ, giáo viên và học sinh trườngPTDTNT Tỉnh Điện Biên, Trường THPT Thanh Nưa, Trường THPT HuyệnĐiện Biên Xin được trân trọng gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy giáo,

cô giáo và bạn bè đồng nghiệp đã giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn thạc sĩ

Và đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất về sự hướng dẫn tậntình của cô giáo PGS.TS Nguyễn Phương Liên đã giúp đỡ tôi trong suốt quátrình hoàn thiện luận văn này

Trong quá trình hoàn thiện luận văn, chắc chắn không thể tránh khỏinhững thiếu sót, tôi rất mong nhận được sự góp ý của các thầy cô và đồngnghiệp để tôi có điều kiện học hỏi nâng cao kiến thức chuyên môn của mình

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, tháng 10 năm 2020

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Tim

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT vi

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU vii

DANH MỤC CÁC HÌNH viii

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu 4

5 Quan điểm và phương pháp nghiên cứu 5

6 Những đóng góp của đề tài 8

7 Cấu trúc của đề tài 8

NỘI DUNG 9

Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VIỆC ÁP DỤNG MÔ HÌNH LỚP HỌC ĐẢO NGƯỢC TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 Ở TRƯỜNG THPT 9

1.1 Một số vấn đề về phương pháp dạy học 9

1.1.1 Khái niệm phương pháp dạy học 9

1.1.2 Đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông 10

1.2 Lớp học đảo ngược và tư duy phản biện 11

1.2.1 Khái niệm lớp học đảo ngược 11

1.2.2 Khái niệm tư duy phản biện 12

1.2.3 Đặc điểm của mô hình lớp học đảo ngược 13

1.2.4 Lợi ích của mô hình lớp học đảo ngược 15

1.3 Mục tiêu, cấu trúc và đặc điểm chương trình sách giáo khoa Địa

lí 12- THPT 16

1.4 Đặc điểm tâm sinh lý và trình độ nhận thức của học sinh lớp 12- THPT ở tỉnh Điện Biên 20

1.5 Thực trạng dạy học Địa lí và áp dụng mô hình lớp học đảo ngược trong dạy học Địa lí ở trường THPT 22

Tiểu kết chương 1 25

Chương 2 TỔ CHỨC DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 THPT Ở TỈNH ĐIỆN BIÊN BẰNG MÔ HÌNH LỚP HỌC ĐẢO NGƯỢC 26

2.1 Khả năng áp dụng mô hình lớp học đảo ngược trong dạy học Địa lí 12 ở trường THPT 26

2.2.1 Đảm bảo mục tiêu của bài học 29

2.2.2 Đảm bảo tính khoa học 30

2.2.3 Đảm bảo tính khả thi 30

2.3 Quy trình tổ chức dạy học theo mô hình lớp học đảo ngược 31

2.3.1 Quy trình chung 31

2.3.2 Quy trình cụ thể 32

2.4 Các phương pháp dạy học hiệu quả trong mô hình lớp học đảo ngược

34 2.4.1 Phương pháp thảo luận nhóm 34

2.4.2 Phương pháp sử dụng các phương tiện trực quan 38

2.4.3 Phương pháp động não 40

2.4.4 Phương pháp đóng vai 40

2.4.5 Phương pháp tình huống 41

2.4.6 Phương pháp đặt và giải quyết vấn đề 41

2.4.7 Phương pháp nghiên cứu bài học 43

2.5 Kiểm tra đánh giá trong mô hình lớp học đảo ngược 43

2.6 Một số yêu cầu khi áp dụng mô hình LHĐN trong dạy học………

2.7 Một số khó khăn khi triển khai áp dụng mô hình LHĐN ở tỉnh Điện Biên 2.8 Thiết kế một số kế hoạch dạy học Địa lí 12 theo mô hình lớp học đảo ngược 45

Tiểu kết chương 2 61

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 62

3.1 Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm 62

3.1.1 Mục đích thực nghiệm 62

3.1.2 Nhiệm vụ thực nghiệm 62

3.2 Nguyên tắc tiến hành thực nghiệm 63

3.3 Quy trình thực nghiệm 63

3.3.1 Nội dung thực nghiệm 63

3.3.2 Chọn trường thực nghiệm 64

3.3.3 Chọn lớp thực nghiệm 64

3.3.4 Chọn giáo viên thực nghiệm 65

3.3.5 Phương pháp thực nghiệm 65

3.3.6 Tổ chức thực nghiệm 66

3.4 Kết quả thực nghiệm 66

3.4.1 Bài thực nghiệm số 1 66

3.4.2 Bài thực nghiệm số 2 68

3.5 Đánh giá kết quả thực nghiệm 70

3.5.1 Kết quả về mặt định tính 70

3.5.2 Kết quả về mặt định lượng 70

3.5.3 Kết quả chung về thực nghiệm 71

Tiểu kết chương 3 71

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 72

TÀI LIỆU THAM KHẢO 74 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 3.1 Danh mục các bài dạy thực nghiệm 63

Bảng 3.2 Danh sách các lớp tham gia thực nghiệm 64

Bảng 3.3 Danh sách giáo viên Địa lí dạy thực nghiệm 65

Bảng 3.4 Kết quả kiểm tra bài thực nghiệm số 1 67

Bảng 3.5 Tỉ lệ xếp loại kết quả bài kiểm tra thực nghiệm số 1 67

Bảng 3.6 Kết quả kiểm tra bài thực nghiệm số 2 68

Bảng 3.7 Tỉ lệ xếp loại kết quả bài kiểm tra thực nghiệm số 2 69

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 1.1 Các mức độ của hoạt động nhận thức trong lớp học truyền

thống và lớp học đảo ngược 15Hình 3.1 Biểu đồ tỉ lệ xếp loại kết quả kiểm tra bài thực nghiệm số 1

của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng 67Hình 3.2 Biểu đồ tỉ lệ xếp loại kết quả kiểm tra bài thực nghiệm số 1

của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng 69

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Giáo dục Việt Nam đang thực hiện bước chuyển từ giáo dục tiếp cậnnội dung sang giáo dục tiếp cận năng lực của người học, khi đó, người ta quantâm nhiều hơn tới việc người học làm được gì sau khi học Để thực hiện đượcđiều đó, trong quá trình dạy học, ngoài việc thiết kế và tổ chức các hoạt độngnhằm thu hút người học tham gia tích cực, chủ động thì cũng cần chú ý lựacác mô hình giáo dục tiên tiến, được ứng dụng dựa trên sự phát triển của côngnghệ thông tin và phương pháp đào tạo hiện đại để thay đổi lớp học truyềnthống Một trong những mô hình đó là mô hình lớp học đảo ngược (LHĐN)(Flipped classroom) Theo mô hình lớp học đảo ngược, kiến thức mà giáoviên truyền đạt được học sinh học trực tuyến ở nhà Giờ học ở lớp sẽ dànhcho các hoạt động hợp tác với giáo viên giúp củng cố thêm các khái niệm,kiến thức đã tìm hiểu, phát huy cao tư duy sáng tạo của học sinh

Môn Địa lí nói chung và Địa lí lớp 12 nói riêng có nhiều điều kiệnthuận lợi để áp dụng phương pháp dạy học lớp học đảo ngược Chương trìnhĐịa lí 12 – THPT nghiên cứu về Địa lí kinh tế xã hội Việt Nam, các mạnh nộidung kiến thức được thiết kế theo từng phần: Địa lí tự nhiên, địa lí dân cư, địa

lí kinh tế xã hội (kinh tế ngành, kinh tế vùng) và địa lí địa phương Với cấutrúc của mạnh nội dung như vậy, tạo điều kiện cho việc thiết kế các chủ đềdạy học có tích hợp kiến thức của các môn học khác nhau Sử dụng mô hìnhLHĐN là một trong những giải pháp giúp giáo viên thực hiện dạy học các chủ

đề địa lí một cách hiệu quả, qua đó, phát huy được năng lực tự chủ, tự học,giải quyết vấn đề và sáng tạo của học sinh

Từ những lí do trên, tác giả quyết định lựa chọn và triển khai đề tài:

“Áp dịa lí một ụng mô hình lớp học đảo ngược trong dạy học Địa lí lớp THPT ở tỉnh Điện Biên” làm luận văn thạc sĩ của mình.

12-2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

2.1 Ở nước ngoài

Eric MaZur đã phát triển phương pháp hướng dẫn theo cặp vào nhữngnăm 20 của thế kỉ XX Ông nhận thấy rằng việc sử dụng máy tính trong việcgiảng dạy giúp ông hướng dẫn học viên chứ không phải diễn thuyết Lage,Platt và Treglia cho xuất bản bài báo học thuật lớp học đảo ngược: “Cánh cửagiáo dục toàn diện” vào năm 2000 Năm 1993, King xuất bản “Từ một nhàhiền triết xa vời trên bục giảng tới một người hướng dẫn trong cuốn “Dạy họcđại học” tập 41, số 1 (Winter, 1993), trang 30-35 Baker trình bày “Lớp họcđảo lộn: sử dụng công cụ quản lí khóa học trực tuyến để giáo viên trở thànhngười hướng dẫn tại hội thảo quốc tế lần thứ 11 về dạy và học đại học Bàibáo của Baker đưa ra một mô hình mẫu của một lớp học đảo ngược

Bắt đầu vào mùa thu năm 2000, trường đại học Wisconsin-Madison đã

sử dụng phần mềm để thay thế các bài giảng ngành công nghệ thông tin trênlớp bằng các video bài giảng của giáo viên có slides đi kèm Năm 2011, haitrung tâm ở Wisconsin Collaboratory for Enhanced Learning đã được thànhlập để tập trung vào lớp học đảo ngược

Năm 2004, Salman Khan bắt đầu thu âm và làm video theo yêu cầucủa người em họ Cô em họ thấy rằng những video bài học giúp cô bỏ quanhững phần mà cô đã nắm chắc và xem lại những phần mà cô còn chưa hiểu

Mô hình của Khan chính là mô hình dạy học theo cặp 1-1 Các video củahọc viện Khan (Khan Academy) được sử dụng như một phần chiến thuật dạyhọc của các nhà giáo dục

Trong bài thuyết trình “Lớp học đảo ngược” (2006), Tenneson vàMcGlasson trình bày một phương cách cho giáo viên cân nhắc xem họ có nênđảo ngược lớp học của mình hay không và đưa ra các cách để cải tiến quátrình dạy Đồng thời, bài thuyết trình này cũng đi sâu vào hệ thống quản líviệc học trên máy tính

Giáo sư Bill Brantley trình bày một mô hình lớp học đảo ngược ở Hộithảo dạy và học của Hiệp hội khoa học chính trị Mỹ tháng 2/2007 Ông miêu

tả cách sử dụng hai phiên bản cho lớp học trong khi gửi tài liệu qua phầnmềm Learning Management System (LMS)

Vào năm 2007, Jeremy Strayer công bố một nghiên cứu thực hiện tạiĐại học bang Ohio với nhan đề “Những ảnh hưởng của lớp học đảo ngược đốivới môi trường học: so sánh hoạt động giữa lớp học truyền thống và lớp họcđảo lộn có sử dụng một hệ thông minh” Nghiên cứu nêu bật lên tầm quantrọng của việc chú trọng tới sự liên kết của hoạt động trên lớp và ngoài lớp học

có thể tiêu cực hoặc tích cực ảnh hưởng tới việc tham gia học của học sinh

2.2 Ở trong nước

Phương pháp lớp học đảo ngược này có tính khả thi cao đối với họcsinh có khả năng tự học, có kỷ luật và ý chí Hiệu quả của phương pháp đãđược kiểm chứng từ lâu ở nhiều quốc gia có nền giáo dục phát triển mạnh mẽnhư Australia, Mỹ và các nước châu Âu… Ở Việt Nam, phương pháp lớp họcđảo ngược đã được sử dụng từ khá lâu ở bậc đại học Tuy nhiên, áp dụng chobậc phổ thông thì chưa phổ biến do chưa có bất kỳ một cuộc tập huấn nàotriển khai về phương pháp này dành cho giáo viên phổ thông

- Một số bài viết đăng ở các tạp chí khoa học đã đề cập đến vấn đề ápdụng mô hình lớp học đảo ngược trong dạy học:

Tác giả Nguyễn Văn Lợi với bài viết " Lớp học nghịch đảo- Phương pháp dạy học trực tiếp và trực tuyến" [9] đăng trên tạp chí khoa học Đại học

Cần Thơ, số 34 (2014) đã đề cập tới cơ sở lí luận và vấn đề nghiên cứu môhình lớp học đảo ngược

Tác giả Phan Đức Duy, Nguyễn Văn Nhật với bài viết "Phối hợp phương pháp dạy học đảo ngược và dạy học trực tuyến trong phần sinh thái học, Sinh học 12" [7] đăng trên tạp chí giáo dục, số 435 (kì 1-8/2018) đã chỉ

rõ: " việc phối hợp giữa PPDH đảo ngược và dạy học truyền thống sẽ làmthay đổi cách thức giảng dạy, cho phép GV tổ chức được các hoạt động dạy

học mang tính tương tác và sáng tạo hơn, HS lại được giải phóng về mặt tâm

lí khi không còn các bài học căng thẳng, không còn các bài tập về nhà màthay vào đó là các hoạt động trải nghiệm sáng tạo”

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục tiêu nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu các vấn đề lý luận và thực tiễn về mô hình lớphọc đảo ngược, đề tài thiết kế một số giáo án cụ thể trong chương trình Địa lílớp 12 và đề xuất áp dụng trong dạy học Địa lí 12 ở các trường THPT tỉnhĐiện Biên nhằm nâng cao chất lượng dạy và học môn Địa lí ở trường THPT

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về lớp học đảo ngược

- Nghiên cứu đặc điểm chương trình sách giáo khoa Địa lí 12

- Nghiên cứu thực trạng việc dạy học Địa lí ở các trường THPT (thôngqua điều tra, thu thập thông tin từ giáo viên và học sinh tại tỉnh Điện Biên)

- Xây dựng quy trình, phương án dạy lớp học đảo ngược và thiết kếmột số giáo án cụ thể trong chương trình Địa lí 12, tại tỉnh Điện Biên

- Tổ chức thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá tính khả thi, hiệu quảcủa việc áp dụng mô hình lớp học đảo ngược trong dạy học Địa lí lớp 12 -THPT ở tỉnh Điện Biên

4 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu

- Về nội dung: luận văn tập trung nghiên cứu các nội dung cơ bản vềlớp học đảo ngược, tính hiệu quả của việc áp dụng mô hình lớp học đảongược trong dạy học chương trình sách giáo khoa Địa lí lớp 12 THPT, năm

2006, tại tỉnh Điện Biên

- Về địa bàn thực nghiệm: một số trường THPT được chọn thực nghiệmnằm trên địa bàn tỉnh Điện Biên Các trường được lựa chọn cần có đủ cácđiều kiện về cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy và học

- Thời gian thực nghiệm: tác giả tiến hành thực nghiệm sư phạm trongnăm học 2019-2020

5 Quan điểm và phương pháp nghiên cứu

5.1 Quan điểm nghiên cứu

5.1.1 Quan điểm duy vật biện chứng

Phương pháp duy vật biện chứng hay chủ nghĩa duy vật biện chứng làmột bộ phận của họ c t hu y ết t r i ế t h ọ c d o K arl Ma r x v à Fr i e d r i ch En g e l s đ ềxướng Đặc trưng của phương pháp duy vật biện chứng là coi một sự vật haymột hiện tượng trong trạng thái luôn phát triển và xem xét nó trong mối quan

hệ với các sự vật và hiện tượng khác Cốt lõi của chủ nghĩa duy vật biệnchứng là c h ủ n g h ĩ a d u y vật k ết hợp với ph ép b i ệ n c h ứn g

Quan điểm này được vận dụng vào nghiên cứu dạy học lớp học đảongược qua môn Địa lí lớp 12 ở trường THPT tại tỉnh Điện Biên nhằm đánhgiá một cách khách quan, dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn dạy học, đưa ranhững nhận xét, đánh giá, giải thích những vấn đề còn tồn tại trong quá trìnhdạy học lớp học hiện nay Từ đó, thấy được tính cấp thiết của việc dạy họclớp học đảo ngược trong môn Địa lí ở trường THPT nhằm phát huy tính tíchcực, chủ động, sáng tạo của người học

5.1.3 Quan điểm tổng hợp

Trong nghiên cứu Địa lí, việc vận dụng quan điểm tổng hợp có vai tròquan trọng, quan điểm bắt nguồn từ chính đối tượng nghiên cứu khoa học Cáchiện tượng tự nhiên và kinh tế xã hội rất đa dạng, phong phú, chúng có quátrình hình thành và phát triển trong mối quan hệ nhiều chiều giữa bản thâncác

đối tượng Tác giả luận văn vận dụng quan điểm này trong việc nghiên cứu cácphương pháp dạy học cụ thể và áp dụng vào việc thiết kế một số giáo án dạyhọc đảo ngược trong dạy học Địa lí lớp 12 ở trường THPT tại tỉnh Điện Biên.

5.2 Phương pháp nghiên cứu

5.2.1 Phương pháp thu thập, phân tích tài liệu

Thu thập thông tin là quá trình xác định nhu cầu thông tin, tìm nguồnthông tin, thực hiện tập hợp thông tin theo yêu cầu nhằm đáp ứng mục tiêu đãđược định trước

Phương pháp này tiến hành thu thập tài liệu từ nhiều nguồn khácnhau như sách, báo, tạp chí chuyên ngành, các công trình, đề tài nghiên cứu đãđược nghiệm thu và các công trình khoa học khác liên quan đến vấn đề nghiêncứu Cụ thể là thu thập tài liệu về lớp học đảo ngược, các phương pháp và kĩthuật dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, hình thành vàphát triển năng lực tự học cho người học; làm rõ hơn đề tài nghiên cứu

5.2.2 Phương pháp điều tra, khảo sát

Điều tra khảo sát là phương pháp nghiên cứu được sử dụng rộng rãi vàngày càng trở nên quan trọng trong các lĩnh vực nghiên cứu kinh tế xã hội.Cùng với sự phát triển của toán thống kê và công nghệ thông tin, điều trakhảo sát đã trở nên thân thiện hơn với nhà nghiên cứu và người sử dụng, trởthành công cụ “không thể không biết tới” với các nhà nghiên cứu quản lý, xãhội học Tiến hành điều tra, khảo sát (thông qua các phiếu điều tra khảo sátgiáo viên và học sinh) tại tỉnh Điện Biên Tình hình thực tế của việc áp dụng

mô hình lớp học đảo ngược để thấy được những ưu điểm, hạn chế của việcdạy học lớp học đảo ngược

5.2.3 Phương pháp phân tích - tổng hợp

Phân tích là việc phân chia đối tượng nhận thức thành nhiều bộ phận, từ

đó xem xét cụ thể theo từng bộ phận để chỉ ra mối quan hệ cấu thành và quan

hệ nhân quả giữa chúng, đồng thời đưa ra những đánh giá, nhận xét nhằm làm

rõ vấn đề nghiên cứu

Phân tích tổng hợp là một trong những thành tố quan trọng trong quytrình xem xét hệ thống.

Trên cơ sở tài liệu đã thu thập được, phân tích so sánh, tổng hợp tài liệu

để thấy rõ ưu điểm của lớp học đảo ngược so với lớp học truyền thống trongdạy học Địa lí 12, ở trường THPT tại tỉnh Điện Biên

5.2.4 Phương pháp thống kê toán học

Thống kê là một hệ thống các phương pháp (thu thập, tổng hợp, trìnhbày số liệu và tính toán các đặc trưng của đối tượng nghiên cứu) nhằm phục

vụ cho quá trình phân tích, dự đoán và ra quyết định

Thống kê mô tả, phân tích và xử lí kết quả thu được từ thực nghiệm sưphạm nhằm làm tăng tính chính xác, khách quan cho tài liệu nghiên cứu của

đề tài Đồng thời, là căn cứ khoa học để xác định xu hướng phát triển của đốitượng để đề xuất những biện pháp thực hiện tốt hơn

5.2.5 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Phương pháp thực nghiệm sư phạm được dùng khi đã có kết quả điềutra, quan sát các hiện tượng giáo dục, cần khẳng định lại chắc chắn các kếtluận đã được rút ra

Thực nghiệm sư phạm là so sánh kết quả tác động của nhà khoa học lênmột nhóm lớp (gọi là nhóm thực nghiệm) với một nhóm lớp tương đươngkhông tác động (dạy, giáo dục theo hình thức bình thường vẫn được giáo viênphổ thông sử dụng) gọi là nhóm đối chứng Để có kết quả thuyết phục hơnsau một đợt nghiên cứu, nhà nghiên cứu có thể đổi vai trò của hai nhóm lớpcho nhau (nhóm thực nghiệm trở thành nhóm đối chứng và ngược lại)

Phương pháp này được tác giả luận văn vận dụng vào việc giảng dạyqua một số bài cụ thể trong chương trình Địa lí 12 ở trường THPT tại tỉnhĐiện Biên nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo, hình thành vàphát triển năng lực tự học cho người học

- Thiết kế được một số giáo án minh hoạ cho việc sử dụng mô hình lớp

học đảo ngược trong dạy học Địa lí lớp 12 ở trường THPT tại tỉnh Điện Biên

7 Cấu trúc của đề tài

Ngoài các phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luậnvăn được chia thành 3 chương:

Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc áp dụng mô hình lớp học

đảo ngược trong dạy học Địa lí 12 ở trường THPT

Chương 2 Tổ chức dạy học Địa lí 12 THPT ở tỉnh Điện Biên bằng mô

hình lớp học đảo ngược

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm

NỘI DUNG Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN

CỦA VIỆC ÁP DỤNG MÔ HÌNH LỚP HỌC ĐẢO NGƯỢC TRONG

DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 Ở TRƯỜNG THPT 1.1 Một số vấn đề về phương pháp dạy học

1.1.1 Khái niệm phương pháp dạy học

Có nhiều quan niệm khác nhau về phương pháp dạy học Theo giáo trình

“Các phương pháp dạy học Địa lí”, có các định nghĩa như sau:

- Theo I K Babanski - 1983: “Phương pháp dạy học là cách thứctương tác giữa thầy và trò nhằm giải quyết các nghiệp vụ giáo dưỡng, giáodục và phát triển trong quá trình dạy học”

- Theo I Ia Lecne - 1981: “Phương pháp dạy học là một hệ thốngnhững hành động có mục đích của GV nhằm tổ chức hoạt động nhận thức vàthực hành của HS, đảm bảo HS lĩnh hội nội dung học vấn”

- Theo I D Dverev - 1989: “Phương pháp dạy học là cách thức hoạtđộng tương hỗ giữa thầy và trò nhằm đạt được mục đích dạy học Hoạt độngnày được thực hiện trong việc sử dụng các nguồn nhận thức, các thủthuật logic, các dạng hoạt động của HS và cách thức điều khiển qua quá trìnhnhận thức của GV”

Các khái niệm trên đều hiện quan điểm dạy học khác nhau trong mỗithời kì Trước đây trong dạy học quan niệm thầy giáo chủ động truyền thụ trithức, còn trò là lĩnh hội tri thức Tuy nhiên, qua quá trình nghiên cứu về lýluận dạy học, về khả năng nhận thức HS, cho thấy việc dạy học thực sự hiệuquả khi biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo Bởi vậy để đạt đượchiệu quả GV phải là người đưa ra những gợi mở cho một vấn đề và cùng HSbàn luận, tìm ra mấu chốt vấn đề cũng như những vấn đề liên quan Phải lấy sựchủ động tìm tòi, sáng tạo, tư duy của HS làm nền tảng, GV, chỉ là người dẫndắt và gợi mở vấn đề

Vậy, hiểu một cách chung nhất: Phương pháp dạy học là cách thức hướng dẫn và chỉ đạo của GV nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và hoạt động thực hành của HS dẫn tới việc HS lĩnh hội vững chắc nội dung học vấn, hình thành thế giới quan và năng lực nhận thức [9]

1.1.2 Đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông

Trong Nghị quyết số 29-NQ/TW đã chỉ rõ “tiếp tục đổi mới phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại, phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học” [2]

Những quan điểm chỉ đạo về giáo dục của Đảng là những định hướngquan trọng cho việc phát triển và đổi mới giáo dục THPT Định hướng mụctiêu giáo dục là đào tạo con người phát triển toàn diện, phát triển những phẩmchất và năng lực đáp ứng với đòi hỏi của sự phát triển kinh tế và xã hội Địnhhướng phương thức giáo dục là gắn lý thuyết với thực hành, gắn tư duy vớihành động, gắn giáo dục nhà trường với xã hội và gia đình Định hướng vềPPDH là phát huy tính tích cực, tự lực và sáng tạo của HS Những quan điểmchỉ đạo này về giáo dục phù hợp với những quan điểm hiện đại, phổ biến vàtiến bộ về khoa học giáo dục trong phạm vi quốc tế cũng như phù hợp vớinhững yêu cầu của sự phát triển kinh tế và xã hội đối với việc đào tạo đội ngũlao động mới Những đường lối và quan điểm chỉ đạo về giáo dục trên đây đãđược quán triệt và vận dụng trong việc xây dựng chương trình THPT Chươngtrình THPT đòi hỏi đổi mới PPDH nhằm đạt được những mục tiêu củachương trình Trong đổi mới PPDH cần chú trọng phát huy tính tích cực, độclập, sáng tạo của HS, chú ý tính phân hoá trong dạy học THPT, phát triểnnăng lực hành động, tăng cường thực hành, gắn nội dung dạy học với thựctiễn cuộc sống và nghề nghiệp Đổi mới PPDH gắn với sử dụng phương tiệndạy học mới và đổi mới đánh giá kết quả học tập của HS

Theo đó, việc đổi mới phương pháp dạy học là phải tổ chức liên tiếpcác hoạt động học tập để học sinh tự khám phá tri thức; chú trọng rèn luyệncho người học những tri thức, phương pháp để người học biết cách đọc sáchgiáo khoa, các tài liệu học tập, tự suy luận để phát hiện ra kiến thức mới;đồng thời tăng cường phối hợp học tập, chú trọng đánh giá kết quả học tậptheo mục tiêu bài học.

Thực hiện tinh thần đổi mới phương pháp dạy học, ở một số trườngTHPT trong một số năm gần đây đã đạt được những tiến bộ trong việc đổimới PPDH Mặc dù vậy thuyết trình vẫn còn là PPDH được sử dụng thườngxuyên nhất, nhưng đã có sự kết hợp với các PPDH khác, tăng cường thínghiệm, thực hành, làm việc nhóm, sử dụng các PPDH tích cực

1.2 Lớp học đảo ngược và tư duy phản biện

1.2.1 Khái niệm lớp học đảo ngược

Lớp học đảo ngược nói về sự đảo chiều của phương pháp giảng dạytruyền thống, là nơi mà học sinh có sự tiếp xúc đầu tiên với các tài liệu mớibên ngoài lớp học, thường là qua các bài đọc hoặc video bài giảng, sau đóthời gian trên lớp sẽ được sử dụng để giải quyết vấn đề khó hơn là lĩnh hộikiến thức thông qua các chiến lược như giải quyết vấn đề, thảo luận hoặctranh luận Bản chất giờ học trên lớp học đảo ngược tập trung giải quyết cácnội dung vốn trước đây được coi là bài tập về nhà và dành nhiều thời gian hơncho việc thảo luận, đào sâu kiến thức

Phương pháp này được chính thức áp dụng từ năm 2006, khi GS BillBrantley đưa ra hình thức học tập đảo ngược ở hội thảo dạy học chính trị,khoa học của Mỹ Trước đó, từ năm 2004, khái niệm về lớp học đảo ngượccũng đã được Tenneson và McGlass đưa ra trong dạy học thực tiễn

Ở môi trường học tập này giáo viên hướng dẫn học sinh áp dụng cáckhái niệm vào thực tế và tham gia các hoạt động sáng tạo trong các chủ đề.Đồng thời tổ chức này còn đưa ra 4 trụ cột của học tập đảo ngược được thểhiện theo các chữ cái đầu tiên trong thuật ngữ F-L-I-P

Yếu tố thứ nhất là môi trường linh hoạt (Flixible environment) Họctập đảo ngược cho phép kết hợp nhiều cách thức học tập Giáo viênthường sắp xếp lại không gian học tập trong lớp học để có thể hỗ trợ chohọc sinh làm việc theo nhóm hoặc cá nhân Người học có thể chọn khônggian để trao đổi, thảo luận và học tập Việc đánh giá và tự đánh giá giúpcho người học và người dạy hiểu được các vấn đề để kịp thời điều chỉnh,khắc phục.

Yếu tố thứ hai là văn hóa học tập (Learning culture) Trong mô hìnhhọc tập truyền thống giáo viên là trung tâm, là người cung cấp nguồn thôngtin chính Trong mô hình học tập đảo ngược chuyển sang một cách tiếp cậnngược lại là lấy người học làm trung tâm, thời gian học tập trên lớp khôngcòn là việc giảng giải thuần túy mà là nơi để người học được khám phá sâuhơn về chủ đề học Qua đó, người học sẽ tích cực tham gia xây dựng kiếnthức và đánh giá việc học của mình một cách ý nghĩa

Yếu tố thứ ba là nội dung có chủ ý Người dạy thường xác định những

gì họ cần để đưa học sinh tiếp cận bài học, để giúp học sinh tự mình khámphá Việc thiết kế nội dung bài học theo hướng cá nhân hóa hoặc một nhóm sẽgiúp việc học của học sinh được tốt hơn

Yếu tố thứ tư là chuyên gia giáo dục Trong mô hình học tập đảongược, người thầy không phải là người truyền thụ kiến thức, mà đòi hỏi ngườithầy là những chuyên gia về tri thức và tâm lý học Trong thời gian trên lớp,

họ liên tục quan sát học sinh của mình, cung cấp cho họ thông tin phải hồi cóliên quan và đánh giá người học [8]

1.2.2 Khái niệm tư duy phản biện

Tư duy phản biện là hình thức tư duy - về bất kỳ chủ đề, nội dung hayvấn đề nào - trong đó người tư duy cải thiện chất lượng tư duy của mình bằngcách khéo léo quản lý các cấu trúc vốn có trong suy nghĩ và áp đặt các tiêuchuẩn trí tuệ vào họ [8]

1.2.3 Đặc điểm của mô hình lớp học đảo ngược

Theo mô hình lớp học đảo ngược, học sinh sẽ được xem trước các bàigiảng ở nhà, giờ học ở lớp sẽ dành cho các hoạt động hợp tác giúp củng cốthêm các khái niệm đã tìm hiểu Học sinh sẽ chủ động trong việc tìm hiểu,nghiên cứu lý thuyết hơn, các em có thể tiếp cận video bất kỳ lúc nào, có thểdừng bài giảng lại, ghi chú và xem lại nếu cần (điều này là không thể nếu nghegiáo viên giảng dạy trên lớp) Công nghệ E-Learning giúp học sinh hiểu kỹhơn về lý thuyết từ đó sẵn sàng tham gia vào các buổi học nhóm, bài tập nângcao tại giờ học của lớp Điều này giúp việc học tập hiệu quả hơn, giúp ngườihọc tự tin hơn

Lớp truyền thống, học sinh đến trường nghe giảng bài thụ động và hìnhthức này được giới chuyên môn gọi là “Low thinking” Sau đó, các em về nhàlàm bài tập và quá trình làm bài tập sẽ khó khăn nếu học sinh không hiểu bài.Như vậy, nhiệm vụ truyền đạt kiến thức mới thuộc người thầy, và theo thang

tư duy Bloom thì nhiệm vụ này chỉ ở những bậc thấp (tức là “Biết" và

“Hiểu”) Còn nhiệm vụ của học sinh làm bài tập vận dụng và nhiệm vụ nàythuộc bậc cao của thang tư duy (bao gồm “Ứng dụng”, “Phân tích”, “Tổnghợp” và “Đánh giá") Điều trở ngại ở đây đó là nhiệm vụ bậc cao lại do họcsinh và phụ huynh là những người không có chuyên môn đảm nhận

Với lớp học đảo ngược, việc tìm hiểu kiến thức được định hướng bởingười thầy (thông qua những bài giảng E-Learning đã được giáo viên chuẩn

bị trước cùng thông tin do học sinh tự tìm kiếm), nhiệm vụ của học sinh là tựhọc kiến thức mới này và làm bài tập mức thấp ở nhà Khi ở lớp các em đượcgiáo viên tổ chức các hoạt động để tương tác và chia sẻ lẫn nhau Các bài tậpbậc cao cũng được thực hiện tại lớp dưới sự hỗ trợ của giáo viên và các bạncùng nhóm Cách học này đòi hỏi học sinh phải dùng nhiều đến hoạt động trínão nên được gọi là “High thinking" Như vậy những nhiệm vụ bậc cao trongthang tư duy được thực hiện bởi cả thầy và trò

Có thể tóm tắt sự khác nhau giữa lớp học truyền thống và lớp học đảongược như sau:

Sự khác nhau giữa lớp học truyền thống và lớp học đảo ngược

Lớp học truyền thống Lớp học đảo ngược

Giáo viên chuẩn bị giáo án lên lớp Giáo viên thiết kế bài giảng, video,

đưa tài liệu ở nhà lên mạngHọc sinh nghe giảng và ghi chép Học sinh xem bài giảng, video, tài liệu

ở nhà trước khi đến trườngbài trên lớp

Học sinh được giao bài tập về nhà Học sinh lên lớp để thực hành, thảo

luận với giáo viên và bạn trong lớp

để luyện tập

Giáo viên là trung tâm, học sinh Học sinh là trung tâm Học sinh tự tìm

hiểu, khám phá, trải nghiệm kiến thức.giáo viên chỉ là người định hướng vàhướng dẫn

nghe giảng thụ động

Không phù hợp với thang tư duy

Bloom vì người thầy có nhiệm vụ

truyền đạt kiến thức, và theo thang

tư duy Bloom thì nhiệm vụ này chỉ

ở những bậc thấp (tức là “Biết" và

“Hiểu”) Còn nhiệm vụ của học

sinh là làm bài tập vận dụng và

nhiệm vụ này thuộc bậc cao của

Phù hợp với thang tư duy Bloom là do

đã có sử đảo ngược Nhiệm vụ của họcsinh là tìm hiểu các kiến thức ở nhữngbậc thấp “Biết” và “Hiểu”, còn giáoviên thì giúp đỡ học sinh trong quátrình khám phá và mở rộng thông tin,đồng thời rèn luyện khả năng tư duy ởnhững bậc cao hơn bao gồm “Ứngdụng”, “Phân tích”, “Tổng hợp” và

“Đánh giá"

thang tư duy (bao gồm “Ứng

dụng”, “Phân tích”, “Tổng hợp” và

“Đánh giá")

Khả năng tư duy và hoạt động trí Đòi hỏi sự phân tích, tư duy và phải

dùng nhiều đến hoạt động trí nãonão ít hơn

Ứng dụng công nghệ thông tin, Ứng dụng công nghệ thông tin, công

nghệ dạy học vào dạy học nhiều hơn, hiện đại hơn

công nghệ dạy học trong giảng dạy

còn hạn chế

Học sinh không có nhiều thời gian Học sinh chưa hiểu kĩ bài giảng có

nhiều thời gian hơn để trao đổi vớigiáo viên

để trao đổi với giáo viên nếu không

hiểu kĩ bài giảng

Hình 1.1 Các mức độ của hoạt động nhận thức trong

lớp học truyền thống và lớp học đảo ngược 1.2.4 Lợi ích của mô hình lớp học đảo ngược

- Việc đảo ngược tạo điều kiện cho học sinh bận rộn; Việc đảo ngượcgiúp cho học sinh sở hữu tất cả các khả năng vượt trội; Việc đảo ngược giúptăng cường sự tương tác giữa học sinh và giáo viên; Việc đảo ngược cho phépgiáo viên hiểu rõ về học sinh của mình hơn; Việc đảo ngược tạo nên sự khácbiệt thực sự; Việc đảo ngược làm thay đổi cách quản lý lớp học; Việc đảongược thay đổi cách giáo viên trao đổi với phụ huynh; Việc đảo ngược giáodục trong mối quan hệ phối hợp với phụ huynh; Việc đảo ngược khiến cholớp học của bạn trở nên minh bạch

- Lớp học đảo ngược là sự thay đổi giáo dục “truyền thống” Với lớphọc đảo ngược, học sinh được tiếp cận trực tiếp với kiến thức và giáo viênđóng vai trò như là một người hướng dẫn và cố vấn Với mô hình này, họcsinh phải chuẩn bị những câu hỏi để trao đổi với giáo viên của mình Trongthời gian thảo luận, giáo viên có thể xoáy sâu vào việc ứng dụng và xử lý cặn

kẽ hơn các tài liệu học tập Ở góc độ nào đó những yếu tố khác biệt với lớphọc truyền thống nhưng trong cái nhìn đảo ngược lại là thế mạnh của lớp họcđảo ngược

- Mô hình này cũng giúp tạo ra môi trường khuyến khích tính tự chủtrong học tập bởi người học có cơ hội học tập theo nhịp độ của riêng mình và

tri thức của thầy cô (tiếp nhận tri thức bị động) Phương thức dạy học nàygiúp người học phát triển nhận thức qua từng cấp bậc: ghi nhớ, hiểu, vận dụng(giai đoạn tiếp cận với tài liệu), và sau đó là phân tích, đánh giá, sáng tạo (giaiđoạn xử lý thông tin, xây dựng kiến thức thông qua các hoạt động học tập dogiáo viên tổ chức trên lớp).

- Mô hình lớp học đảo ngược có thể xem là mô hình dạy học kết hợp, là

mô hình sử dụng CNTT để hỗ trợ giảng dạy nhằm thúc đẩy quá trình học tập

“ở bên ngoài lớp học”.

1.3 Mục tiêu, cấu trúc và đặc điểm chương trình sách giáo khoa Địa

lí 12- THPT

a) Mục tiêu của chương trình sách giáo khoa Địa lí 12- THPT

Học xong chương trình Địa lí 12 (chương trình chuẩn) học sinh đạt được:

* Về kiến thức:

Hiểu và trình bày được các kiến thức phổ thông, cơ bản, cần thiết vềđặc điểm tự nhiên, dân cư và tình hình phát triển kinh tế - xã hội của ViệtNam; những vấn đề đặt ra đối với cả nước nói chung và các vùng, các địaphương nơi học sinh đang sinh sống nói riêng

* Về kĩ năng: Củng cố và phát triển

- Kĩ năng học tập và nghiên cứu địa lí: quan sát, nhận xét, phân tích, sosánh, đánh giá các sự vật, hiện tượng địa lí; vẽ lược đồ, biểu đồ; phân tích, sửdụng bản đồ, Atlat, biểu đồ, lát cắt, số liệu thống kê

- Kĩ năng thu thập, xử lí, tổng hợp và thông báo thông tin địa lí

- Kĩ năng vận dụng tri thức địa lí để giải thích các hiện tượng, sự vậtđịa lí và bước đầu tham gia giải quyết những vấn đề của cuộc sống phù hợpvới khả nămg của học sinh

* Về thái độ, hành vi

- Có tình yêu thiên nhiên, quê hương, đất nước và tôn trọng các thànhquả của nhân dân Việt Nam cũng như của nhân loại

- Có niềm tin vào khoa học, ham học hỏi, hứng thú tìm hiểu và giải

thích các sự vật, hiện tượng địa lí

- Có ý chí tự cường dân tộc, niềm tin vào tương lai của đất nước; sẵn

sàng tham gia vào các hoạt động sử dụng hợp lí, bảo vệ, cải tạo môi trường,nâng cao chất lượng cuộc sống của gia đình và cộng đồng

* Năng lực:

- Năng lực chung: Năng lực giải quyết vấn đề, giao tiếp, hợp tác, tựhọc, tính toán, sử dụng ngôn ngữ, sáng tạo

- Năng lực chuyên biệt: Tư duy tổng hợp theo lãnh thổ; Sử dụng bản

đồ, biểu đồ; Sử dụng số liệu thống kê; Sử dụng ảnh, hình vẽ, video clip…;Năng lực học tập thực địa…

b) Cấu trúc và đặc điểm chương trình sách giáo khoa Địa lí 12- THPT

Chương trình Địa lí lớp 12 (chương trình chuẩn) gồm 4 phần với 45 bài:

1 1 Việt Nam trên đường đổi mới và hội nhập

ĐỊA LÍ TỰ NHIÊN

Vị trí địa lí và lịch sử phát triển lãnh thổ

2 2 Vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ

3 3 Thực hành: vẽ lược đồ Việt Nam

4 4 Lịch sử hình thành và phát triển lãnh thổ Giảm tải

5 5 Lịch sử hình thành và phát triển lãnh thổ (tiếp

Đặc điểm chung của tự nhiên

6 6 Đất nước nhiều đồi núi

7 7 Đất nước nhiều đồi núi (tiếp theo)

8 8 Thiên nhiên chịu ảnh hưởng sâu sắc của biển

9 9 Thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa

10 10 Thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa (tiếp theo)

11 11 Thiên nhiên phân hóa đa dạng

12 12 Thiên nhiên phân hóa đa dạng (tiếp theo)

13 13 Thực hành: Đọc bản đồ địa hình và điền vào

lược đồ trống một số dãy núi và đỉnh núi

Vấn đề sử dụng và bảo vệ tự nhiên

14 14 Sử dụng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên

15 15 Bảo vệ môi trường và phòng chống thiên tai

ĐỊA LÍ DÂN CƯ

16 16 Đặc điểm dân số và phân bố dân cư nước ta

17 17 Lao động và việc làm

18 18 Đô thị hóa ở Việt Nam

19 19 Thực hành: Vẽ biểu đồ và phân tích sự phân hóa về

thu nhập bình quân theo đầu người giữa các vùngĐỊA LÍ KINH TẾ

20 20 Chuyển dịch cơ cấu kinh tế

Địa lí các ngành kinh tế

Một số vấn đề phát triển và phân bố nông nghiệp

21 21 Đặc điểm nền nông nghiệp nước ta

22 22 Vấn đề phát triển nông nghiệp

23 23 Thực hành: Phân tích sự chuyển dịch cơ cấu

ngành trồng trọt

24 24 Vấn đề phát triển ngành thủy sản và lâm nghiệp

25 25 Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp

Một số vấn đề phát triển và phân bố công nghiệp

26 26 Cơ cấu ngành công nghiệp

27 27 Vấn đề phát triển một số ngành công nghiệp

30 30 Vấn đề phát triển ngành giao thông vận tải và

thông tin liên lạc

31 31 Vấn đề phát triển thương mại, du lịch

34 34 Thực hành: Phân tích mối quan hệ giữa dân số với

việc sản xuất lương thực ở Đồng bằng sông Hồng

Giảm tải

35 35 Vấn đề phát triển kinh tế - xã hội ở Bắc Trung Bộ

36 36 Vấn đề phát triển kinh tế - xã hội ở Duyên hải

Nam Trung Bộ

37 37 Vấn đề khai thác thế mạnh ở Tây Nguyên

Thực hành: So sánh về cây công nghiệp lâu năm

và chăn nuôi gia súc lớn giữa vùng Tây Nguyênvới Trung du và miền núi Bắc Bộ

39 39 Vấn đề khai thác lãnh thổ theo chiều sâu ở Đông

Nam Bộ

40 40 Thực hành: Phân tích tình hình phát triển công

nghiệp ở Đông Nam Bộ

41 41 Vấn đề sử dụng hợp lí và cải tạo tự nhiên ở

Đồng bằng sông Cửu Long

42 42 Vấn đề phát triển kinh tế, an ninh quốc phòng ở

Biển Đông và các đảo, quần đảo

1.4 Đặc điểm tâm sinh lý và trình độ nhận thức của học sinh lớp Trường THPT tỉnh Điện Biên

12-Học sinh trung học phổ thông nằm trong độ tuổi vị thành niên và là giaiđoạn cuối của tuổi vị thành niên và giai đoạn giữa của tuổi thanh niên

Theo cách xác định phổ biến và được thừa nhận trong tâm lí học, tuổithanh niên được xác định từ 15 đến 25 tuổi, với hai thời kì: (15 - 19 và 19 - 25)

Đặc trưng lớn nhất của hoàn cảnh xã hội trong sự phát triển ở lứa tuổihọc sinh trung học phổ thông là các quan hệ có tính mở và sự chuyển đổi vaitrò, vị thế xã hội Đặc trưng này đuợc thể hiện cụ thể như sau:

- Ở lứa tuổi học sinh trung học phổ thông, các mối quan hệ ít tính mâuthuẫn hơn so với độ tuổi trước đó Quan hệ với cha me, thầy cô, bạn bè đã trởnên thuận lợi hơn do sự trưởng thành nhất định trong nhận thức của học sinh

và sự thay đổi trong cách nhìn nhận của người lớn Tuy vậy, tính chất ít xácđịnh về quan hệ xã hội vẫn còn Một mặt học sinh đã có những sự độc lậpnhất định trong tư duy, trong hành vi ứng xử, mặt khác học sinh lại chưa cóđược sự độc lập về kinh tế do vẫn phụ thuộc vào gia đình

- Quan hệ với phụ huynh Trong gia đình, học sinh có thể có được quan

hệ tương đối dân chủ hơn, được tôn trọng và lắng nghe Học sinh có thể tựquyết định một số vấn đề của bản thân hoặc được tham gia vào việc ra cácquyết định như lựa chọn nghề nghiệp, học hành, tình cảm Việc can thiệp trựctiếp theo kiểu “ra lệnh”, “ép buộc” của cha mẹ với trẻ không phù hợp và cũngkhông thể hiệu quả nữa Sự tôn trọng và trò chuyện của phụ huynh với họcsinh có thể tạo được mối quan hệ tốt giữa cha mẹ và con cái Sự tin cậy, thẳngthắn từ phía phụ huynh giúp các em có thể nhanh chóng trưởng thành theochiều hướng tích cực Mức độ đồng nhất hoá của học sinh với cha mẹ ở tuổinày thấp hơn ở trẻ nhỏ Do vậy, việc phụ huynh áp đặt các hành vi và cáchsuy nghĩ của mình có thể gây ra phản ứng của các em Học sinh lớn chủ yếumong muốn cha mẹ là những người bạn, người “cố vấn” Những người cha

mẹ tốt vẫn là những khuôn mẫu hành vi quan trọng đối với trẻ Nếu thiếu sựđịnh hướng và những khuôn mẫu hành vi từ phía cha mẹ, các em có thể tìmkiếm các khuôn mẫu khác ngoài môi trường gia đình để làm theo bởi các mốiquan hệ xã hội và khả năng tiếp xúc với những người khác đã mở rộng hơn.

- Trong quan hệ với bạn bè, học sinh trung học phổ thông có thể tham

gia vào nhiều nhóm bạn đa dạng hơn Nhóm bạn có các định hướng giá trị rõrệt hơn và có điều kiện tồn tại lâu dài hơn Đặc điểm này không rõ ở học sinhtrung học cơ sở Học sinh trung học phổ thông có thể vừa tham gia vào cácnhóm có tổ chức như lớp học, chi đoàn vừa tham gia vào các nhóm bạn bè tựphát, trong đó có những nhóm thường xuyên, ổn định và các nhóm tạm thờitình huống Các nhóm thường xuyên có sự phân hoá vai trò ổn định hơn vàmột số trường hợp có sự đoàn kết

Tuổi đầu thanh niên là tuổi của những người đang lớn nhưng chưathành người lớn, những người thu nhận thông tin nhưng không phải là ngườiuyên bác, những người ham mê nhưng không phải say mê

Còn về đặc điểm nhận thức và phát triển trí tuệ ở HS THPT: nhận thức,hiểu biết rộng và phong phú hơn Cụ thể:

- Tính độc lập và sáng tạo thể hiện rõ nét

- Sự phân hóa hứng thú nhận thức rõ nét và ổn định hơn

- Sự phát triển trí tuệ đạt đến đỉnh cao Sự phát triển trí tuệ gắn liền vớinăng lực sáng tạo Sự phát triển nhận thức và trí tuệ không giống nhau ở mỗi

cá nhân, đặc biệt phụ thuộc nhiều vào cách dạy học Vì vậy, dạy học theo kiểu

áp đặt không hiệu quả cao, nhưng dạy học khuyến khích phát triển tư duy thìhiệu quả cao Vì vậy, vai trò của đổi mới phương pháp dạy học và kiểm trađánh giá rất quan trọng

Tuy gắn với trí tuệ phát triển thì đời sống tình cảm và ý chí của họcsinh cũng có nhiều thay đổi như có tính phân hóa sâu, tính tự chủ và đượcđiều tiết tốt hơn Những tình cảm như tính thẩm mỹ, tình bạn, tình yêu bộc lộ

một cách rõ ràng Tình yêu ở thời HS THPT học sinh dễ “hiệu ứng nhiễmsắc” - chỉ nhìn thấy nét đẹp của người yêu và hiệu ứng “hiệu ứng phi cá tínhhóa” - dễ dàng từ bỏ cái tôi của bản thân để làm đẹp lòng người yêu.

Tuy nhiên, ở độ tuổi HS THPT thì ý chí của HS thể hiện rõ ở chọn nghềtrong tương lai Tuy nhiên có học sinh có ý chí kiên định chọn rõ và có thànhtích, bên cạnh đó có học sinh còn chưa phát huy hết khả năng của bản thân

Tâm lí học sinh ở độ tuổi thanh thiếu niên có những đặc điểm đặctrưng, bản thân mỗi giáo viên cần tìm hiểu nắm được và vận dụng trong quátrình dạy học để đạt hiệu quả cao nhất

1.5 Thực trạng dạy học Địa lí và áp dụng mô hình lớp học đảo ngược trong dạy học Địa lí ở trường THPT

* Thực trạng dạy học Địa lí ở trường THPT hiện nay

Điện Biên là tỉnh miền núi nằm ở khu vực Tây Bắc, là nơi sinh sốngcủa 21 dân tộc, trong đó: Dân tộc Thái 40.4%, Dân tộc Mông 28.8%, Dân tộcKinh 19.7%, còn lại là các dân tộc thiểu số khác Trong những năm qua, giáodục của tỉnh luôn được sự quan tâm của nhà nước, Cơ sở vật chất, trang thiết

bị dạy học ngày càng được đầu tư, nâng cấp, hiện đại Có nhiều chế độ chínhsách cho giáo viên, học sinh khi công tác và học tập tại vùng có điều kiện khó khăn.

Đội ngũ giáo viên trẻ, nhiệt tình tâm huyết, tích cực sáng tạo trong giảng dạy, tích cực trau dồi chuyên môn, học hỏi kinh nghiệm Chất lượng đội ngũ giáo viên ngày càng được nâng cao

Các nghiên cứu thực tiễn ở một số trường THPT trên địa bàn tỉnh ĐiệnBiên cho thấy thực trạng việc dạy học Địa lí ở trường THPT hiện nay còn tồntại một số hạn chế sau:

Một số giáo viên Địa lí vẫn chưa thực sự thấm nhuần tính cấp thiết, tầmquan trọng, cách thức đổi mới phương pháp dạy học Địa lí, hiểu biết về cơ sở

lí luận, thực tiễn của đổi mới phương pháp dạy học còn chưa sâu sắc

Trình độ của GV Địa lí tại các trường THPT không đồng bộ Đội ngũ

GV trẻ chiếm khá đông, nhiều giáo viên còn thiếu kinh nghiệm nghề nghiệp

Đa số giáo viên vẫn chú trọng truyền thụ kiến thức theo kiểu thuyếttrình xen kẽ với hỏi đáp, nặng về thông báo, giảng giải kiến thức, nhẹ về pháthuy tính tích cực và phát triển tư duy học sinh, học sinh tiếp thu kiến thức mộtcách thụ động, các em thiếu thói quen lao động trí óc, ngại suy nghĩ, ngại traođổi, ít phát hiện những mâu thuẫn trong học tập.

Việc sử dụng phối hợp các PPDH cũng như sử dụng các PPDH pháthuy tính tích cực, tự lực và sáng tạo còn ở mức độ hạn chế

Việc rèn luyện khả năng vận dụng tri thức liên môn để giải quyết cácchủ đề phức hợp gắn với thực tiễn chưa được chú ý đúng mức

Các hoạt động đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá chưa

có sự gắn kết; ứng dụng công nghệ thông tin trong soạn giảng còn ít, vẫnmang nặng tính biểu diễn hơn là tính hiệu quả

Hình thức tổ chức dạy học còn đơn điệu, dạy theo lớp là chủ yếu, cáchình thức dạy học cá nhân, ngoài trời, dạy học thông qua các hoạt động thựctiễn ít được thực hiện hoặc thực hiện chưa có hiệu quả

Cơ sở vật chất phục vụ dạy học, các phương tiện dạy học còn thiếu vàchưa đồng bộ

Việc tạo động cơ học tập đúng đắn cho học sinh và các hình thức khenthưởng, động viên người học chưa được giáo viên quan tâm một cách thíchđáng

Nhìn chung giờ học Địa lí chưa mang lại nhiều hứng thú cho học sinh

Có thể nói cách dạy và học Địa lí như trên đã gây ảnh hưởng không nhỏ đốivới chất lượng dạy học, đồng thời hạn chế việc phát triển trí tuệ của học sinhkhi học môn Địa lí Vì vậy tiếp tục đổi mới một cách mạnh mẽ, có hiệu quảcác phương pháp dạy học Địa lí là một trong những vấn đề quan trọng nhấtcần phải được tiếp tục quan tâm và tìm cách giải quyết

Thực trạng trên đây dẫn đến hệ quả là thế hệ trẻ được đào tạo trongtrường phổ thông mang tính thụ động cao, hạn chế khả năng sáng tạo và nănglực vận dụng tri thức đã học để giải quyết các tình huống thực tiễn cuộc sống

Điều đó có nghĩa là giáo dục chưa đáp ứng đầy đủ mục tiêu đặt ra “giúp HS phát triển toàn

diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo…” (Luật giáo dục, điều

Để góp phần đào tạo ra những lớp người năng động, sáng tạo có đủnăng lực tự giải quyết những vấn đề trong học tập và cuộc sống Tôi đã mạnhdạn áp dụng mô hình “Lớp học đảo ngược” (Flipped Classroom) vào giảngdạy Địa lý ở một số trường THPT ở tỉnh Điện Biên (dạy thực nghiệm) Quacác buổi học thực nghiệm tôi nhận thấy:

Mô hình lớp học đảo ngược đã phát huy được khả năng tư duy, xâuchuỗi kiến thức của người học

Ở phương pháp dạy học này, giáo viên không còn đóng vai trò là ngườitruyền thụ kiến thức mà chỉ là người điều tiết, hướng dẫn, giúp học sinh giảiquyết những điểm khó của bài học Thông qua việc áp dụng mô hình lớp họcđảo ngược ở một số trường thực nghiệm, giáo viên dạy Địa lí ở các trường này

đã nắm được quy trình và cách thức tổ chức, thực hiện 1 tiết học theo mô hìnhnày

Học sinh không còn học tập theo lối mòn, tích lũy thông tin hay nhớcác dạng bài tập mà thay vào đó, các em biết suy luận và sử dụng thông tin đểgiải quyết vấn đề, tìm kiếm những nguồn thông tin liên quan để nâng cao hiểubiết của mình về vấn đề đó Học sinh sẽ dần quen với cách học đảo ngược,không còn phụ thuộc vào những kiến thức được giảng dạy trên lớp, nhiềuthông tin bài học các em hoàn toàn có khả năng tự học trước mỗi buổi học.Đây không chỉ là một hoạt động quan trọng trong mô hình lớp học đảo ngược

mà còn là cơ hội tốt để học sinh có thể tự rèn luyện và nâng cao năng lực tưduy phản biện Bên cạnh đó, học sinh từng bước làm quen và thành thạo các

kĩ năng, kĩ thuật sử dụng công nghệ thông tin trong học tập, đây là kĩ năng rấtcần thiết trong thời đại ngày nay.

Trong giờ học, học sinh có nhiều thời gian để thảo luận nhóm hơn, sựtương tác giữa học sinh với học sinh và giữa học sinh với giáo viên…đã giúphọc sinh hiểu sâu và nhớ lâu hơn các kiến thức đã được học

Thay bằng việc ngồi hàng giờ để nghe giáo viên giảng bài và ghi chép,mỗi giờ học Địa lý giờ trở thành một diễn đàn Học sinh thấy háo hức mongchờ giờ Địa lý Việc đổi mới phương pháp giảng dạy bằng cách ứng dụngcông nghệ thông tin đã tạo sự lôi cuốn, hấp dẫn, giúp học sinh chủ động hơntrong việc chiếm lĩnh kiến thức

Học sinh có thể hiện tốt, nắm vững các nội dung bài học, phân tíchđược vấn đề và đưa ra nhiều hướng giải quyết phù hợp, hiệu quả và sáng tạo.Nhiều học sinh ban đầu khá bỡ ngỡ với mô hình lớp học đảo ngược, nhưngsau tiết thực nghiệm thứ 2 đã dần quen và thích thú với mô hình này

Một số khó khăn khi triển khai áp dụng mô hình lớp học đảo ngược

Tiểu kết chương 1

Trong chương 1, tác giả đã làm rõ một số vấn đề phương pháp, phântích được đặc điểm của mô hình lớp học đảo ngược, đặc điểm chương trìnhsách giáo khoa Địa lí 12, thực trạng giảng dạy Địa lí ở các trường THPT củatỉnh Điện Biên từ đó có thể lựa chọn những bài giảng phù hợp áp dụng môhình lớp học đảo ngược vào giảng dạy Địa lí 12

Qua kết quả nghiên cứu về lí luận và thực tiễn cho thấy mô hình lớphọc đảo ngược là phù hợp với quá trình dạy học ở trường THPT, đặc biệttrong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay Vận dụng mô hình lớp học đảongược trong dạy học Địa lí nói chung và dạy học Địa lí 12 nói riêng là rất cầnthiết, góp phần thực hiện đổi mới giáo dục phổ thông theo định hướng pháttriển năng lực học sinh

Chương 2

TỔ CHỨC DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12 THPT Ở TỈNH ĐIỆN BIÊN

BẰNG MÔ HÌNH LỚP HỌC ĐẢO NGƯỢC 2.1 Khả năng áp dụng mô hình lớp học đảo ngược trong dạy học Địa lí

12 ở trường THPT

Địa lí là một môn khoa học tổng hợp, nội dung chương trình địa lí 12không chỉ cung cấp cho học sinh những kiến thức phổ thông, cơ bản, cầnthiết về đặc điểm tự nhiên, dân cư và tình hình phát triển kinh tế - xã hộiViệt Nam, mà còn giúp học sinh có tình yêu thiên nhiên, quê hương, đấtnước; tôn trọng các thành quả của nhân dân Việt Nam cũng như của nhânloại, có ý chí tự cường dân tộc, niềm tin vào tương lai của đất nước; Từ đó,mỗi cá nhân sẵn sàng tham gia vào các hoạt động sử dụng hợp lí, bảo vệ vàcải tạo môi trường, nâng cao chất lượng cuộc sống của gia đình và cộngđồng; Có niềm tin vào khoa học, ham học hỏi, hứng thú tìm hiểu và giảithích các sự vật, hiện tượng địa lý

Trong lớp học truyền thống, thời gian ở lớp bị giới hạn, GV chỉ có thểhướng dẫn HS nội dung bài học ở ba mức độ đầu của nhận thức là ghi nhớ,thông hiểu và vận dụng Để đạt đến các mức độ sau, HS phải nỗ lực tự họctập và nghiên cứu ở nhà và đó là một trở ngại lớn với đa số HS Mô hìnhmới “đảo ngược” mô hình truyền thống, ba mức độ đầu được HS thực hiện ởnhà nhờ những băng ghi hình hướng dẫn của GV Thời gian ở lớp, GV và

HS sẽ cùng làm việc nhằm đạt ba bậc thang sau của nhận thức như phântích, tổng hợp, đánh giá

Trong chương trình Địa lí 12, phần lớn ở các bài học mục tiêu về kiếnthức đều yêu cầu học sinh phân tích được…; phân tích và giải thích được…;chứng minh và giải thích được…

Ví dụ:

- Khi học chủ đề Địa lí tự nhiên, một trong những mục tiêu về kiếnthức yêu cầu:

+ Phân tích được ảnh hưởng của vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ đối với

tự nhiên, kinh tế - xã hội và quốc phòng

+ Phân tích các thành phần tự nhiên để thấy được các đặc điểm cơ bảncủa tự nhiên Việt Nam

+ Phân tích và giải thích được đặc điểm cảnh quan ba miền địa lí tựnhiên nước ta…

- Khi học chủ đề địa lí dân cư một trong những mục tiêu về kiến thứcyêu cầu:

+ Phân tích được một số đặc điểm dân số và phân bố dân cư nước ta.+ Phân tích được nguyên nhân, hậu quả của dân đông, gia tăng nhanh,phân bố chưa hợp lí

- Khi học chủ đề địa lí các ngành kinh tế một trong những mục tiêu vềkiến thức yêu cầu:

+ Phân tích được sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo ngành, theo thànhphần kinh tế và theo lãnh thổ ở nước ta

+ Chứng minh và giải thích được các đặc điểm chính của nền nôngnghiệp nước ta

+ Chứng minh được xu hướng chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp

+ Phân tích được tình hình phát triển và sự thay đổi trong cơ cấu nộithương, ngoại thương

+ Phân tích được các tài nguyên du lịch ở nước ta

+ Hiểu và trình bày được mối quan hệ giữa phát triển du lịch và bảo vệmôi trường

- Khi học chủ đề địa lí các vùng kinh tế một trong những mục tiêu vềkiến thức yêu cầu:

+ Phân tích được ý nghĩa của vị trí địa lí đối với sự phát triển kinh tế xãhội của vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ

+ Phân tích việc sử dụng các thế mạnh để phát triển các ngành kinh tếcủa vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ; một số vấn đề đặt ra và biện phápkhắc phục

+ Phân tích được tác động của các thế mạnh và hạn chế của vị trí địa lí,điều kiện tự nhiên, dân cư…tới sự phát triển kinh tế; những vấn đề cần giảiquyết trong phát triển kinh tế - xã hội vùng Đồng bằng sông Hồng

+ Phân tích được sự hình thành cơ cấu nông, lâm, ngư nghiệp, cơ cấucông nghiệp và xây dựng cơ sở hạ tầng của vùng Bắc Trung Bộ

+ Phân tích được các thế mạnh nổi bật và những hạn chế đối với việcphát triển kinh tế ở Đông Nam Bộ

+ Chứng minh và giải thích được sự phát triển theo chiều sâu trongcông nghiệp, nông nghiệp, của Đông Nam Bộ

+ Giải thích được sự cần thiết phải khai thác tổng hợp kinh tế biển vàbảo vệ môi trường

+ Phân tích được những thuận lợi, khó khăn về thiên nhiên đối với việcphát triển kinh tế của vùng Đồng bằng sông Cửu Long

Với lớp học truyền thống, do thời gian trên lớp bị giới hạn trong 45phút lên giáo viên mới truyền đạt đến học sinh nội dung bài học ở ba mức độđầu của nhận thức là ghi nhớ, thông hiểu và vận dụng; ở mức độ phân tích vàgiải thích, tìm mối quan hệ … chủ yếu mới dừng lại ở việc giáo viên hướngdẫn học sinh về nhà tìm hiểu để rút ra kiến thức cơ bản Đây là một trở ngạilớn đối với học sinh Để có thể giúp học sinh nắm chắc nội dung kiến thứccủa bài học theo chuẩn kiến thức kĩ năng Địa lí 12, đảm bảo kiến thức thamgia và đạt kết quả cao trong kì thi THPT quốc gia môn Địa lí, mô hình lớp họcđảo ngược sẽ giúp giáo viên và học sinh giải quyết tốt vấn đề này Do vậy, cóthể áp dụng mô hình lớp học đảo ngược trong giảng dạy tất cả các bài củachương trình Địa lí 12 ở trường THPT

2.2 Nguyên tắc thực hiện mô hình lớp học đảo ngược trong dạy học địa lí

Tại nghị quyết số 29 - NQ/TW “về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục

và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” một

trong