nghiên cứu so sánh các giá trị chẩn đoán helicobacter pylori bằng týp gen, cim và clo test trong bệnh viêm loét dạ dày tá tràng của bệnh nhân tại khu vực phía nam

BỘ Y TẾ ĐẠI HỌC Y DƯỢC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH BÁO CÁO TỔNG KẾT ĐỀ TÀI KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ CẤP TRƯỜNG NGHIÊN CỨU SO SÁNH CÁC GIÁ TRỊ CHẨN ĐOÁN HELICOBACTER PYLORI BẰNG TÝP GEN, CIM V

BỘ Y TẾ

ĐẠI HỌC Y DƯỢC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

BÁO CÁO TỔNG KẾT

ĐỀ TÀI KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ CẤP TRƯỜNG

NGHIÊN CỨU SO SÁNH CÁC GIÁ TRỊ CHẨN ĐOÁN

HELICOBACTER PYLORI BẰNG TÝP GEN, CIM VÀ

CLO TEST TRONG BỆNH VIÊM LOÉT DẠ DÀY-TÁ TRÀNG CỦA BỆNH NHÂN TẠI KHU VỰC PHÍA NAM

MÃ SỐ: 32/16

Chủ nhiệm đề tài: Trần Thiện Trung Đồng chủ nhiệm đề tài: Trần Anh Minh Cộng tác viên: Nguyễn Tuấn Anh

BỘ Y TẾ

ĐẠI HỌC Y DƯỢC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

BÁO CÁO TỔNG KẾT

ĐỀ TÀI KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ CẤP TRƯỜNG

NGHIÊN CỨU SO SÁNH CÁC GIÁ TRỊ CHẨN ĐOÁN

HELICOBACTER PYLORI BẰNG TÝP GEN, CIM VÀ

CLO TEST TRONG BỆNH VIÊM LOÉT DẠ DÀY-TÁ TRÀNG CỦA BỆNH NHÂN TẠI KHU VỰC PHÍA NAM

MÃ SỐ: 32/16

Chủ nhiệm đề tài: Trần Thiện Trung Đồng chủ nhiệm đề tài: Trần Anh Minh Cộng tác viên: Nguyễn Tuấn Anh

DANH SÁCH THÀNH VIÊN THAM GIA NGHIÊN CỨU

1 GS TS BS Trần Thiện Trung

2 BS Trần Anh Minh

3 ThS Nguyễn Tuấn Anh

MỤC LỤC

Trang

Danh sách thành viên tham gia nghiên cứu ……… 1

Mục lục ……… 2

Danh mục bảng ……… 3

Tóm tắt nghiên cứu – tiếng Việt ……… 4

Tóm tắt nghiên cứu – tiếng Anh ……… 6

Tổng quan ……… 7

Đối tượng và phương pháp nghiên cứu ……… 9

Kết quả ……… 12

Bàn luận ………17

Kết luận ………19

Tài liệu tham khảo ………20

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1 Đặc điểm quần thể mẫu bệnh nhân và kết quả chẩn đoán lâm sàng … 12 Bảng 2 Tính chính xác trong chẩn đoán H pylori của CLO test ……… 12 Bảng 3 Tính chính xác trong chẩn đoán H pylori của CIM test ……… 13 Bảng 4 Tính chính xác trong chẩn đoán H pylori của multiplex PCR ……… 14 Bảng 5 Kết quả chẩn đoán H pylori của các phương pháp sử dụng ………… 15 Bảng 6 Tỷ lệ chẩn đoán H pylori dương tính khi phối hợp mù các phương pháp

………15

Bảng 7 Tỷ lệ chẩn đoán H pylori khi phối hợp các phương pháp ……… 16

NGHIÊN CỨU SO SÁNH CÁC GIÁ TRỊ CHẨN ĐOÁN

HELICOBACTER PYLORI BẰNG TÝP GEN, CIM VÀ

CLO TEST TRONG BỆNH VIÊM LOÉT DẠ DÀY-TÁ TRÀNG CỦA BỆNH NHÂN TẠI KHU VỰC PHÍA NAM

Trần Thiện Trung 1234 , Trần Anh Minh 4 , Nguyễn Tuấn Anh 123

1 Bệnh viện Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh - Cơ sở 2

Hồ Chí Minh

Tác giả liên lạc: GS.TS.BS Trần Thiện Trung - ĐT: 0903645659

Email: drtranthientrung@ yahoo.com

TÓM TẮT

Mục tiêu: Đánh giá giá trị của xét nghiệm CIM, CLO test và multiplex PCR trong

chẩn đoán nhiễm trùng do Helicobacter pylori (H pylori) trong một quần thể

người Việt Nam

Phương pháp: Những bệnh nhân phù hợp cho nghiên cứu được chọn lọc Xét

nghiệm CIM, CLO test và multiplex PCR được sử dụng để chẩn đoán nhiễm trùng

H pylori Bệnh nhân được chẩn đoán H pylori dương tính khi ít nhất 1 trong 3 xét

nghiệm dương tính Kết quả được so sánh từng cặp giữa 3 phương pháp và để xác

định tình trạng nhiễm H pylori

Kết quả: Tổng cộng có 201 bệnh nhân với tuổi trung bình 50,5 tuổi (từ 18 đến 74

tuổi) được chấp nhận cho nghiên cứu Có 115 bệnh nhân nữ và 86 bệnh nhân nam

Trong 201 bệnh nhân, 168 (83,6%) được chẩn đoán H pylori dương tính theo tiêu chí đã xác định Bệnh nhân có H pylori dương tính được chẩn đoán bởi CLO test,

CIM test và multiplex PCR lần lượt là 38,3%, 59,2% và 72,1% Tính chính xác của

3 xét nghiệm theo thứ tự ở trên là 54,7%, 75,6% và 88,6%

Kết luận: CIM test và multiplex PCR có độ nhạy cao trong chẩn đoán nhiễm trùng

do vi khuẩn H pylori trong quần thể bệnh nhân Việt Nam bị viêm dạ dày Những

xét nghiệm này có thể được áp dụng trong chẩn đoán cận lâm sàng ở quần thể bệnh nhân ở Việt Nam CLO test nên được sử dụng kết hợp với các xét nghiệm khác trong trường hợp bệnh nhân được chẩn đoán là âm tính

Từ khóa: CIM test, CLO test, Helicobacter pylori, multiplex PCR, Vietnamese

Value of CIM, CLO test and multiplex PCR for the diagnosis of Helicobacter

pylori infection status in patients with gastritis

Tran Thien Trung, Tran Anh Minh, Nguyen Tuan Anh

Abtract

AIM: To assess the value of CIM test, CLO test and multiplex PCR for the

diagnosis of Helicobacter pylori (H pylori) infection in a Vietnamese population

METHODS: Targeted suitable patients were recruited CIM test, CLO test and

multiplex PCR were used to diagnose the H pylori infection Patients were considered H pylori positive when at least one of the three tests were positive The results were compared in pair between three methods and to the H pylori infection

status as defined

RESULTS: Totally, there were 201 patients with a mean age of 40.5 (range,

18-74) years There were 115 females and 86 males Of the 201 patients, 168 (83.6%)

were diagnosed as being H pylori positive according to the definition The positive

patients obtained with CLO test, CIM test and multiplex PCR were 38.3%, 59.2% and 72.1%, correspondingly The accuracy of the three tests in order as above were 54.7%, 75.6% and 88.6%, respectively

CONCLUSION: CIM test and multiplex PCR have high accuracy for the

diagnosis of H pylori infection in the Vietnamase population with gastritis These

tests can be clinically applied in Vietnamase population CLO test should be used

in combination with the other tests in case of false-negative patients

Key words: CIM test, CLO test, Helicobacter pylori, multiplex PCR, Vietnamese

TỔNG QUAN

H pylori là vi khuẩn liên quan đến quá trình sinh bệnh học nhiều bệnh khác nhau của đường tiêu hóa, đặc biệt là ung thư dạ dày [1] Tỷ lệ nhiễm H pylori thay đổi tùy theo khu vực trên thế giới Tỷ lệ nhiễm H pylori ở các nước phát triển vào

khoảng 25% và ở các nước đang phát triển là hơn 80% [2] Ở Việt Nam, tỷ lệ lưu

hành của H pylori khoảng 65,6-74,6% [3, 4] Đặc biệt, ở Hà Nội, tỷ lệ nhiễm H pylori lên đến 78,8% [5] và thành phố Hồ Chí Minh là 80,5% [6] Vì vậy việc chẩn đoán có vai trò hết sức quan trọng trong điều trị tiệt trừ H pylori trên bệnh nhân

viêm, loét và ung thư dạ dày

Điều trị tiệt trừ H pylori liên quan đến sử dụng kết hợp hai hoặc ba kháng

sinh như amoxicillin, metronidazole, tinidazole, furazolidone, clarithromycin và levofloxacin với một trong các thuốc ức chế bơm proton (omeprazole, lansoprazole, pantoprazole, rabeprazole hoặc esomeprazole) [7, 8] Mặc dù các phác đồ trên có hiệu quả trong một thời gian dài, nhưng hiện nay tỷ lệ điều trị thất bại ngày một tăng tuỳ theo vùng miền trên thế giới và nguyên nhân chủ yếu là do

vi khuẩn kháng thuốc [9] Tuy nhiên, có một khả năng là do các phương pháp được

dùng để phát hiện H pylori cho kết quả không phản ánh đúng tình trạng nhiễm H pylori của bệnh nhân, gây khó khăn trong quá trình điều trị

Hiện nay, có nhiều phương pháp chẩn đoán H pylori khác nhau đã được sử dụng và có thể chia các phương pháp chẩn đoán H pylori thành hai nhóm: nhóm

xâm hại và nhóm không xâm hại Nhóm xâm hại đòi hỏi nội soi dạ dày để lấy mẫu sinh thiết như Campylobacter-like organism (CLO) test, nuôi cấy, giải phẫu bệnh

và các phương pháp chẩn đoán phân tử (PCR) Nhóm không xâm hại bao gồm phát

hiện kháng nguyên H pylori từ phân, huyết thanh học và nghiệm pháp thở [10]

Mỗi phương pháp có ưu và nhược điểm riêng Trong thực hành lâm sàng, xét

nghiệm thường dùng để chẩn đoán H pylori cho điều trị gồm nội soi dạ dày kết

hợp với CLO test, và gần đây là PCR Xét nghiệm nuôi cấy được chỉ định trong

trường hợp kháng thuốc và xét nghiệm giải phẫu bệnh chẩn đoán H pylori khi có

nghi ngờ tổn thương do ung thư dạ dày Các xét nghiệm không xâm hại như huyết thanh học và nghiệm pháp thở cũng được dùng khá phổ biến Xét nghiệm huyết thanh học dùng trong chẩn đoán và nghiên cứu dịch tễ học nhưng nhược điểm có

độ nhạy thấp và không được dùng để xác định kết quả tiệt trừ H pylori, trong khi

đó xét nghiệm hơi thở lại khá đắt tiền so với các phương pháp chẩn đoán khác Tuy nhiên, gần đây, các phương pháp chẩn đoán H pylori không xâm hại ngày càng

được ưa chuộng do ưu điểm này của chúng [11]

Theo hướng dẫn của Châu Âu, cần phải có ít nhất hai thử nghiệm khác nhau

để xác định tình trạng nhiễm H pylori ở bệnh nhân [12] Trong khi đó, một nghiên cứu gần đây cho thấy tiêu chuẩn vàng để xác định H pylori có thể là phương pháp

nested PCR, vì độ nhạy và đặc hiệu đều đạt 100% [13] Tuy nhiên, phương pháp

chẩn đoán phù hợp cho tình trạng nhiễm H pylori còn tùy thuộc vào sự phổ biến

và đa dạng của các chủng H pylori, tính sẵn có của các phương pháp chẩn đoán và

tình trạng lâm sàng của bệnh nhân [14] Bên cạnh đó, để xác định sự tiệt trừ thành

công H pylori ở bệnh nhân nhiễm vi khuẩn này sau quá trình điều trị, các phương pháp như PCR, nghiệm pháp thở và phát hiện kháng nguyên H pylori từ phân có

thể được sử dụng [14]

Để chẩn đoán chính xác nhiễm H pylori và xác nhận giá trị của các thử

nghiệm trong thực hành điều trị ở Việt Nam, chúng tôi nghiên cứu đánh giá khả

năng chẩn đoán H pylori của 3 phương pháp CLO test, CIM và multiplex PCR

trong bệnh viêm, loét dạ dày-tá tràng, nhằm cho thấy khả năng kết hợp các phương pháp này trong những hoàn cảnh cụ thể tại bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố

Hồ Chí Minh, cơ sở 2

ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu cắt ngang được tiến hành trong khoảng thời gian từ Tháng 1/2016 đến Tháng 12/2016 tại bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh, cơ sở 2 Bệnh nhân đếm khám tiêu hóa đáp ứng các tiêu chuẩn sau:

Tiêu chuẩn chọn bệnh

Bệnh nhân khu vực Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh miền Nam, trên 16 tuổi, có các triệu chứng khi đến khám như đau bụng trên rốn, đầy hơi, ợ hơi, khó tiêu, có thể rối loạn đi tiêu phân sống Bệnh nhân được nội soi dạ dày-tá tràng và được chẩn đoán bị viêm, loét dạ dày-tá tràng Bệnh nhân đã không dùng các loại thuốc để triều trị bệnh về dạ dày như kháng sinh trước đó một tháng Bệnh nhân sẽ được làm cùng lúc 3 thử nghiệm gồm: nội soi dạ dày làm CLO test, CIM, và multiplex PCR

Tiêu chuẩn loại trừ

Bệnh nhân không làm đầy đủ 3 xét nghiệm cùng lúc nêu trên Bệnh nhân bị bệnh ung thư dạ dày Bệnh nhân đang uống thuốc dạ dày và thuốc kháng sinh

Phương pháp nghiên cứu

Hai mẫu sinh thiết niêm mạc dạ dày của bệnh nhân qua nội soi, lấy ở vùng

hang vị phía bờ cong lớn, cách môn vị khoảng 3 cm, được đánh giá sự hiện diện H pylori bằng hai phương pháp CLO test và multiplex PCR Mẫu huyết thanh từ mỗi bệnh nhân tương ứng được kiểm tra kháng thể kháng H pylori bằng huyết thanh

chẩn đoán CIM

Phương pháp CLO test

CLO test được thực hiện bằng cách đặt mẫu sinh thiết dạ dày vào môi trường thạch chứa sẵn ure và chất chỉ thị màu Sự hiện diện của enzyme urease từ

vi khuẩn gây ra phản ứng biến đổi ure thành ammonia, khiến pH tăng, làm thay đổi màu chất chỉ thị từ vàng sang tím cánh sen, là dấu hiệu giúp xác định mẫu sinh

thiết dương tính với H pylori

đang trong tình trạng nhiễm H pylori hoạt động (“dấu ấn” biểu thị tình trạng đang

bị nhiễm - CIM) Phương pháp CIM là có khả năng phân biệt tình trạng nhiễm H pylori hiện tại so với tình trạng đã nhiễm H pylori trong quá khứ Để đảm bảo phát hiện chính xác tình trạng nhiễm H pylori của bệnh nhân, mọi thao tác được thực

hiện theo đúng hướng dẫn của nhà sản xuất Kết quả CIM test cho 3 vạch được xác định là dương tính với CIM [15]

Phương pháp multiplex PCR

Phương pháp multiplex PCR dùng để chẩn đoán phát hiện H pylori và xác định các kiểu gene cagA và vacA đặc trưng của vi khuẩn này Nguyên tắc của multiplex PCR dựa trên sự nhân bản nhiều vùng gene cagA, vacA s1/s2 và vacA m1/m2 của H pylori bằng cách sử dụng nhiều cặp mồi đặc hiệu trong một phản

ứng Chính vì thế, độ đặc hiệu và độ nhạy của phản ứng được gia tăng

DNA bộ gene H pylori sau khi tách chiết được dùng để tiến hành phản ứng

multiplex PCR trong hệ thống PCR (Bio-Rad) Hỗn hợp phản ứng multiplex PCR

bao gồm 1U h-Taq DNA polymerase (Solgent), 200 µM dNTPs, 2 mM MgCl2, 1X PCR Buffer, 200 nM mỗi loại mồi xuôi và ngược (IDT) gồm mồi cagA [16], vacA s1/s2 [16, 17], vacA m1/m2 [16, 17], 50 nM mồi chứng nội hGSTP (glutathione-S-

transferase) [18] và 5 µl DNA tách chiết trong tổng thể tích phản ứng là 25µl Chu trình nhiệt cho phản ứng PCR bao gồm 15 phút ở 95oC, 40 chu kỳ lặp lại gồm 20 giây ở 94oC, 40 giây ở 60oC và 40 giây ở 72oC, và cuối cùng là 6 phút ở 72oC Sản phẩm nhân bản được quan sát qua điện di trên gel agarose 5% nhuộm EcoDye (0.2mg/mL) với thang phân tử 100 bp (Solgent)

Định nghĩa bệnh nhân nhiễm và không nhiễm H pylori

Bệnh nhân nhiễm H pylori khi có ít nhất 1 trong 3 thử nghiệm dương tính Bệnh nhân không nhiễm H pylori khi cả 3 đều âm tính

Phương pháp phân tích thống kê

Phương pháp thống kê mô tả được sử dụng để mô tả đặc điểm về tuổi, giới

tính và tỷ lệ các kiểu gene vi khuẩn H pylori của quần thể mẫu Kiểm định Chi

bình phương (χ2) để đánh giá sự khác biệt trong tỷ lệ chẩn đoán H pylori của các

phương pháp đã sử dụng Hệ số kappa (κ) để đánh giá sự phù hợp giữa các kết quả

chẩn đoán của ba phương pháp với tình trạng nhiễm H pylori Mức độ phù hợp

được xem là kém nếu κ ≤ 0,2; yếu nếu 0,2 < κ ≤ 0,4; trung bình nếu 0,4 < κ ≤ 0,6; khá nếu 0,6 ≤ κ ≤ 0,8; và tốt nếu κ > 0,8 [19] Các thông số chẩn đoán như độ nhạy, độ đặc hiệu, giá trị chẩn đoán dương tính và âm tính được tính toán theo chương trình Med Calc (http://www.medcalc.org/calc/diagnostic_test.php) với độ tin cậy 95%

KẾT QUẢ

Mô tả quần thể mẫu

Tổng số có 201 bệnh nhân đủ tiêu chuẩn tham gia nghiên cứu Đặc điểm chi tiết được mô tả ở Bảng 1

Bảng 1 Đặc điểm quần thể mẫu bệnh nhân và kết quả chẩn đoán lâm sàng

Đặc điểm

H pylori dương

tính (n = 168)

H pylori âm

tính (n = 33)

Tổng (n = 201)

Tuổi trung bình (khoảng

tuổi)

40,1 (18-74) 42,6 (25-69) 40,5

(18-74) Giới tính (Nữ/Nam) 93/75 22/11 115/86 Chẩn đoán

Kết quả chẩn đoán H pylori của CLO test

Bảng 2 Tính chính xác trong chẩn đoán H pylori của CLO test

Phương pháp CLO test Tình trạng nhiễm H pylori Tổng

Dương tính Âm tính

Kết quả Bảng 2 cho thấy có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê trong chẩn

đoán H pylori của CLO test so với tình trạng nhiễm H pylori (p<0,001) Các

thông số chẩn đoán bao gồm độ nhạy là 45,8% (77/168); độ đặc hiệu là 100% (33/33); giá trị chẩn đoán dương là 100% (77/77) và giá trị chẩn đoán âm là 26,6%

(33/124) Trong đó, tính chính xác của CLO test trong chẩn đoán H pylori so với tình trạng nhiễm H pylori là 54,7% (110/201) với giá trị κ là 0,217±0,037 (95%

CI: 0,145-0,294) Sự phù hợp ở mức yếu

Kết quả chẩn đoán H pylori của CIM test

Bảng 3 Tính chính xác trong chẩn đoán H pylori của CIM test

Phương pháp CIM test

Kết quả Bảng 3 cho thấy có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê trong chẩn

đoán H pylori của CIM test so với tình trạng nhiễm H pylori (p<0,001) Các

thông số chẩn đoán bao gồm độ nhạy là 70,8% (119/168); độ đặc hiệu là 100% (33/33); giá trị chẩn đoán dương là 100% (119/119) và giá trị chẩn đoán âm là

40,2% (33/82) Trong đó, tính chính xác của CIM test trong chẩn đoán H pylori so với tình trạng nhiễm H pylori là 75,6% (152/201) với giá trị κ là 0,444±0,058

(95% CI: 0,334-0,546) Sự phù hợp ở mức trung bình