Thực trạng kiến thức thái độ thực hành về phục hồi chức năng của người chăm sóc chính cho người khuyết tật tại gia đình ở một số xã huyện phú lương tỉnh thái nguyên

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y - DƯỢC MAI VĂN DŨNG THỰC TRẠNG KIẾN THỨC, THÁI ĐỘ, THỰC HÀNH VỀ PHỤC HỒI CHỨC NĂNG CỦA NGƯỜI CHĂM SÓCCHÍNH CHO NGƯỜI KHUYẾT TẬT TẠI GIA ĐÌNH Ở MỘT

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y - DƯỢC

MAI VĂN DŨNG

THỰC TRẠNG KIẾN THỨC, THÁI ĐỘ,

THỰC HÀNH VỀ PHỤC HỒI CHỨC NĂNG CỦA NGƯỜI CHĂM SÓCCHÍNH CHO NGƯỜI KHUYẾT TẬT TẠI GIA ĐÌNH Ở MỘT SỐ XÃ, HUYỆN PHÚ LƯƠNG

ĐẶT VẤN ĐỀ

Phục hồi chức năng (PHCN) là ngành nghiên cứu, sử dụng các biện pháp y học kinh tế, xã hội học, giáo dục hướng nghiệp và kỹ thuật phục hồi để làm giảm tác động của bệnh tật, khiếm khuyết, giảm khả năng, tàn tật tới người bệnh và người khuyết tật (NKT) Giúp NKT, người bệnh phục hồi tối đa về thể chất, tâm thần và xã hội Nghiên cứu của Đào Thanh Quang thấy nhu cầu cần PHCN của NKT tại cộng đồng là 49,2% Hoạt động hỗ trợ PHCN tại cộng đồng phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: quan hệ với NKT, tiếp cận dịch vụ y

tế và năng lực cán bộ y tế tại tuyến xã , trong đó có kiến thức, thái

độ và thực hành về PHCN của người chăm sóc (NCS) chính cho NKT Phú Lương là một huyện miền núi, gồm có 15 xã/thị trấn, hiện đang triển khai chương trình quản lý NKT Câu hỏi: Kiến thức, thái độ

và thực hành PHCN của NCSNKT hiện nay ra sao? Yếu tố nào ảnh hưởng đến PHCN của NCSNKT? Đó là lý do chúng tôi tiến hành nghiên cứu nhằm mục tiêu

1 Đánh giá kiến thức, thái độ, thực hành về PHCN của NCS chính cho NKT tại gia đình ở một số xã, huyện Phú Lương năm 2018

2 Phân tích một số yếu tố ảnh hưởng đến thực hành PHCN của NCS chính cho NKT tại gia đình

Chương 1 TỔNG QUAN

1.1 Thông tin chung về phục hồi chức năng và người khuyết tật

1.1.1 Đặc điểm về phục hồi chức năng

1.1.2 Đặc điểm về người khuyết tật

Nguyên nhân và tỉ lệ người khuyết tật

Tỉ lệ NKT khác nhau ở mỗi quốc gia, nghiên cứu ở Etiopia cho tỉ lệ NKT là 3,8%, trong đó nguyên nhân do TNGT bằng xe máy

là 47,0% và do mù là 28,6% Tỉ lệ khuyết tật ở người cao tuổi thuộc

Ấn Độ là 5178/100.000 người cao tuổi, trong đó, khuyết tật về vận động chiếm 25,0% và khuyết tật về nghe chiếm 19,0% Nghiên cứu của Mitra S và cs (2014) cho tỉ lệ NKT ở người trưởng thành thuộc

54 quốc gia tham gia nghiên cứu là 14% Tỉ lệ này ở vị thành niên và người trưởng thành tại vùng nông thôn Trung Quốc chiếm 7,0%

1.1.3 Khái niệm người chăm sóc chính cho người khuyết tật 1.1.4 Tầm quan trọng của PHCN tại nhà cho người khuyết tật 1.1.5 Nội dung hỗ trợ PHCN của gia đình cho người khuyết tật

- Hỗ trợ phục hồi chức năng vận động và di chuyển

- Hỗ trợ phục hồi chức năng về ngôn ngữ và giao tiếp

- Hỗ trợ phục hồi chức năng về sinh hoạt hàng ngày

- Hỗ trợ phục hồi chức năng hòa nhập xã hội

1.2 Kiến thức, thái độ và thực hành về phục hồi chức năng của người chăm sóc chính cho người khuyết tật tại gia đình

Nghiên cứu của Nguyễn Thị Anh cho thấy trên 90% các gia đình quan tâm đưa trẻ đến khám và điều trị tại các cơ sở y tế nhưng vai trò của gia đình còn thụ động trong PHCN, 43,2% gia đình chưa nghe về tập luyện PHCN, 84,5% gia đình chưa có bất cứ tài liệu nào

về PHCN, 63,0% gia đình chưa được hướng dẫn PHCN Nghiên cứu của Phạm Dũng (2003) cho tỉ lệ gia đình chưa tiếp cận với kiến thức,

kỹ thuật PHCN rất cao (80,8%), có 16,1% gia đình NKT được hướng dẫn kỹ thuật PHCN, 14,5% gia đình có ý thức tự tập luyện PHCN cho người thân Nghiên cứu của Nguyễn Thị Huyền Ngân (2014) thấy thực trạng hỗ trợ PHCN chung tại nhà cho NKT của NCS chính đạt 27,8%, trong sinh hoạt hàng ngày đạt 31,5%, trong vận động di chuyển đạt 32,9%, trong ngôn ngữ giao tiếp đạt 28,6%, trong hòa nhập xã hội đạt 34,4%, hỗ trợ về y học đạt (16,5%)

1.3 Một số yếu tố ảnh hưởng đến thực hành về PHCN của người chăm sóc chính cho người khuyết tật tại gia đình

Hỗ trợ PHCN tại nhà cho NKT phụ thuộc vào nhiều yếu tố, làm ảnh hưởng đến chất lượng và kết quả phục hồi cho NKT Các yếu tố cơ bản như trình độ văn hóa, quan hệ với NKT, tiếp cận dịch vụ…của NCS chính thường có ảnh hưởng đến các hoạt động thường ngày nhưng ở nhiều mức độ khác nhau Đã có một số nghiên cứu tìm hiểu và xác định mối liên quan đến PHCN tại nhà của NCS chính nhưng phần lớn nghiên cứu về tình hình tàn tật và nhu cầu PHCN của NKT

1.4 Hoạt động phục hồi chức năng tại tuyến xã

Tiêu chí quốc gia y tế xã có quy định: Tỉ lệ NKT được hướng dẫn và PHCN tại cộng đồng đạt từ: 20% trở lên ở khu vực đồng bằng

và trung du; 15% trở lên ở khu vực miền núi

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu

NCS chính cho NKT tại gia đình: là người hàng ngày trực tiếp chăm sóc NKT Cán bộ y tế xã, nhân viên y tế thôn bản Cán bộ lãnh đạo cộng đồng - Sổ sách lưu trữ tại các cơ quan y tế, xã hội

2.2 Địa điểm: Xã Hợp Thành, Phủ Lý, Ôn Lương và Thị trấn Đu,

huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên

2.3 Thời gian: tháng 12/2017 - 5/2019

2.4 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu mô tả, thiết kế nghiên cứu cắt ngang, kết hợp định lượng và định tính

* Cỡ mẫu cho nghiên cứu định lượng

n = Z2 (1 - /2)

2

)1(

148, lấy thêm 10% chống sai số được n = 163 Thực tế điều tra được

219 NCS chính cho NKT của toàn bộ 219 NKT tại địa bàn nghiên cứu

* Cỡ mẫu cho nghiên cứu định tính

các cuộc phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm với các đối tượng liên quan thuộc 4 xã nghiên cứu

* Chọn mẫu định lượng: Chọn toàn bộ: lập danh sách NKT tại 4 xã

nghiên cứu, tiến hành phỏng vấn NCS chính cho NKT theo danh sách nghiên cứu

* Chọn mẫu định tính: chọn chủ đích đối tượng liên quan

2.5 Chỉ số nghiên cứu

- Phân bố đối tượng nghiên cứu theo các đặc điểm cá nhân

- Tỉ lệ kiến thức, thái độ, thực hành về PHCN của NCSNKT

- Ảnh hưởng giữa tuổi, giới, dân tộc, học vấn, nghề nghiệp, mối quan hệ của NCS với thực hành PHCN

- Ảnh hưởng bởi tiếp cận dịch vụ PHCN, trang thiết bị hỗ trợ PHCN, dịch vụ PHCN tại xã, nguồn thông tin về PHCN

2.6 Một số tiêu chuẩn sử dụng trong nghiên cứu

- Câu hỏi đánh giá thái độ: Các câu hỏi đánh giá thái độ về PHCN của đối tượng nghiên cứu được thiết kế theo thang đo Likert, được chia làm 5 mức độ: Rất không đồng ý, không đồng ý, chưa rõ ràng, đồng ý và rất đồng ý

- Đánh giá mức độ kiến thức, thái độ: Kiến thức, thái độ được xác định thông qua phiếu phỏng vấn; được chấm điểm và tính tổng điểm và được phân theo 3 mức như hướng dẫn dưới đây:

Phần trăm (điểm) Giải thích

≥ 80% (tổng số điểm): Xếp loại tốt

> 60% - < 80% tổng số điểm): Xếp loại trung bình

≤ 60% (tổng số điểm): Xếp loại yếu

- Đánh giá thực hành: Đánh giá khả năng thực hành PHCN của NCSNKT tại nhà dựa vào phiếu phỏng vấn; được chấm điểm và tính tổng điểm và được phân theo các mức:

Phần trăm (điểm) Giải thích

≥ 50% (tổng kỹ thuật của BYT): Thực hành tốt

< 50% (tổng kỹ thuật của BYT): Thực hành chưa tốt

2.7 Xử lý số liệu: Số liệu định lượng được mã hóa, nhập liệu và

được xử lý theo các thuật toán thống kê y học bằng phần mềm SPSS 16.0 Số liệu định tính được gỡ băng, tổng hợp

2.8 Đạo đức nghiên cứu: Nghiên cứu được thông qua Hội đồng đạo

đức của Trường Đại học Y Dược Thái Nguyên và được sự đồng ý của Ban giám đốc TTYT huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1 Đặc điểm chung của NCS chính cho người khuyết tật

Bảng 3.1 Đặc điểm về tuổi và dân tộc của NCS chính cho NKT

3.2 Thực trạng kiến thức, thái độ, thực hành về phục hồi chức năng của người chăm sóc chính cho người khuyết tật

Biểu đồ 3.5 Kiến thức chung về phục hồi chức năng của người

chăm sóc người khuyết tật

Tỉ lệ NCSNKT có kiến thức chung về PHCN cho NKT ở mức độ tốt là 18,3%, mức độ trung bình là 26,9% và mức độ yếu là 54,8%

Biểu đồ 3.6 Thái độ chung về phục hồi chức năng của người

chăm sóc chính cho người khuyết tật

Tỉ lệ NCSNKT có thái độ chung về PHCN cho NKT ở mức

độ tốt là 70,8%, mức độ trung bình là 16,9% và mức độ yếu là 12,3%

18.3

26.9

54.8

TốtTrung bìnhYếu

70.8

16.9

12.3

TốtTrung bìnhYếu

Bảng 3.6 Tần suất người chăm sóc hỗ trợ PHCN tại nhà cho NKT

Biểu đồ 3.7 Thực hành chung về phục hồi chức năng của người

chăm sóc chính cho người khuyết tật

Tỉ lệ thực hành chung tốt là 8,7%, chưa tốt là 91,3%

Hộp 3.1 Kiến thức, thái độ và thực hành về phục hồi chức năng

của người chăm sóc chính cho người khuyết tật

“… Tôi thì không biết nhiều, cứ biết sao thì làm vậy cho cháu thôi… làm đúng hay sai cũng không ai chỉ cho cả …”

Bà Nguyễn Thị T NCS chính cho NKT

“…tôi thấy NCS chính cho NKT thiếu kiến thức, thực hành về PHCN, mà không chỉ họ thiếu đâu, chính cán bộ y tế chúng tôi cũng đang thiếu vì có được tập huấn bao giờ đâu…”

Bà Nguyễn Thị A TYT xã

“… Người nhà mình, mình thương lắm, phải cố thôi, đôi khi thật sự mệt mỏi không muốn hỗ trợ cháu, nhưng mà mình không làm, tội lắm …”

Bà Nguyễn Thị A TYT xã NCS chính cho NKT thường không không có kiến thức về PHCN, thực hành PHCN cho NKT cũng chưa đúng bài bản nhưng rất mong muốn thực hành PHCN/chăm sóc cho NKT

8.7

91.3

TốtChưa tốt

3.3 Yếu tố ảnh hưởng đến thực hành về phục hồi chức năng của người chăm sóc người khuyết tật

Bảng 3.12 Ảnh hưởng bởi tuổi của người chăm sóc chính cho người khuyết tật với thực hành phục hồi chức năng

Bảng 3.13 Ảnh hưởng bởi giới của người chăm sóc chính cho người khuyết tật với thực hành phục hồi chức năng

Bảng 3.15 Ảnh hưởng bởi trình độ học vấn của người chăm sóc chính cho người khuyết tật với thực hành phục hồi chức năng

Bảng 3.16 Ảnh hưởng bởi nghề nghiệp của người chăm sóc chính cho người khuyết tật với thực hành phục hồi chức năng

Bảng 3.17 Ảnh hưởng bởi mối quan hệ với người khuyết tật của người chăm sóc chính với thực hành phục hồi chức năng

Tỉ lệ NCS chính là bố/mẹ thực hành PHCN chưa đạt 79,3%, thấp hơn so với NCS chính là vợ/chồng/con… (92,2%) Sự khác biệt

có ý nghĩa thống kê với p < 0,05

Bảng 3.18 Ảnh hưởng bởi kiến thức của người chăm sóc chính cho người khuyết tật với thực hành phục hồi chức năng

Thực hành Kiến thức

Bảng 3.19 Ảnh hưởng bởi thái độ của người chăm sóc chính cho người khuyết tật với thực hành phục hồi chức năng

Kỹ năng Thái độ

Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê với p < 0,05

Hộp 3.2 Ảnh hưởng bởi kiến thức, thái độ với thực hành phục hồi chức năng của người chăm sóc chính cho người khuyết tật

“… Không biết thì đương nhiên làm sai rồi, làm sai thì kết quả thực hành PHCN sẽ không tốt, tối thấy nhiều người đôi khi làm cháu đau đến nước mắt chảy ra mới giật mình dừng lại…”

Ông Nguyễn Văn H Trưởng ban CSSK xã

“… Muốn lắm, rất muốn chăm tốt cho con cho cháu mình chứ, bây giờ mà có lớp nào bảo tôi đi học, già thế này tôi cũng đi, đi

về để chăm cháu mình cho đúng, chăm đúng là cháu sẽ hồi phục nhanh hơn…”

Bà Ma Thị C NCS chính cho NKT Kiến thức và thái độ về PHCN của NCS chính cho NKT có ảnh hưởng đến thực hành PHCN cho NKT

* Ảnh hưởng bởi tiếp cận dịch vụ PHCN chuyên khoa

Hộp 3.3 Ảnh hưởng bởi tiếp cận dịch vụ phục hồi chức năng của

người chăm sóc chính cho người khuyết tật

“… Thật ra, theo tôi tốt nhất là đưa ra cơ sở y tế chuyên khoa, tại đó đúng chuyên ngành, họ hướng dẫn cụ thể về cách chăm sóc cho con cháu mình, từ đó mình về mình mới tập tốt cho con mình được…”

Ông Nông Văn T Trưởng ban CSSK xã

“… Tôi nhiều lúc muốn đưa cháu xuống bệnh viện PHCN tỉnh để tập, để xem bác sĩ làm thế nào nhưng mà nhà có mỗi hai ông

bà già, tiền không có, đi thì lấy ai trông nhà…”

Bà Ma Thị C NCS chính cho NKT

Thiếu tiếp cận dịch vụ PHCN chuyên khoa do kinh phí, do phương tiện… có ảnh hưởng đến thực hành đúng về PHCN của NCS chính cho NKT

* Ảnh hưởng bởi trang thiết bị hỗ trợ phục hồi chức năng

Hộp 3.4 Ảnh hưởng bởi trang thiết bị hỗ trợ phục hồi chức năng

của người chăm sóc chính cho người khuyết tật

“… Muốn tập tốt thì phải có trang thiết bị, có máy móc… ở bệnh viện người ta có dụng cụ, có máy móc… trạm y tế chẳng có gì, nhà dân lại càng không, PHCN bằng tay làm sao tốt bằng bài bản khoa học và máy móc… muốn chúng tôi làm tốt chương trình mà cho toàn giấy tờ viết báo cáo chứ không cho máy…”

Ông Lê Đức T TYT xã

“… Nhà tôi chẳng có gì, thấy bảo là có cái máy tập tốt nhưng biết bao giờ mới mua được, tôi chỉ buộc cái gậy cho ông nhà tôi tự lần ra bàn thôi… kể mà có mấy cái máy hoặc có ai hướng dẫn mình làm dụng cụ đơn giản để PHCN tại nhà thì tốt quá…”

Bà Nguyễn Thị T NCS chính cho NKT Thiếu tiếp trang thiết bị PHCN, thiếu người hướng dẫn làm trang thiết bị PHCN đơn giản tại nhà… có ảnh hưởng đến thực hành đúng về PHCN của NCS chính cho NKT

* Ảnh hưởng bởi dịch vụ phục hồi chức năng tại xã

Hộp 3.5 Kiến thức, thái độ và thực hành về PHCN của cán bộ xã

“… Xã có chương trình PHCN, nhưng tôi học bác sỹ đa khoa

ra Tôi có được học về PHCN đâu? Lúc học thì học có 2 tuần, tập huấn về PHCN thì không cho nên nói thật, giao thì làm thôi chứ còn làm đúng thì không biết…”

Ông Vi Văn H TYT xã

“…Thú thật là mình không có kiến thức về PHCN đâu, người nhà bệnh nhân hỏi thì lại lên mạng tìm hiểu rồi trả lời, chứ mình chỉ làm sổ sách báo cáo lên trung tâm y tế thôi…”

Ông Mai Huy H TYT xã

“…Theo quy định phân tuyến kỹ thuật là chúng tôi được làm nhiều kỹ thuật PHCN tại xã lắm, nhưng mà không biết làm… giờ mà cho đi học về làm là anh em sẵn sàng ủng hộ việc đi học ngay để về làm cho tốt…”

Ông Phan Trương Đ TYT xã Năng lực về PHCN cho NKT của CBYT xã thấp sẽ ảnh hưởng đến thực hành PHCN của NCS chính cho NKT

* Ảnh hưởng bởi nguồn thông tin và tính chủ động của NCS

Hộp 3.6 Đặc điểm nguồn thông tin hỗ trợ phục hồi chức năng

của người chăm sóc chính cho người khuyết tật

“… Tôi có vấn đề gì về PHCN cho cháu thì tôi có thể tìm đến TYT xã, các bác ở đây nhiệt tình lắm, hỏi gì trả lời ngay… nhưng mà

xa nhà quá, tôi lại già rồi, thường tôi hỏi cô Hương y tế thôn bản thôi, hoặc không thì nếu thấy hướng dẫn trên tivi thì tôi xem…”

Bà Ma Thị V NCS chính cho NKT

“…Nói chung là tập cho cháu, hướng dẫn cho cháu theo kinh nghiệm thôi, làm khi nào thấy bé kêu lên thì tôi thôi, làm chán thì nghỉ, nghỉ rồi làm tiếp, chứ tôi cũng chẳng bao giờ đi hỏi xem làm thế nào cho đúng…”

Bà Ma Thị N NCS chính cho NKT NCS chính cho NKT thường được nghe thông tin về PHCN qua cán bộ trạm y tế xã hoặc qua xem tivi nhưng tính chủ động tìm hiểu thông tin về PHCN của NCS chính chưa cao

Chương 4 BÀN LUẬN

4.2 Kiến thức, thái độ và thực hành về phục hồi chức năng của người chăm sóc chính cho người khuyết tật tại địa bàn nghiên cứu

Về kiến thức: Tỉ lệ NCSNKT có kiến thức chung về PHCN cho NKT ở mức độ tốt là 18,3%, mức độ trung bình là 26,9% và mức

độ yếu là 54,8% Kết quả nghiên cứu của chúng tôi thấp hơn so với nghiên cứu của Lee KW và cs (2015) thấy có tới 33,8% NCS bệnh nhân đột quỵ không có kiến thức phù hợp và 66,2% có kiến thức phù hợp Nghiên cứu của Shah A H và cs (2017) thấy tỉ lệ NCS cho bệnh nhân có kiến thức phù hợp trong chăm sóc sức khỏe là 59,2% Lý giải điều này theo chúng tôi có thể do nghiên cứu của chúng tôi chia kiến thức làm 3 mức (tốt, trung bình và yếu) trong khi nghiên cứu trên lại chia thành 2 mức với các điểm cắt khác nhau Nhưng một lý

do khác cũng giải thích cho sự khác biệt này là thực tế kiến thức về PHCN nói riêng trong đó có sự hiểu biết y học nói chung của người dân ở các nước phương tây cao hơn của người dân ở khu vực châu Á

Về thái độ: Tỉ lệ NCSNKT có thái độ chung về PHCN cho NKT ở mức độ tốt là 70,8%, mức độ trung bình là 16,9% và mức độ yếu là 12,3% Kết quả này cao hơn với kết quả nghiên cứu của Torabi C.R và cs (2017) nhận thấy điểm trung bình thái độ của NCS

là 108,77 ± 6,20 với 50,7% NCS có thái độ tốt trong chăm sóc bệnh nhân và 49,3% NCS có thái độ trung bình trong việc đồng thuận chăm sóc bệnh nhân đột quỵ Kết quả của chúng tôi cũng cao hơn so với nghiên cứu của Shah A H và cs (2017) thấy tỉ lệ NCS cho bệnh nhân có thái độ phù hợp là 48,3% Điều này phù hợp với phong tục