Tri thức số khái niệm đặc điểm và hướng phát triển trong tương lai

TRONG TƯƠNG LAIVũ Đức Lợi1* - Lê Hồng Dương2** Tóm tắt: Thách thức lớn về tin học mà xã hội phải đối mặt là việc tạo ra các hệ thống quản lý tri thức có thể thu nhận, bảo tồn, tổ chức,

TRONG TƯƠNG LAI

Vũ Đức Lợi1* - Lê Hồng Dương2**

Tóm tắt: Thách thức lớn về tin học mà xã hội phải đối mặt là việc

tạo ra các hệ thống quản lý tri thức có thể thu nhận, bảo tồn, tổ chức,

truy xuất, hiển thị và phân phối những tri thức đã biết theo cách thức

thông báo và giáo dục, tạo điều kiện việc khám phá và tạo ra tri thức

mới. Trong tương lai, các hệ thống quản lý tri thức số mới này sẽ cấu

thành toàn bộ bộ nhớ của con người. Trong môi trường mới này,

tất cả kiến thức khoa học học thuật phải là kiến thức thuộc phạm vi

công cộng: được quản lý bởi các nhà khoa học, được tổ chức để nâng

cao kiến thức và sẵn sàng cung cấp cho tất cả mọi người. Trong thập

kỷ tới, thách thức đối với lĩnh vực tin học và đối với các thư viện đóng

vai trò là bộ nhớ liên tục cho các ngành khoa học Họ sẽ cùng nhau

thành lập một tổ chức mới dẫn đến sự phát triển của các hệ thống

quản lý tri thức kỹ thuật số hiện đại.

Từ khóa: Tri thức; Tri thức số; Tri thức kỹ thuật số; Quản lý tri thức; Dữ liệu.

1 GIỚI THIỆU TỔNG QUAN

Sự xuất hiện khối lượng dữ liệu khổng lồ thách thức các ranh giới thông thường giữa quản lý, trao đổi và bảo mật Nó làm mơ hồ ranh giới giữa thương mại và giám sát, giữa quản lý và trao đổi, giữa dân chủ và nhà nước cảnh sát Tri thức kỹ thuật số mới tái tạo các đối tượng tiêu thụ, những người cố ý hoặc vô tình cho phép mình bị theo dõi, liên kết và dự đoán trong một hỗn hợp mờ nhạt của các dự án thương mại

∗ Tiến sĩ, Trường Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội.

** Trường Đại học Y Dược, Đại học Quốc gia Hà Nội.

và chính phủ Vì vậy, các hệ thống quản lý tri thức số cần phải được phát triển mạnh mẽ để thay thế cho các thư viện và các trung tâm lưu trữ thông tin vật lý

2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Dựa vào các tài liệu tham khảo để tổng hợp, phân tích và phác họa một cách khái quát hoàn cảnh ra đời của lĩnh vực kỹ thuật số, đồng thời

đề ra một số cách xử lí thông tin dữ liệu, hướng phát triển của tri thức

số trong tương lai

3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1 Hoàn cảnh ra đời của Tri thức số

Tri thức số có nguồn gốc từ nhu cầu phát triển năng lực "tìm kiếm thông tin" trong bối cảnh nhu cầu thông tin dựa trên công nghệ đang nổi lên Sau sự ra đời của sản xuất hàng loạt và tự động hóa trong nông nghiệp và sau đó là công nghiệp, sự thay đổi theo hướng sản xuất tiêu chuẩn hóa hiện đang diễn ra trong các ngành dịch vụ, truyền thông, thông tin và tri thức Những nghề chủ yếu làm việc với thông tin và kiến thức như nhà nghiên cứu, giáo viên, hoặc nhà báo Các chính phủ trên toàn thế giới nhận thức được hậu quả của nền kinh tế thông tin toàn cầu đang phát triển, đang thực hiện các chính sách quan trọng để tích hợp các công cụ thông tin và truyền thông số trong mọi hoạt động hàng ngày Đầu tư không chỉ vào việc triển khai cơ sở hạ tầng thông tin, truyền thông, phần mềm, nội dung văn hóa mà cơ bản hơn là đào tạo con người Khi công nghệ kỹ thuật số làm trung gian ngày càng nhiều mọi quyền truy cập thông tin và phần lớn mọi người hiện đang làm việc chủ yếu với thông tin và kiến thức, thì việc đánh giá những thách thức xuất hiện với kiến thức kỹ thuật số ngày càng trở nên quan trọng

3.2 Bản chất của Tri thức số (Digital knowledge)

Tri thức hay kiến thức (knowledge) là một câu hỏi nhận thức luận rất phức tạp Tri thức không chỉ là thông tin được truyền tải hoặc thu nhận Đó là nhận thức và hiểu biết về sự thật hoặc niềm tin, là kết quả của nhận thức, học tập và lý luận, và có thể được hiểu là kết quả của kinh nghiệm tổng hợp của bốn quá trình nhận thức cơ bản sau:

• Việc tổ chức các đơn vị thông tin thành một chuỗi mạch lạc hoặc việc xây dựng các sự kiện, câu chuyện, lý luận, làm cho các thông tin này trở nên dễ hiểu

• Việc ngữ cảnh hóa các dữ kiện này, bằng cách tham khảo kinh nghiệm trước đây và kiến thức hiện có

• Việc giải thích ngữ nghĩa hoặc phát minh ra ý nghĩa hoặc quyết định xem các sự kiện, câu chuyện, lý luận nói về điều gì

• Nhận thức của người biết rằng họ đã hiểu, hoặc ý thức về kiến thức mới của họ

Tri thức số là tri thức không chỉ được truy cập thông qua các công cụ

số mà còn được xử lý một phần thông qua các công cụ số Việc sử dụng các công cụ công nghệ để truy cập thông tin (chẳng hạn như cơ sở dữ liệu, thư viện kỹ thuật số hoặc đơn giản là Web) đã dẫn đến nhu cầu xử

lý thông tin với số lượng rất lớn, mức độ phức tạp cao Điều này đòi hỏi phải tốc độ truy cập dữ liệu được gửi đi trong pico giây và gigabit Các

kỹ năng kiến thức cần thiết bao gồm: biết cách thu thập lượng lớn thông tin từ các nguồn khác nhau, biết cách chọn lọc và tổng hợp thông tin, biết cách diễn giải và đánh giá thông tin phù hợp bối cảnh và văn hóa đa dạng Bởi vì bộ não con người không thể xử lý đồng thời với số lượng lớn các thông tin, các công cụ công nghệ trở nên hoàn toàn cần thiết để tổ chức thông tin phức tạp theo các mẫu có thể đọc được Việc thiết kế các công cụ để xử lý dữ liệu thông tin nhằm trích xuất các yếu tố quan trọng cần phải mô tả các quá trình xây dựng tri thức ngầm

Tri thức là kết quả của sự phát triển và sử dụng một số kỹ năng nhận thức như:

• Định vị và xác định thông tin thích hợp

• Nhận thức về bối cảnh

• Đánh giá nguồn gốc, độ tin cậy và độ chính xác của thông tin

• Sáng suốt, lựa chọn và sắp xếp thông tin liên quan

• Phân biệt, diễn giải, phân tích phê bình

• Cô đọng, tóm tắt

• Mô hình hóa và cấu trúc

• Phê bình đánh giá, đưa ra quan điểm, so sánh và chỉ ra các đặc điểm cụ thể

Nhiều kỹ năng trên đã được chuyển đổi nhờ các công cụ cho phép tóm tắt, mô phỏng, dịch, khai thác dữ liệu, phát hiện mẫu, v.v được biểu diễn dưới dạng máy diễn giải về miền tri thức Khi tri thức dần trở nên đa văn hóa, đa ngôn ngữ và đa phương thức, khi tri thức trở thành một mặt hàng kinh tế, khi các nguồn tri thức học thuật thay đổi, khi các

cơ quan hợp pháp hóa tri thức mới xuất hiện, người ta có cơ sở để nghĩ rằng một cuộc cách mạng tri thức là đang hình thành

3.3 Xử lý tri thức dựa trên công cụ

Tri thức số đề cập đến tình trạng tri thức mới có thể được xử lý và chuyển đổi bằng các công cụ công nghệ Khía cạnh đầu tiên, dễ thấy nhất là khả năng tiếp cận tức thời với các nguồn thông tin nổi bật Nhưng một thay đổi quan trọng hơn, đó là tiêu chuẩn hóa và mã hóa tri thức đang phát triển nhanh chóng Các quy trình tìm kiếm liên quan đến tri thức, chẳng hạn như tìm kiếm văn bản cho các từ, tóm tắt văn bản và hình ảnh, tùy chỉnh thông tin, dịch trong các ngữ cảnh cụ thể, nhóm lượng lớn thông tin, tìm kiếm nội dung được gắn nhãn, đang được thực hiện bởi các công cụ công nghệ Lượng tri thức quan trọng

có thể được xử lý, không chỉ xem xét cách thức sản sinh ra tri thức và bối cảnh nhận thức luận của nó (ví dụ, tri thức khoa học hoặc tôn giáo)

mà còn cả cách nó được cấu trúc và biểu diễn Tri thức có thể được quản

lý thông qua các bộ mô tả nội dung ngữ nghĩa cũng như hình thức của

nó Điều này ngụ ý một mô tả có thể hiểu được bằng máy về các đơn

vị tri thức tương ứng với thông tin cần thiết để áp dụng các quy trình

cụ thể cho nó

Trong các nền văn hóa truyền miệng, lắng nghe là cách tiếp cận chính để tiếp cận kiến thức hiện có với quá trình ghi nhớ Với sự ra đời của chữ viết, khả năng tiếp cận kiến thức mới thông qua việc đọc,

và điều này đã nhường chỗ cho một hoạt động nhận thức đồng thời phức tạp hơn Với công nghệ kỹ thuật số cung cấp khả năng truy cập thông qua các công cụ tìm kiếm, công cụ xử lý thông tin, công cụ khai thác dữ liệu và công cụ khám phá tri thức, các hoạt động nhận thức chủ đạo được thu hút là cấu trúc thông tin, xử lý tri thức và xây dựng

ý nghĩa Trong khi máy móc sẽ xử lý ngày càng trực tiếp hơn với thông tin có cấu trúc và cơ sở dữ liệu, thì nhân viên tri thức sẽ áp dụng kiến thức mà các quá trình nhận thức trước đây đã áp dụng cho thông tin: tổ chức và giải thích các đơn vị phân loại, cụm và mẫu được sản xuất bằng các công cụ kỹ thuật số Ngày nay, các hệ thống quản lý tri thức đang được phát triển để sử dụng trong thế giới doanh nghiệp, nơi chúng có thể được liên kết với các công cụ khác để quản lý dự án, hỗ trợ cộng tác, phân tích thông tin, quản lý dữ liệu, v.v Sẽ ngày càng có nhiều thời gian hơn cho việc quản lý tri thức, không chỉ bởi các nhà quản lý

và chuyên gia tài liệu, mà còn bởi bất kỳ ai và tất cả mọi người, khi các công cụ kỹ thuật số trở nên phổ biến

3.4 Cổng tri thức (knowledge portal)

Một khía cạnh cơ bản của quản lý tri thức là nắm bắt kiến thức và kiến thức chuyên môn được tạo ra bởi những nhân viên tri thức khi họ tiếp tục công việc của mình và cung cấp nó cho một cộng đồng đồng nghiệp lớn hơn Công nghệ có thể hỗ trợ những mục tiêu này và cổng thông tin tri thức đã nổi lên như một công cụ chính để hỗ trợ công việc tri thức Cổng tri thức là hệ thống phần mềm truy cập một điểm nhằm cung cấp khả năng truy cập thông tin dễ dàng và kịp thời, đồng thời hỗ trợ cộng đồng những người làm việc tri thức có chung mục tiêu

Thuật ngữ “cổng thông tin – portal” được sử dụng khá mơ hồ, đặc biệt là vì nó phát triển theo thời gian và trở nên phổ biến Cổng thông tin bắt đầu dưới dạng ứng dụng, thường là dựa trên Web, cung cấp một điểm truy cập duy nhất đến thông tin trực tuyến được phân phối, chẳng hạn như tài liệu thu được từ tìm kiếm, kênh tin tức và liên kết đến các trang Web chuyên biệt Để tạo điều kiện truy cập vào lượng thông tin tích lũy lớn, các cổng thông tin nhanh chóng phát triển để

bao gồm các khả năng tìm kiếm nâng cao và các kế hoạch tổ chức, chẳng hạn như phân loại Do chú trọng vào thông tin, các cổng thế hệ đầu tiên này thường được gọi là cổng thông tin Cổng thông tin cung cấp một dịch vụ có giá trị trên Internet, bằng cách chọn, tổ chức, mô tả

và đôi khi là đánh giá các trang hữu ích Điều này đặc biệt đúng đối với các cổng thông tin nội bộ của công ty, nơi các nhóm chức năng và tổ chức và các ngành kinh doanh có thể có sự khác biệt đáng kể nhu cầu tiếp cận thông tin và tổ chức Các cổng thông tin chuyên biệt trong lĩnh vực doanh nghiệp đôi khi được gọi là cổng thông tin quan trọng, đối với cổng thông tin dọc, vì chúng cung cấp các khả năng chuyên sâu, tập trung cao độ vào một phân khúc dọc của một tổ chức hoặc lĩnh vực

3.5 Hướng phát triển trong tương lai

Chúng tôi nhìn nhận tương lai của cổng thông tin tri thức trong một nơi làm việc mở rộng tri thức hỗ trợ tính di động, cộng tác và quy trình làm việc dự án ngày càng tự động hóa Cổng tri thức đại diện cho

sự kết hợp của các công nghệ và thực tiễn phục vụ các nhiệm vụ chính của công việc tri thức Tuy nhiên, các cổng thông tin có giá trị này chỉ đại diện cho một phần kiến thức hỗ trợ mà người lao động cần để đạt được hiệu quả Các nhiệm vụ khác vẫn chưa được tích hợp tốt trong môi trường làm việc có kiến thức rộng hơn Những điều này trái ngược với các nhiệm vụ, hiện vật và nhu cầu thông tin mà người lao động có kiến thức khi họ thực hiện các nhiệm vụ dự án Nơi làm việc tri thức số trong tương lai sẽ được thúc đẩy bởi cơ sở hạ tầng thông minh và định hướng nhiệm vụ hơn là cơ sở được kích hoạt bởi công nghệ quản lý tri thức hiện tại Nó sẽ hỗ trợ các nhiệm vụ công việc tri thức được nhắm mục tiêu một cách trực tiếp và toàn diện hơn, có liên quan đến các vai trò và trách nhiệm cụ thể của dự án trong môi trường làm việc hợp tác Công việc liên quan đến tri thức ngày càng được thực hiện trong môi trường điện toán di động và phổ biến, trên thực địa hoặc trên đường, bên ngoài văn phòng, nơi những người làm tri thức phải sử dụng máy tính xách tay hoặc thậm chí các thiết bị cầm tay, và không có quyền truy cập vào kết nối mạng băng thông cao Các kỹ thuật như tóm tắt và trả lời

câu hỏi cũng sẽ đóng một vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh kết quả tìm kiếm để hiển thị trên các thiết bị nhỏ Nhưng tất nhiên, yêu cầu

về tính di động sâu hơn nhiều so với điều này Các phương thức và thuộc tính đầu vào và đầu ra của các thiết bị khác nhau này rất khác nhau về điều kiện tương tác giữa máy tính và vật lý với con người Thách thức

là lập bản đồ đầu vào và đầu ra một cách thích hợp từ thiết bị này sang thiết bị khác, trong đó trong một số trường hợp, việc lập bản đồ có thể đòi hỏi sự tái cấu trúc sâu sắc của thông tin Hầu hết kiến thức mà chúng

ta thảo luận trong bài báo này được thể hiện dưới dạng các tài liệu điện

tử chính thức cần nhiều nỗ lực để tạo ra

Cổng thông tin hoàn toàn dựa trên Web, tập trung vào tìm kiếm và phân loại Phần mềm trung gian hỗ trợ nó cho phép dễ dàng tích hợp các chức năng khám phá mới Nền tảng sản phẩm quản lý tri thức của IBM, bao gồm máy chủ Lotus Discovery và máy chủ WebSphere Portal Server, tích hợp chức năng tìm kiếm mở rộng, bao gồm tìm kiếm kiến thức chuyên môn, tức là đồng nghiệp hiểu biết và thành viên nhóm tiềm năng, các công cụ tạo phân loại và cộng tác dễ dàng tùy chỉnh hơn các khoảng trắng Các dịch vụ của nhà cung cấp khác, chẳng hạn như các sản phẩm từ Plumtree Software 10 hoặc Autonomy 11 cung cấp các khả năng tương tự Tuy nhiên, chúng tôi cho rằng có nhiều cơ hội để nghiên cứu và phát triển hơn để cải thiện chất lượng của các tính năng

cụ thể, chẳng hạn như tìm kiếm, phân loại và hỗ trợ cộng tác, cũng như

để tích hợp hiệu quả các tính năng này Đạt được những mục tiêu này

sẽ dẫn đến một nơi làm việc giàu kiến thức và bổ trợ hơn nhiều

4 KẾT LUẬN

Thách thức đối với lĩnh vực tin học và đối với các thư viện trong thập kỷ tới là rất lớn Trong tương lai, chúng ta không chỉ đơn thuần hiện đại hóa các hoạt động xuất bản khoa học hiện tại, mà phải xây dựng các giải pháp thay thế mới Tri thức được tạo ra trong các trung tâm khoa học sức khỏe của trường đại học cần được tập hợp lại thành một hệ thống nhất quán Đây là một trong những lý do thuyết phục: tại sao tất cả tri thức khoa học học thuật phải là tri thức thuộc phạm vi

công cộng, được quản lý bởi các nhà khoa học, được tổ chức vì sự tiến

bộ của tri thức và luôn sẵn sàng cung cấp cho tất cả mọi người

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Mack Robert, Yael Ravin, Roy J Byrd, "Knowledge portals and the emerging

digital knowledge workplace", IBM systems journal, 40(4) (2001), 925-955

https://doi.org/10.1147/sj.404.0925

management and medical informatics", Journal of the american medical informatics

association, 2(2) (1995), 73-78 https://doi.org/10.1136/jamia.1995.95261908.

3 Claire Bélisle, Literacy and the digital knowledge revolution, Digital literacies

for learning, (2006), 51-67

4 Hellen Niegaard, Library space and digital challenges, Library Trends, 60(1) (2011), 174-189 https://doi.org/10.1353/lib.2011.0028

5 Bernard E Harcourt, "Governing, exchanging, securing: Big Data and the

production of digital knowledge", Columbia Public Law Research Paper, 14(390)

(2014), https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2443515

6 Sean Bechhofer, David De Roure, Matthew Gamble, Carole Goble, Iain Buchan, "Research objects: Towards exchange and reuse of digital

knowledge", Nature Precedings, 1(1) (2010), https://doi.org/10.1038/

npre.2010.4626.1

Trương Đại Lượng1*

Tóm tắt: Bài viết nghiên cứu, giới thiệu một số khái niệm về văn

hóa đọc Trình bày đặc điểm của môi trường số Phân tích sự khác

nhau của việc đọc tài liệu in và tài liệu số Trình bày những kết quả

nghiên cứu gần đây về việc đọc tài liệu in và đọc tài liệu số Cung

cấp một số quan điểm về xu hướng phát triển văn hóa đọc Trên

cơ sở các nghiên cứu hiện này về văn hóa đọc tác giả rút ra một

số kết luận.

Từ khóa: Văn hóa đọc; Môi trường số; Tài liệu in; Tài liệu số.

1 MỞ ĐẦU

Đọc là một hoạt động đặc trưng của con người, hơn nữa của những người có trình độ học vấn cao trong xã hội Đọc là một quá trình giải mã thông tin được phản ánh dưới dạng tài liệu Trong quá trình đọc con người phải vận dụng các giác quan; đặc biệt là thị giác

và tư duy, kinh nghiệm để giải mã thông tin trong tài liệu Để giải mã thông tin, trước hết con người phải có kinh nghiệm trong việc tri giác chữ viết, văn tự; sau đó là kiến thức nền tảng để có thể hiểu được thông tin, vận dụng thông tin vào hoạt động thực tiễn một cách sáng tạo Tuy nhiên, trong môi trường số, để khai thác và đọc tài liệu số hiệu quả đòi hỏi người đọc phải có kiến thức số Vậy khi hình thành các Trung tâm Tri thức số, để phát triển văn hóa đọc cho người dùng tin, việc giáo dục năn lực số (kiến thức số - digital literacy) là hết sức cần thiết

* Tiến sĩ, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội.