Luận văn Thạc sĩ Quản lý công: Quản lý ngân sách nhà nước cấp xã trên địa bàn huyện Trảng Bàng, tỉnh Tây Ninh

Luận văn phân tích thực trạng quản lý ngân sách nhà nước cấp xã trên địa bàn Huyện Trảng Bàng, tỉnh Tây Ninh, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện. Mời các bạn cùng tham khảo để nắm chi tiết nội dung của luận văn.

LÊ HẢI NGỌC CHÂU

QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC TẠI

HUYỆN CAN LỘC, TĨNH HÀ TĨNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ CÔNG

Chuyên ngành: Quản lý công

……./…… …./…

HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

NGUYỄN HỘI

QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP XÃ

TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN TRẢNG BÀNG, TỈNH TÂY NINH

LUẬN VĂN THẠC SỸ QUẢN LÝ CÔNG Chuyên ngành: Quản lý Công

Mã số: 8 34 04 03

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS MAI ĐÌNH LÂM

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - NĂM 2019

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Quý thầy, cô của Học viện Hành chính Quốc gia đã trang bị cho tôi những kiến thức vô cùng quý báu trong thời gian học tập và nghiên cứu tại Học viện

Xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến TS Mai Đình Lâm đã tận tình định hướng, góp ý, hướng dẫn giúp tôi hoàn thành luận văn

Xin chân thành cảm ơn quý lãnh đạo Huyện ủy, Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân huyện Trảng Bàng, Phòng Tài chính – Kế hoạch, Chi Cục thuế, Kho bạc nhà nước huyện Trảng Bàng

đã tạo điều kiện và hỗ trợ cho tôi trong việc thu thập các số liệu

có liên quan đến đề tài

Cuối cùng, tôi xin cảm ơn sự giúp đỡ, động viên về mặt tinh thần của tất cả những người thân trong gia đình, bạn bè và đồng nghiệp

Tác giả

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn Quản lý ngân sách nhà nước cấp xã tại huyện Trảng Bàng, tỉnh Tây Ninh được TS Mai Đình Lâm hướng dẫn thực hiện là

công trình nghiên cứu của tôi, những số liệu và nội dung trong luận văn này là trung thực, khách quan dựa trên cơ sở kết quả khảo cứu thực tế và các tài liệu đã được công bố./

Tác giả luận văn

Nguyễn Hội

MỤC LỤC

trang

MỞ ĐẦU ……… …1

1 Lý do chọn đề tài……… 1

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận văn……… ……… 2

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn……….4

3.1 Mục đích………4

3.2 Nhiệm vụ……… 5

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn……….……….5

4.1 Đối tượng nghiên cứu……… …………5

4.2 Phạm vi nghiên cứu……… ……… 5

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn……… 5

5.1 Phương pháp luận……… ……….5

5.2 Phương pháp nghiên cứu……… ……… 6

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn……… 6

6.1 Ý nghĩa lý luận……….……… ……… 6

6.2 Ý nghĩa thực tiễn ……….………… ……… 6

7 Kết cấu của luận văn……… …… 7

NỘI DUNG ……… ……… 8

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH……….8

NHÀ NƯỚC… ……… 8

1.1 Ngân sách nhà nước và vai trò của ngân sách nhà nước………….8

1.1.1 Khái niệm ngân sách nhà nước…….……….……….8

1.1.2 Vai trò của ngân sách nhà nước……… 11

1.1.3 Hệ thống ngân sách nhà nước ……… 12

1.2 Quản lý ngân sách nhà nước cấp xã………….……… …….14

1.2.1 Khái niệm, vai trò và nguyên tắc quản lý ngân sách nhà nước cấp xã……….……… ………… 14

1.2.2 Nội dung quản lý ngân sách nhà nước cấp xã ……… 18

1.3 Các nhân tố ảnh hưởng đến quản lý ngân sách nhà nước cấp xã.31

1.3.1 Nguồn thu ngân sách xã…… … … …32 1.3.2 Nhận thức của các đối tượng nộp thuế, phí … ……….……… 35 1.3.3 Chính sách của Nhà nước……… ……… 37 1.3.4 Nhận thức, năng lực của lãnh đạo xã, thị trấn……….………… 38 1.3.5 Sự phát triển kinh tế - xã hội……… ……….… 39

1.4 Kinh nghiệm quản lý ngân sách nhà nước cấp xã của một số

địa phương và bài học đối với huyện Trảng Bàng, tỉnh Tây Ninh…… 40

1.4.1.Kinh nghiệm quản lý ngân sách nhà nước tại một số địa phương 40 1.4.2.Bài học rút ra đối với huyện Trảng Bàng, tỉnh Tây Ninh…… 42

Tiểu kết chương 1……… ………43 CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP XÃ TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN TRẢNG BÀNG, TỈNH TÂY NINH………44 2.1 Điều kiện tự nhiên, tình hình kinh tế - xã hội huyện Trảng Bàng ảnh hưởng đến Quản lý ngân sách nhà nước cấp xã ……….…… 44

2.1.1 Điều kiện tự nhiên ……….………44 2.1.2 Đặc điểm kinh tế - xã hội……… 46 2.1.3 Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội tác động đến quản lý ngân sách nhà nước cấp xã trên địa bàn huyện Trảng Bàng……… ………… 50

2.2 Đánh giá thực trạng quản lý ngân sách nhà nước cấp xã trên địa bàn huyện Trảng Bàng, tỉnh Tây Ninh … ……….…51

2.2.1 Tình hình thu, chi ngân sách nhà nước cấp xã trên địa bàn huyện Trảng Bàng……… ……… ……51 2.2.2 Tổ chức thực hiện hệ thống văn bản quản lý ngân sách nhà nước cấp xã ……… …55 2.2.3 Tổ chức bộ máy và nhân lực quản lý ngân sách nhà nước cấp xã trên địa bàn huyện Trảng Bàng ……… …………57 2.2.4 Quản lý lập dự toán ngân sách nhà nước cấp xã.… ….…… ….60

2.2.5 Quản lý thực hiện dự toán ngân sách nhà nước cấp xã.… …….62

2.2.6 Quản lý quyết toán ngân sách nhà nước cấp xã.… ….…… … 65

2.2.7 Thanh tra, giám sát ngân sách cấp xã trên địa bàn huyện Trảng Bàng……… ……… ….66

2.3 Đánh giá chung về công tác quản lý ngân sách cấp xã trên địa bàn huyện Trảng Bàng …… 67

2.3.1 Kết quả đạt được ……….…………67

2.3.2 Hạn chế và nguyên nhân……… ……… 68

Tiểu kết chương 2 ……….……71

CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP XÃ TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN TRẢNG BÀNG, TỈNH TÂY NINH ……… ……….73

3.1 Phương hướng và mục tiêu quản lý ngân sách nhà nước cấp xã trên địa bàn huyện Trảng Bàng, tỉnh Tây Ninh ……….….…… 73

3.1.1 Định hướng và mục tiêu ……….… ………… ………… 73

3.1.2 Nhiệm vụ trọng tâm……… ………….……… 74

3.1.3 Định hướng hoàn thiện quản lý ngân sách nhà nước cấp xã của huyện Trảng Bàng ……… 79

3.2 Giải pháp hoàn thiện công tác quản lý ngân sách nhà nước trên địa bàn huyện Trảng Bàng……… …………80

3.2.1 Hoàn thiện tổ chức bộ máy và nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức quản lý ngân sách nhà nước cấp xã……… ……….80

3.2.2 Tăng cường quản lý thu ngân sách nhà nước………… ……… 82

3.2.3 Hoàn thiện quản lý chi ngân sách nhà nước ……… ………84

3.2.4 Hoàn thiện quản lý chu trình thực hiện ngân sách 87

3.2.5 Tăng cường giám sát, thanh tra, kiểm tra, việc thực hiện ngân sách nhà nước cấp xã……….…… ………88

3.2.6 Nâng cao tính công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý NSNN……… ……… ……….……89

3.2.7 Tăng cường phân cấp ngân sách và phân định trách nhiệm cho

người đứng đầu ………… ……….……91

3.3 Kiến nghị……… 91

3.3.1 Kiến nghị với Nhà nước ……… ………92

3.3.2 Kiến nghị với UBND Tỉnh ………… … ………93

KẾT LUẬN……… ……… ……… 95

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ………96

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

1 GTGT: Giá trị gia tăng

2 KBNN: Kho bạc nhà nước

3 MTQG: Mục tiêu quốc gia

4 NSĐP: Ngân sách địa phương

13 UBND: Ủy ban nhân dân

14 HĐND: Hội đồng nhân dân

15 GDĐT: Giáo dục đào tạo

DANH MỤC CÁC HÌNH, BẢNG

Hình 2.1 Bảng đồ hành chính huyện Trảng Bàng……….45 Bảng 2.2 Tình hình thu NSNN cấp xã trên địa bàn huyện giai đoạn 2014-2018……… ……… 52

Bảng 2.3 Tổng hợp chi ngân sách cấp xã giai đoạn 2014-2018… ….54 Bảng 2.4 Tổng hợp tình hình thu chi NSNN cấp xã trên địa bàn huyện giai đoạn 2014-2018…… ……….63

DANH MỤC SƠ ĐỒ

Sơ đồ 1.1 Hệ thống quản lý ngân sách nhà nước 14

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Chủ động hội nhập kinh tế quốc tế là chủ trương của Đảng và Nhà nước ta, mở ra thời kỳ mới với những vận hội mới cho đất nước Hệ thống tài chính quốc gia là một trong những khâu quan trọng nhất để nền kinh tế có thể hội nhập thành công Ngân sách Nhà nước là bộ phận chủ đạo trong hệ thống tài chính quốc gia và có vai trò đặc biệt giúp cho Nhà nước thực hiện tốt nhiệm vụ, chức năng của mình

Ngoài ra Ngân sách nhà nước còn là công cụ điều chỉnh vĩ mô nền kinh

tế xã hội, định hướng sản xuất, điều tiết thị trường, bình ổn giá cả, điều chỉnh đời sống xã hội Vì vậy, việc sử dụng ngân sách một cách hợp lý và có hiệu quả sẽ mang lại lợi ích rất lớn cho toàn xã hội

Trong những năm qua, cùng với sự đổi mới chung của đất nước và thực hiện chương trình tổng thể về cải cách hành chính nhà nước, quản lý ngân sách nhà nước cũng đã có những bước cải cách, đổi mới và đạt được một số thành tựu đáng kể Luật Ngân sách nhà nước được Quốc hội thông qua ngày 25/6/2015 và có hiệu lực thi hành từ năm tài khóa 2017 đã quy định một

số điểm mới cơ bản mang tính đột phá trong công tác quản lý tài chính – Ngân sách nhà nước sẽ góp phần quan trọng trong việc huy động, phân bổ nguồn lực tài chính quốc gia một cách hiệu quả

Ngân sách nhà nước cấp xã là một bộ phận cấu thành ngân sách nhà nước và là công cụ để chính quyền cấp xã thực hiện chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn trong quá trình quản lý kinh tế xã hội, quốc phòng an ninh Huyện Trảng Bàng với vị trí chiến lược quan trọng cả về kinh tế, quốc phòng – an ninh và đối ngoại của tỉnh Tây Ninh Trong nhiều năm qua công tác quản lý

ngân sách xã trên địa bàn huyện đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể, góp phần thực hiện thắng lợi các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống nhân dân, đảm bảo giữ vững an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội trên địa bàn huyện Trảng Bàng nói riêng và của tỉnh Tây Ninh nói chung

Những thành tựu trong công tác quản lý ngân sách xã trên địa bàn huyện Trảng Bàng đáng kể đó là thực hiện tốt nhiệm vụ được giao về phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi trong đó thu ngân sách luôn vượt cao so với kế hoạch Tuy nhiên, trong công tác quản lý ngân sách xã hiện nay còn nhiều bất cập và hạn chế cần khắc phục trong thời gian tới như việc lập, chấp hành và quyết toán ngân sách cấp xã đã thực hiện tương đối tốt tuy nhiên cũng còn chậm, chưa đổi mới; tình trạng quản lý thu, chi vẫn còn thất thoát do chưa bao quát hết các nguồn thu và khoản chi, chưa có quan điểm xử lý rõ ràng về các khoản chi sai qui định của Nhà nước hoặc chưa tập trung đúng mức về quản

lý chi ngân sách; công tác quyết toán là khâu rất quan trọng nhưng chưa được quan tâm đúng mức, chưa làm đủ sổ sách; đội ngũ công chức quản lý ngân sách xã còn hạn chế về năng lực chuyên môn, chậm đổi mới nên dẫn đến nhiều sai sót trong quản lý; sử dụng phần mềm kế toán ngân sách xã chưa thống nhất, biểu mẫu chưa đáp ứng kịp công tác quản lý ngân sách hiện nay,

Xuất phát từ những yêu cầu thực tế trên, tác giả quan tâm và muốn đi

sâu nghiên cứu vấn đề này Vì vậy, tác giả đã chọn nghiên cứu đề tài “Quản

lý ngân sách nhà nước cấp xã trên địa bàn huyện Trảng Bàng, tỉnh Tây Ninh” làm luận văn tốt nghiệp chuyên ngành Quản lý công

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận văn

Quản lý ngân sách nhà nước là nội dung được nhiều tác giả, học giả quan tâm, đề cập Liên quan đến đề tài mà tác giả nghiên cứu, tác giả đã thống

kê được một số công trình đã được công bố như sau:

Sách “Phân cấp ngân sách cho chính quyền địa phương – Thực trạng và giải pháp” PGS.TS Lê Chi Mai (2006), NXB Chính trị Quốc gia Hà Nội đã đưa ra các giải pháp nhằm đẩy mạnh việc phân cấp quản lý NSNN cho chính

quyền địa phương ở Việt Nam trong đó có chính quyền cấp xã [17]

Cuốn sách “Quản lý chi tiêu công” của PGS.TS Tiến sĩ Lê Chi Mai

(2011), do NXB Chính trị Quốc gia phát hành , tài liệu nghiên cứu này đã mô

tả khung lý thuyết cơ bản về quản lý chi tiêu công, bao gồm những vấn đề về chi tiêu công, quản lý chi tiêu công và liên hệ thực tế trong chi tiêu công ở Việt Nam Đây là tài liệu tham khảo hữu ích cho tác giả để hệ thống hóa

khung lý thuyết của luận văn [18]

Đề tài luận án tiến sĩ kinh tế tại trường Đại học Ngân hàng TP Hồ Chí

Minh “Nâng cao hiệu quả quản lý NSNN tỉnh An Giang giai đoạn 2011-2015

và tầm nhìn đến 2020” (2012) của tác giả Tô Thiện Hiền, đề tài đã hệ thống

hóa khung lý thuyết về quản lý ngân sách nhà nước, trên cơ sở đó phân tích thực trạng quản lý ngân sách nhà nước trên địa bàn tỉnh An Giang bằng nguồn

dữ liệu thứ cấp, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện Đề tài là tài liệu tham

khảo hữu ích cho luận văn cả về lý thuyết và thực trạng [15]

Đề tài luận án tiến sĩ quản lý hành chính công tại trường Học viện

Hành chính Quốc gia “Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước ở Việt Nam

hiện nay” (2013) của tác giả Lê Toàn Thắng Luận án sử dụng dữ liệu thứ cấp

để phân tích thực trạng phân cấp quản lý ngân sách nhà nước ở Việt Nam, trên cơ sở đó đề xuất giải pháp hoàn thiện Đây là tài liệu tham khảo hữu ích trong đánh giá thực trạng quản lý ngân sách cấp xã của đề tài, với bối cảnh

phân cấp ngân sách ở Việt Nam đang dần được hoàn thiện [24]

Đề tài luận văn thạc sĩ quản lý kinh tế tại trường Đại học Kinh tế - Đại

học quốc gia Hà Nội “Quản lý ngân sách cấp huyện của Thành phố Uông Bí,

tỉnh Quảng Ninh” (2015) của tác giả Phạm Hải Hà, luận văn sử dụng dữ liệu

thứ cấp để phân tích thực trạng quản lý ngân sách của Thành phố Uông Bí, từ

đó đề xuất giải pháp hoàn thiện [14].

Nguyễn Thế Anh (2016), Quản lý ngân sách xã trên địa bàn huyện Tân

Uyên tỉnh Lai Châu, Luận văn thạc sỹ quản lý kinh tế, Trường Đại học Kinh

tế và Quản trị kinh doanh – Đại học Thái Nguyên Đề tài là tài liệu tham khảo

có giá trị đối với luận văn, khi đã hệ thống hóa được khung lý thuyết về quản

lý ngân sách xã, trên cơ sở đó đã phân tích thực trạng quản lý ngân sách xã trên địa bàn huyện Tân Uyên, tỉnh Lai Châu và đề xuất giải pháp hoàn thiện

[1]

Trên thực tế, kết quả nghiên cứu các công trình nói trên đều đề cập đến công tác quản lý ngân sách nhà nước nói chung và công tác quản lý ngân sách nhà nước cấp xã ở từng địa phương nhất định Tuy nhiên, những vấn đề

về quản lý ngân sách xã của các tác giả nghiên cứu mới chỉ đề cập đến trong phạm vi của từng tỉnh theo các đặc điểm riêng có của từng vùng (An Giang, Lai Châu, Quảng Ninh ) chưa có những giải pháp khái quát chung để có thể vận dụng ở Tây Ninh và các tỉnh khác

Hơn nữa, Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 sẽ có hiệu lực thi hành

từ năm ngân sách 2017 vì vậy một số giải pháp đưa ra không còn phù hợp với những điểm mới của Luật Đến thời điểm hiện tại, trên địa bàn huyện Trảng Bàng cũng như tỉnh Tây Ninh chưa có công trình nào nghiên cứu về hoàn thiện quản lý ngân sách nhà nước cấp xã để đưa ra những giải pháp hợp lý cho công tác quản lý ngân sách cấp xã trên địa bàn huyện Trảng Bàng nói riêng và tại Tỉnh Tây Ninh nói chung

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

3.1 Mục đích

Luận văn phân tích thực trạng quản lý NSNN cấp xã trên địa bàn Huyện Trảng Bàng, tỉnh Tây Ninh, từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện

3.2 Nhiệm vụ

Để đạt được mục đích trên, luận văn thực hiện một số nhiệm vụ sau:

- Hệ thống hóa khung lý thuyết quản lý NSNN cấp xã;

- Đánh giá thực trạng quản lý NSNN cấp xã trên địa bàn Huyện Trảng Bàng, tỉnh Tây Ninh;

- Đề xuất giải pháp nhằm hoàn thiện Quản lý NSNN cấp xã trên địa bàn Huyện Trảng Bàng, tỉnh Tây Ninh

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là hoạt động quản lý NSNN cấp xã trên địa bàn huyện Trảng Bàng, tỉnh Tây Ninh

thời gian từ năm 2014 đến năm 2018 và định hướng cho thời gian tiếp theo

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn 5.1 Phương pháp luận: phương pháp chủ nghĩa duy vật lịch sử và chủ

nghĩa duy vật biện chứng, trên cơ sở quan điểm đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước về NSNN và quản lý NSNN cấp xã

5.2 Phương pháp nghiên cứu:

Việc nghiên cứu luận văn dựa trên phương pháp nghiên cứu lý thuyết, tài liệu, cụ thể như: phương pháp thống kê, phương pháp phân tích, phương pháp tổng hợp, phương pháp hệ thống hóa, phương pháp so sánh đối chiếu

Sử dụng phương pháp nghiên cứu thực tiễn: phương pháp quan sát, tổng hợp rút kinh nghiệm

Sử dụng phương pháp bổ trợ: sử dụng phương pháp thống kê để tổng hợp, phân tích, xử lý kết quả điều tra

Bên cạnh đó luận văn đã tiếp thu, kế thừa có chọn lọc kết quả nghiên

cứu của một số công trình nghiên cứu liên quan đã được công bố

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

6.1 Ý nghĩa lý luận

Việc nghiên cứu đề tài góp phần hệ thống hóa và làm sáng tỏ thêm những vấn đề lý luận cơ bản về công tác quản lý ngân sách cấp xã, sự cần thiết khách quan phải nâng cao quản lý ngân sách cấp xã, qua đó giúp tác giả nghiên cứu cũng như người đọc nắm được những vấn đề cơ bản về ngân sách nhà nước cấp xã, quản lý ngân sách nhà nước cấp xã, nắm được những qui định cụ thể của nhà nước, của các cơ quan chính quyền địa phương cũng như thực trạng quản lý ngân sách cấp xã tại huyện Trảng Bàng, tỉnh Tây Ninh giai đoạn 2014-2018

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Qua đánh giá thực trạng công tác quản lý ngân sách cấp xã tại huyện Trảng Bàng tỉnh Tây Ninh so với hệ thống văn bản pháp luật hiện hành và thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội huyện Trảng Bàng Từ đó, đề xuất những

giải pháp mang tính khả thi đối với huyện Trảng Bàng để hoàn thiện công tác quản lý ngân sách cấp xã

Trên cơ sở lý luận và thực tiễn quản lý ngân sách nhà nước, luận văn làm rõ thêm một số điểm mới của luật NSNN năm 2015 và từ đó đề xuất những giải pháp phù hợp nhằm tăng cường công tác quản lý ngân sách cấp xã trong thời gian tới

Luận văn có thể làm tài liệu tham khảo cho sinh viên, học viên cao học của Học viện Hành chính Quốc gia và những ai quan tâm đến lĩnh vực này

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, danh mục

viết tắt và mục lục, luận văn được trình bày trong 3 chương gồm:

Chương 1: Cơ sở khoa học về quản lý ngân sách nhà nước

Chương 2: Thực trạng quản lý ngân sách nhà nước cấp xã trên địa bàn

huyện Trảng Bàng, tỉnh Tây Ninh

Chương 3: Định hướng và giải pháp hoàn thiện quản lý ngân sách nhà

nước cấp xã trên địa bàn huyện Trảng Bàng, tỉnh Tây Ninh

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ QUẢN LÝ NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1.1 Ngân sách nhà nước và vai trò của ngân sách nhà nước

1.1.1 Khái niệm Ngân sách nhà nước

Ngân sách nhà nước (NSNN) với ý nghĩa là quỹ tiền tệ tập trung lớn nhất của nhà nước, ra đời từ rất sớm cùng với sự hình thành của nhà nước Và trong lịch sử, thuật ngữ ngân sách nhà nước xuất hiện khi nhà nước đã phát triển đến một giai đoạn nhất định mà ở đó sự phân biệt giữa tài chính công và tài chính tư đã trở nên cần thiết như một nhu cầu cần thiết Qua đó có thể thấy NSNN là một phạm trù kinh tế mang tính lịch sử, phản ánh những mặt nhất định của các quan hệ kinh tế thuộc lĩnh vực phân phối sản phẩm xã hội trong điều kiện còn tồn tại quan hệ hàng hóa – tiền tệ và được sử dụng như một công cụ thực hiện các chức năng của nhà nước Điều này có ý nghĩa là sự ra đời và tồn tại của NSNN gắn liền với sản xuất hàng hóa, với sự ra đời, tồn tại của nhà nước

Thuật ngữ NSNN được sử dụng rộng rãi trong đời sống kinh tế - xã hội

ở mọi quốc gia Trên thực tế người ta đưa ra nhiều định nghĩa về NSNN không giống nhau và tùy thuộc vào các góc độ xem xét khác nhau Cụ thể:

Định nghĩa ngân sách nhà nước về phương diện kinh tế

Theo quan điểm của các nhà nghiên cứu kinh tế cổ điển thì NSNN là một văn kiện tài chính trong đó mô tả các khoản thu, chi của chính phủ được thiết lập hàng năm

Từ điển bách khoa toàn thư về kinh tế của Pháp định nghĩa: “NSNN là văn kiện được Nghị viện hoặc hội đồng thảo luận và phê chuẩn mà trong đó các nghiệp vụ tài chính của một tổ chức công hoặc khu vực tư được dự kiến

và cho phép”

Từ điển thuật ngữ tài chính tín dụng (1996) của Viện nghiên cứu Tài chính cho rằng: “NSNN được hiểu là dự toán và thực hiện mọi khoản thu nhập (thu tiền vào) và chi tiêu (tiền xuất ra) của bất kỳ một cơ quan, xí nghiệp, tổ chức, gia đình hoặc cá nhân trong một khoảng thời gian nhất định (thường là một năm)

Giáo trình lý thuyết tài chính: “NSNN là phạm trù kinh tế và phạm trù lịch sử NSNN được đặc trưng bằng sự vận động của các nguồn tài chính gắn liền với quá trình tạo lập, sử dụng quỹ tiền tệ tập trung của nhà nước và các chủ thể trong xã hội, phát sinh khi nhà nước tham gia phân phối các nguồn tài

chính quốc gia theo nguyên tắc không hoàn trả trực tiếp là chủ yếu”[9]

Giáo trình quản lý tài chính công: “NSNN là dự toán hàng năm về toàn

bộ các nguồn tài chính được huy động cho Nhà nước và sử dụng các nguồn tài chính đó nhằm đảm bảo thực hiện các chức năng của Nhà nước do Hiến

pháp quy định” [13]

Qua đó có thể thấy ngân sách nhà nước, trước hết là một khái niệm thuộc phạm trù kinh tế học hay hẹp hơn là tài chính học Xét từ góc độ này, ngân sách nhà nước được hiểu là bản dự toán các khoản thu và chi tiền tệ của một quốc gia, được cơ quan có thẩm quyền của nhà nước quyết định để thực hiện trong thời hạn nhất định, thường là một năm Từ những định nghĩa này cho thấy NSNN có hai yếu tố:

Một là, ngân sách nhà nước là bản dự toán thu và chi tiền tệ của quốc gia Do đó phải được Quốc hội, với tư cách là người đại diện cho toàn thể nhân dân trong quốc gia đó quyết định trước khi Chính phủ đem ra thi hành trên thực tế Hơn thế nữa, Quốc hội còn là người giám sát Chính phủ trong quá trình thi hành ngân sách và có quyền phê chuẩn bản quyết toán ngân sách hàng năm do Chính phủ đệ trình khi năm ngân sách đã kết thúc

Hai là, ngân sách nhà nước chỉ có giá trị thực hiện trong thời hạn một năm, tính từ ngày 01 tháng 01 cho đến ngày 31 tháng 12 hàng năm Khoảng thời gian này được pháp luật quy định nhằm giới hạn rõ thời gian thực hiện bản dự toán ngân sách nhà nước và được gọi là “năm ngân sách” hay “tài khóa”, thực chất là niên độ ngân sách Ở nước ta, việc soạn thảo dự toán ngân sách nhà nước hàng năm được chủ trì bởi Bộ Tài chính cùng sự phối hợp, hỗ trợ của một số cơ quan nhà nước khác có liên quan như Bộ kế hoạch và đầu

tư, Ngân hàng nhà nước Việt Nam, Ủy ban ngân sách của Quốc hội,… Các cơ quan này, mặc dù có chức năng nhiệm vụ chuyên môn khác nhau do pháp luật quy định nhưng khi tham gia vào quá trình soạn thảo ngân sách nhà nước thì đều có chung nhiệm vụ là xây dựng một dự toán ngân sách thăng bằng, có tính khả thi và hiệu quả nhất

Định nghĩa ngân sách nhà nước về phương diện pháp lý

Không chỉ là thuật ngữ kinh tế, ngân sách nhà nước còn là một khái niệm pháp lý Khái niệm này hàm chứa nhiều nội dung chính trị - pháp lý quan trọng như mối tương quan quyền lực giữa cơ quan lập pháp và cơ quan hành pháp trong việc thiết lập và thi hành ngân sách; thủ tục soạn thảo, quyết định và chấp hành ngân sách cũng như sự phân chia giữa quyền lập pháp và quyền hành pháp trong việc kiểm soát quá trình ngân sách

Theo Luật Ngân sách nhà nước năm 2015 thì “NSNN là toàn bộ các

khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để đảm

bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”[21] Về cơ bản, định

nghĩa này không có gì khác biệt đáng kể so với quan niệm về ngân sách nhà nước dưới góc độ kinh tế Trong khoa học pháp lý, quan niệm về ngân sách nhà nước có phần khác biệt đáng kể so với định nghĩa ngân sách nhà nước về phương diện kinh tế Sự khác biệt thể hiện ở hai khía cạnh: Thứ nhất, ngân

sách nhà nước là đạo luật được cơ quan lập pháp làm ra theo một trình tự riêng, không hoàn toàn giống với trình tự lập pháp thông thường; Thứ hai, hiệu lực về thời gian của đạo luật ngân sách bao giờ cũng được xác định trong một thời gian ngắn nhất định thường là một năm, trong khi hiệu lực của các đạo luật thông thường là vô thời hạn hay trong một thời gian rất dài Qua đó

1.1.2 Vai trò của Ngân sách nhà nước

Sự tồn tại và phát triển không ngừng của định chế ngân sách nhà nước cho tới ngày nay đã chứng tỏ vai trò không thể thiếu của NSNN trong đời sống xã hội và thế giới đương đại Vai trò ảnh hưởng của ngân sách nhà nước bao trùm lên rất nhiều lĩnh vực, trong đó đáng kể nhất là sự ảnh hưởng của NSNN tới khu vực công và khu vực tư nhân

Trước hết, đối với khu vực công, ngân sách nhà nước là công cụ để Nhà nước thực hiện việc điều tiết các hoạt động kinh tế xã hội Hoạt động điều tiết này được thực hiện thông qua việc huy động các nguồn tài nguyên như thuế, phí, lệ phí hay các khoản vay nợ của Nhà nước từ trái phiếu hoặc

vay nợ nước ngoài để tài trợ cho các nhu cầu chi tiêu thiết yếu của nhà nước

về kinh tế, chính trị, văn hóa xã hội, quốc phòng, an ninh và hoạt động của bộ máy nhà nước Khi đó, NSNN là công cụ không gì thay thế được để Chính phủ thực hiện thành công các chính sách của mình Trong tương lai NSNN vẫn sẽ đóng vai trò là công cụ, phương tiện hiệu quả, không gì thay thế được

để thực thi các chương trình hoạt động của Chính phủ

Bên cạnh đó giữa khu vực công và khu vực tư luôn có mối quan hệ ảnh hưởng lẫn nhau, bổ trợ cho nhau nên việc vận hành hệ thống ngân sách của Chính phủ tất yếu sẽ tác động mạnh mẽ tới khu vực tư nhân mà ở đó các cá nhân, hộ gia đình hay các doanh nghiệp là những chủ thể bị điều tiết thu nhập Thông qua công cụ ngân sách, Chính phủ điều tiết một phần thu nhập của một nhóm người này để san sẽ cho một nhóm người khác, góp phần đem lại sự công bằng tương đối về thu nhập giữa các giai tầng xã hội, đồng thời xây dựng hệ thống đường sá, cầu cống, công trình phúc lợi công cộng, hệ thống quốc phòng, an ninh mà khu vực tư nhân không thể cung cấp hoặc không muốn cung cấp Nói cách khác, ngân sách nhà nước như một cái “máy lọc”

mà qua đó các nguồn tài nguyên thiên nhiên (lợi tức quốc gia) sẽ được phân phối (thông qua chính sách thu ngân sách) và phân phối lại (thông qua chính sách chi tiêu của Chính phủ) theo một kế hoạch chi tiết, cụ thể và rất hoàn hảo

Với các vai trò là công cụ tài chính quan trọng nhất để cung ứng nguồn tài chính cho hoạt động của bộ máy nhà nước; là công cụ thúc đẩy sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế, đảm bảo cho nền kinh tế tăng trưởng ổn định và bền vững; Và là công cụ để điều tiết thị trường, bình ổn giá cả thị trường rất mạnh

mẽ cho ta thấy ngân sách nhà nước giữ một vị trí rất quan trọng trong toàn bộ hoạt động kinh tế - xã hội, an ninh quốc phòng và đối ngoại của đất nước

1.1.3 Hệ thống Ngân sách nhà nước

Hệ thống ngân sách nhà nước là một thể thống nhất được tạo thành bởi các bộ phận cấu thành là các khâu ngân sách độc lập nhưng giữa chúng có mối quan hệ qua lại lẫn nhau trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ thu, chi của mình

Tổ chức hệ thống ngân sách nhà nước là xác định, sắp xếp, bố trí các

bộ phận cấu thành hệ thống ngân sách nhằm thực hiện hiệu quả các nhiệm vụ thu, chi của từng cấp ngân sách cũng như của toàn bộ hệ thống ngân sách nhà nước Tổ chức hệ thống NSNN gắn bó chặt chẽ với việc tổ chức bộ máy nhà nước với vị trí và vai trò đó trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước Ở nước ta, hệ thống NSNN dựa trên các nguyên tắc:

Một là, nguyên tắc thống nhất, tập trung, dân chủ Là một quốc gia thống nhất, nước ta có một hệ thống NSNN thống nhất do Quốc hội phê chuẩn dự toán và quyết toán ngân sách, Chính phủ thống nhất và quản lý NSNN

Nguyên tắc tổ chức bộ máy Nhà nước ta là nguyên tắc tập trung dân chủ NSNN là công cụ của Nhà nước, vì vậy hệ thống NSNN cũng được xây dựng theo nguyên tắc đó Ở mỗi cấp chính quyền, HĐND thảo luận ngân sách cấp mình, nhưng phải được UBND cấp trên và Chính phủ xét duyệt lại để thống nhất vào ngân sách cấp trên và NSNN Ngân sách cấp trên đều phải chấp hành các Luật, các Nghị quyết của Quốc hội, các quyết định của Chính phủ về chế độ thu chi, các định mức, tiêu chuẩn chi tiêu, mục lục NSNN và các quy định khác có liên quan

Hai là, nguyên tắc đảm bảo tính phù hợp giữa cấp ngân sách với cấp chính quyền Nhà nước Nguyên tắc này xuất phát từ yêu cầu bảo đảm nguồn tài chính cho việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mỗi cấp chính quyền Nhà nước Mỗi cấp chính quyền đều có ngân sách của cấp mình, có nguồn thu

và có khoản chi, có quyền quyết định ngân sách của cấp mình trên cơ sở chấp

hành pháp luật của Nhà nước Từ đó giúp phát huy được quyền dân chủ, tính chủ động và tích cực trong khai thác nguồn thu, quản lý chi tiêu nhưng cũng cần đề phòng nảy sinh tính cục bộ địa phương và dễ phân tán nguồn tài chính

1.2.1.1 Khái niệm của quản lý ngân sách nhà nước cấp xã

Ngân sách xã (NSX) là một bộ phận của ngân sách nhà nước, là nguồn tài chính tập trung quan trọng trong hệ thống ngân sách nhà nước Ngân sách

xã là tiềm lực tài chính, là sức mạnh về mặt tài chính của chính quyền cấp xã

Ngân sách

nhà nước

Ngân sách trung ương

Ngân sách địa phương

Ngân sách cấp tỉnh

Ngân sách cấp huyện Ngân sách cấp xã

Quản lý và điều hành ngân sách xã có tác dụng chi phối trực tiếp đến các hoạt động tài chính khác ở cơ sở Quản lý ngân sách xã có phạm vi hẹp hơn khái niệm về quản lý ngân sách nhà nước

Từ các cách tiếp cận ngân sách xã trên có thể hiểu quản lý ngân sách

xã là hoạt động thực thi quyền hành pháp của nhà nước, là sự tác động có tổ chức và điều chỉnh bằng quyền lực pháp luật nhà nước đối với các hoạt động thu, chi ngân sách xã, là hành vi hoạt động của con người trong các cơ quan

nhà nước từ Trung ương đến cơ sở tiến hành để thực hiện những chức năng nhiệm vụ của nhà nước nhằm duy trì, xây dựng và phát triển ngân sách xã đáp ứng được nhu cầu quản lý nhà nước của chính quyền cấp xã và nhu cầu phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội ở địa phương

Quản lý NSX là quá trình tác động của chính quyền nhà nước các cấp vào các quan hệ thu, chi NSX nhằm hướng nó phục vụ các hoạt động của chính quyền cấp xã để thực hiện mục tiêu, kế hoạch kinh tế xã hội của cấp xã đặt ra trong từng thời kỳ Quản lý NSX cũng đồng thời là quá trình sử dụng nguồn lực tài chính NSX như là một công cụ để quản lý và điều hành kinh tế cấp xã, hướng các quan hệ kinh tế, các hoạt động kinh tế diễn ra trên địa bàn cấp xã phát triển theo ý đồ của nhà nước trong từng giai đoạn

1.2.1.2 Vai trò của quản lý ngân sách xã

Thứ nhất; Quản lý ngân sách xã giúp giải quyết hài hoà quan hệ lợi ích:

Lợi ích nhà nước, lợi ích của nhân dân theo hướng chú trọng lợi ích của nhân dân trên cơ sở đáp ứng được các mục tiêu của nhà nước; để có sức mạnh tổng hợp đối với nhiều lĩnh vực, nhiều công trình phúc lợi có thể huy động và thực hiện tốt phương châm nhà nước và nhân dân cùng làm

Thứ hai; Quản lý ngân sách xã giải quyết tốt quan hệ giữa trước mắt và

lâu dài theo hướng có sự chuẩn bị nguồn tài chính lâu dài, xây dựng nguồn thu lâu dài để có cơ sở đảm bảo phát triển vững chắc phù hợp với xu thế vận

động của nền kinh tế và quá trình đổi mới của đất nước trên cơ sở không ngừng đầu tư cơ sở vật chất phục vụ nhu cầu cải thiện đời sống và tinh thần cho nhân dân

Thứ ba; Quản lý NSX sẽ thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hoá hiện đại

hoá, rút ngắn dần khoảng cách giữa thành thị và nông thôn, giữa miền xuôi với miền ngược, trên cơ sở dành tỷ lệ tài chính thoả đáng cho đầu tư xây dựng

cơ sở hạ tầng; đảm bảo đầy đủ nguồn tài chính để giải quyết những nhiệm vụ trọng yếu của chính quyền cấp xã trong từng thời kỳ, bảo đảm cân đối tích cực trên cơ sở trong khả năng nguồn thu phân cấp không được bội chi ngân sách

1.2.1.3 Nguyên tắc quản lý ngân sách nhà nước cấp xã

Quản lý ngân sách nhà nước cấp xã là quá trình lập kế hoạch, tổ chức, điều hành và giám sát các hoạt động thu và chi ngân sách cấp xã nhằm thực hiện các chức năng nhiệm vụ của chính quyền cấp huyện trong phát triển kinh

tế - xã hội trên địa bàn huyện Vì vậy ngân sách cấp xã chính là một cấp trong ngân sách địa phương và mang bản chất của NSNN, nên quản lý ngân sách cấp xã cần phải tuân thủ theo các nguyên tắc quản lý NSNN Đó là:

Nguyên tắc công khai minh bạch

Về mặt chính sách, thu chi NSNN là một chương trình hoạt động của Chính phủ được cụ thể hóa bằng số liệu NSNN phải được quản lý rành mạch, công khai để mọi người dân có thể biết nếu họ quan tâm Nguyên tắc công khai của NSNN được thực hiện trong suốt chu trình NSNN và phải được áp dụng cho tất cả các cơ quan tham gia vào chu trình NSNN

rành mạch Chỉ có kế hoạch ngân sách đầy đủ, trọn vẹn mới phản ánh đúng mục đích chính sách và đảm bảo tính minh bạch của tài khoản thu, chi

Nguyên tắc này là cơ sở, tạo tiền đề cho mỗi người dân có thể nhìn nhận được chương trình hoạt động của chính quyền địa phương và chương trình này phải được phản ánh ở việc thực hiện chính sách tài chính địa phương

Nguyên tắc này đòi hỏi NSNN phải được xây dựng cụ thể, có hệ thống, các dự toán thu, chi phải được tính toán một cách chính xác và phải được đưa vào kế hoạch ngân sách, không được phép lập quỹ đen, ngân sách phụ

Nguyên tắc thống nhất trong quản lý NSNN

Nguyên tắc này bắt nguồn từ nhu cầu tăng cường sức mạnh vật chất của Nhà nước thông qua hoạt động thu, chi của NSNN, nguyên tắc thống nhất trong quản lý NSNN được thể hiện:

Mọi khoản thu chi của NSNN phải được tuân thủ theo những quy định của Luật NSNN và phải được dự toán hàng năm, được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt Tất cả các khâu trong chu trình NSNN khi được triển khai thực hiện phải đặt dưới sự kiểm tra giám sát của cơ quan quyền lực nhà nước

Hoạt động NSNN đòi hỏi phải có sự thống nhất với hoạt động kinh tế -

xã hội của Huyện Hoạt động kinh tế - xã hội của Huyện là nền tảng của hoạt động NSNN cấp huyện Hoạt động NSNN phục vụ cho hoạt động kinh tế -xã hội đồng thời là hoạt động mang tính chất kiểm chứng đối với các hoạt động kinh tế - xã hội

Nguyên tắc cân đối NSNN

Nguyên tắc này đòi hỏi các khoản chi chỉ được phép thực hiện khi đã

có đủ các nguồn thu bù đắp UBND và HĐND luôn cố gắng để đảm bảo cân đối NSNN bằng cách đưa ra các quyết định liên quan đến các khoản chi để

thảo luận và cắt giảm những khoản chi chưa thực sự cần thiết, đồng thời nỗ lực khai thác mọi nguồn thu hợp lý mà nền tảng kinh tế có khả năng đáp ứng

1.2.2 Nội dung quản lý ngân sách nhà nước cấp xã

1.2.2.1 Tổ chức bộ máy và nhân lực quản lý NSNN cấp xã

Cơ cấu bộ máy quản lý NSX

Bộ máy quản lý NSX nằm trong hệ thống các cơ quan quản lý hành chính ngành Tài chính:

- Ở Trung ương: nằm trong Bộ Tài chính (Vụ NSNN)

- Ở tỉnh: nằm trong Sở Tài chính (Phòng quản lý NSX)

- Ở cấp huyện: nằm trong phòng Tài chính – Kế hoạch (Bộ phận quản

lý NSX)

- Ở cấp xã: nằm trong UBND xã (Gồm Chủ tịch hoặc Phó Chủ tịch làm chủ tài khoản, công chức Tài chính -Kế toán, thủ quỹ)

Chức năng, nhiệm vụ của bộ máy quản lý NSX

Bộ máy quản lý NSX các cấp có nhiệm vụ tham mưu giúp UBND và HĐND cấp mình quản lý tài chính, NSX trên các mặt chủ yếu sau:

- Tham mưu giúp UBND cùng cấp xây dựng kế hoạch dài hạn trung hạn và đối với việc phát triển NSX trên địa bàn và khu vực, địa phương mình

- Hướng dẫn các đơn vị thuộc cấp mình xây dựng dự toán thu, chi NSX hằng năm báo cáo UBND và trình HĐND cùng cấp quyết định

- Tham mưu đề xuất những biện pháp nhằm triển khai thực hiện hiệu quả dự toán thu chi NSX hằng năm

- Tham mưu ban hành các chế độ thu, chi NSX các tiêu chuẩn định mức phân bổ NSX đảm bảo công bằng tích cực

- Tham mưu giúp UBND các cấp các biện pháp khai thác nguồn thu, chi tiêu tiết kiệm hiệu quả Quản lý tài sản công, bảo đảm cho các hoạt động

tài chính ngân sách xã trên địa bàn lành mạnh và theo đúng quy định của nhà nước

- Tổ chức công tác kế toán và quyết toán NSX theo quy định đảm bảo đúng các quy định của luật NSNN đảm bảo rõ ràng, công khai minh bạch

- Thực hiện công tác kiểm tra thường xuyên nhằm uốn nắn những sai phạm xảy ra trong quá trình quản lý

- Thực hiện nhiệm vụ báo cáo định kỳ và công khai tài chính theo quy định

1.2.2.2 Quản lý lập dự toán ngân sách nhà nước cấp xã

Lập dự toán ngân sách xã là bản kế hoạch thu, chi tài chính của đơn vị trong khoảng thời gian một năm

Lập dự toán ngân sách xã là quá trình phân tích, đánh giá giữa khả năng nhu cầu nguồn tài chính của xã từ đó lập chỉ tiêu thu, chi, dự trữ ngân sách một cách đúng đắn, có căn cứ khoa học, căn cứ thực tiễn Đồng thời trên

cơ sở đó xác lập biện pháp về mặt kinh tế, xã hội để thực hiện các chỉ tiêu đề

ra

Lập dự toán ngân sách xã có ý nghĩa trên các mặt sau:

- Thông qua việc lập dự toán ngân sách mà các huyện, xã có thể thẩm tra tính toán một cách chặt chẽ, kỹ lưỡng khả năng về nhu cầu tài chính, tiền

tệ, xã hội Từ đó, phát huy được ưu thế, thuận lợi, hạn chế đến mức thấp nhất khó khăn trở ngại trong sự nghiệp phát triển kinh tế đất nước nói chung và của các xã nói riêng

- Lập dự toán ngân sách xã là khâu mở đầu của nội dung quản lý ngân sách xã, nó đặt cơ sở nền tảng cho khâu tiếp theo trong nội dung quản lý ngân sách xã Vì vậy, nếu khâu lập dự toán được thực hiện chính xác có cơ sở khoa học, hợp thời gian… sẽ tạo điều kiện thuận lợi lớn cho các khâu tiếp theo, đặc biệt là khâu chấp hành dự toán ngân sách xã

- Mục tiêu cơ bản của việc lập dự toán ngân sách xã nhằm tính toán đúng đắn ngân sách xã, có căn cứ khoa học và căn cứ thực tiễn các chỉ tiêu thu chi ngân sách của xã theo kế hoạch Do đó, trong quá trình lập ngân sách phải đảm bảo các yêu cầu:

Dự toán ngân sách xã phải bám sát kế hoạch phát triển kinh tế, xã hội

và có tác động tích cực đối với việc thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế, xã hội

Dự toán ngân sách phải đảm bảo thực hiện đầy đủ và đúng đắn các quan điểm chỉ đạo của chính sách tài chính mỗi quốc gia trong thời kỳ và yêu cầu theo luật ngân sách của từng quốc gia

- Để có bản dự toán ngân sách hàng năm vừa đáp ứng được yêu cầu mục tiêu vừa có tính thực tiễn cao, đòi hỏi khi lập dự toán ngân sách phải có căn cứ:

Căn cứ vào phương hướng, chủ trương, nhiệm vụ phát triển kinh tế văn hóa, xã hội, an ninh quốc phòng của mỗi quốc gia trong năm kế hoạch và những chủ trương năm tiếp theo Căn cứ này giúp cho công tác xây dựng dự toán ngân sách có một cách nhìn tổng quát về những mục tiêu, nhiệm vụ mà ngân sách xã của nhà nước phải tập trung thông qua động viên khai thác các nguồn thu ngân sách cũng như phân phối, sử dụng vốn ngân sách một cách đúng đắn, hợp lý cho mỗi kỳ kế hoạch

Lập dự toán ngân sách xã phải được dựa trên bản kế hoạch phát triển kinh tế, xã hội của nhà nước trong năm kế hoạch Kế hoạch phát triển kinh tế,

xã hội là cơ sở, căn cứ để đảm bảo các nguồn thu cho ngân sách nhà nước đồng thời, cũng là nơi sử dụng các khoản chi tiêu của ngân sách từng xã trong nhà nước Do vậy, kế hoạch phát triển kinh tế, xã hội vừa là mục tiêu phục vụ của dự toán ngân sách

Việc lập dự toán ngân sách phải tính đến các kết quả phân tích, đánh giá tình hình thực hiện kế hoạch ngân sách của xã các năm trước, đặc biệt là năm báo cáo

Hoạt động của ngân sách xã thường diễn ra theo các quy luật nhất định trong một thời kỳ tương đối dài Do vậy, các tài liệu phản ảnh tình hình thực hiện ngân sách xã các năm trước đặc biệt là năm báo cáo và những năm trước

đó cho phép dự báo, dự kiến tình hình ngân sách năm kế hoạch theo các quy luật vận động của những năm trước

Lập dự toán ngân sách phải dựa trên các chính sách, chế độ, tiêu chuẩn, định mức cụ thể về thu chi tài chính của xã Lập dự toán ngân sách là việc xây dựng các chỉ tiêu thu chi cho năm kế hoạch, các chỉ tiêu đó chỉ có thể được xây dựng sát, đúng, ngoài ra dựa vào căn cứ nói trên phải đặc biệt tuân thủ theo các chế độ, tiêu chuẩn, định mức thu chi tài chính nhà nước nói chung và tài chính xã nói riêng thông qua hệ thống pháp luật

Trên cơ sở căn cứ được xác lập NSX được dự toán theo trình tự sau:

- Bộ phận tài chính, kế toán xã phối hợp với cơ quan thuế hoặc đội thu thuế xã (nếu có) tính toán các khoản thu ngân sách nhà nước trên địa bàn (trong phạm vi phân cấp cho xã quản lý)

- Các đơn vị, tổ chức thuộc Uỷ ban nhân dân xã căn cứ vào chức năng nhiệm vụ được giao và chế độ, định mức, tiêu chuẩn chi lập dự toán chi của đơn vị, tổ chức mình

- Bộ phận tài chính, kế toán xã lập dự toán thu, chi và cân đối ngân sách xã trình Uỷ ban nhân dân xã báo cáo Thường trực Hội đồng nhân dân xã xem xét, cho ý kiến trước khi gửi Uỷ ban nhân dân cấp huyện và Phòng Tài chính – Kế hoạch huyện tổng hợp Thời gian báo cáo dự toán ngân sách xã do

Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quy định

- Đối với năm đầu thời kỳ ổn định ngân sách, Phòng Tài chính – Kế hoạch huyện làm việc với Uỷ ban nhân dân xã về cân đối thu, chi ngân sách

xã thời kỳ ổn định mới theo khả năng bố trí cân đối chung của ngân sách địa phương Đối với các năm tiếp theo của thời kỳ ổn định ngân sách, Phòng Tài chính – Kế hoạch huyện chỉ tổ chức làm việc với Uỷ ban nhân dân xã về

dự toán ngân sách khi cá đề nghị của Uỷ ban nhân dân xã

Quyết định dự toán ngân sách xã:

Sau khi nhận được quyết định giao nhiệm vụ thu, chi ngân sách của Ủy ban nhân dân cấp huyện, Ủy ban nhân dân xã hoàn chỉnh dự toán thu ngân sách nhà nước trên địa bàn được giao quản lý; dự toán thu, chi ngân sách xã

và phương án phân bổ ngân sách xã báo cáo Ban Kinh tế - Xã hội xã thẩm tra, Thường trực Hội đồng nhân dân xã xem xét, cho ý kiến, trình Hội đồng nhân dân xã quyết định theo thời hạn do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quy định Sau khi dự toán ngân sách xã được Hội đồng nhân dân xã quyết định, Ủy ban nhân dân xã báo cáo Ủy ban nhân dân cấp huyện, Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện và cơ quan Kho bạc Nhà nước nơi giao dịch để tổ chức thực hiện;

Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện có trách nhiệm thẩm định dự toán ngân sách xã, trường hợp có sai sót phải báo cáo Ủy ban nhân dân cấp huyện yêu cầu Hội đồng nhân dân xã điều chỉnh dự toán theo đúng quy định, đồng thời gửi Kho bạc Nhà nước cùng cấp làm căn cứ để thực hiện dự toán theo quy định

Điều chỉnh dự toán ngân sách xã hàng năm

Trong các trường hợp có yêu cầu của Uỷ ban nhân dân cấp trên để đảm bảo phù hợp với định hướng chung hoặc có biến động lớn về nguồn thu và nhiệm vụ chi

Ủy ban nhân dân xã tiến hành lập dự toán điều chỉnh báo cáo Ban Kinh tế- Xã hội xã, Thường trực Hội đồng nhân dân xã xem xét, cho ý kiến trước khi trình Hội đồng nhân dân xã quyết định và báo cáo Ủy ban nhân dân cấp huyện

1.2.2.3 Quản lý chấp hành dự toán ngân sách nhà nước cấp xã

Chấp hành dự toán ngân sách xã là khâu tiếp theo của hoạt động quản

lý ngân sách xã Đó là quá trình sử dụng tổng hợp các biện pháp kinh tế - tài chính và hành chính nhằm biến các chỉ tiêu thu, chi ghi trong bản kế hoạch ngân sách nhà nước ở cấp xã trở thành hiện thực

Như vậy, mục tiêu của chấp hành ngân sách xã nhằm:

- Biến các chỉ tiêu thu chi ghi trong kế hoạch ngân sách năm từ khả năng, dự kiến thành hiện thực Từ đó, góp phần biến các chỉ tiêu kế hoạch phát triển kinh tế xã hội của địa phương từ khả năng trở thành hiện thực

- Thông qua chấp hành ngân sách xã mà tiến hành kiểm tra việc thực hiện các chính sách, chế độ, tiêu chuẩn, định mức về kinh tế tài chính của nhà nước ở cấp xã

Chấp hành ngân sách xã thực hiện tốt các mục tiêu nói trên sẽ mang lại ý nghĩa cực kỳ quan trọng không những cho công tác quản lý, điều hành ngân sách nhà nước ở cấp xã mà còn quan trọng hơn là thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội

Đối với công tác quản lý điều hành ngân sách, chấp hành ngân sách nhà nước ở cấp cơ sở là khâu cốt yếu, trọng tâm có ý nghĩa quyết định với mọi hoạt động quản lý ngân sách xã Nếu khâu lập kế hoạch đạt kết quả tốt thì về khả năng mới dừng lại ở trên các văn bản giấy tờ, nằm trong khả năng và dự kiến, chúng có thể biến thành hiện thực hay không là tùy thuộc vào khâu chấp hành ngân sách Hơn nữa, chấp hành ngân sách thực hiện tốt sẽ có nội dung

tích cực trong thực hiện khâu tiếp theo của hoạt động quản lý ngân sách nhà nước ở cấp xã

Căn cứ dự toán ngân sách xã và phương án phân bổ ngân sách xã cả năm đã được Hội đồng nhân dân xã quyết định, Ủy ban nhân dân xã quyết định phân bổ chi tiết dự toán chi ngân sách xã theo từng bộ phận (theo mẫu quy định) gửi Kho bạc Nhà nước nơi giao dịch để nhập dự toán và làm căn cứ kiểm soát, thanh toán các khoản chi; đồng thời gửi Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện để báo cáo

Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã (hoặc người được ủy quyền) là chủ tài khoản thu, chi ngân sách xã Xã có quỹ tiền mặt tại xã để thanh toán các khoản chi có giá trị nhỏ Riêng những xã ở xa Kho bạc Nhà nước, điều kiện đi lại khó khăn, chưa thể thực hiện việc nộp trực tiếp, kịp thời các khoản thu của ngân sách xã vào Kho bạc Nhà nước thì cho phép để lại để chủ động chi theo chế độ quy định và trong phạm vi dự toán đã được Hội đồng nhân dân xã quyết định; định kỳ hằng tháng làm thủ tục hạch toán thu, hạch toán chi vào ngân sách nhà nước tại Kho bạc Nhà nước theo quy định

Chấp hành dự toán ngân sách được tiến hành từ việc chấp hành thu ngân sách cấp xã:

Chấp hành dự toán thu NSX

- Theo quy định: Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã chỉ đạo bộ phận tài chính, kế toán xã có nhiệm vụ phối hợp với cơ quan thuế đảm bảo thu đúng, thu đủ và kịp thời theo quy định của pháp luật Tổ chức, đơn vị, cá nhân có nghĩa vụ nộp ngân sách, căn cứ vào thông báo thu của cơ quan thu hoặc của

Ủy ban nhân dân xã, thực hiện nộp trực tiếp vào Kho bạc Nhà nước hoặc nộp vào tài khoản của Kho bạc Nhà nước (bằng tiền mặt hoặc chuyển khoản) tại ngân hàng thương mại nơi Kho bạc Nhà nước ủy nhiệm thu hoặc phối hợp

thu Đối với các khoản thu ngân sách do Ủy ban nhân dân xã trực tiếp thu, thì định kỳ phải nộp vào Kho bạc Nhà nước theo quy định hoặc làm thủ tục nộp ngân sách theo quy định Việc kê khai, nộp thuế và các khoản thu khác của ngân sách nhà nước thực hiện theo quy định pháp luật về quản lý thuế

- Trường hợp cơ quan có thẩm quyền quyết định phải hoàn trả khoản thu ngân sách xã, thì thủ tục và quyết định hoàn trả thực hiện theo quy định pháp luật hiện hành

- Việc luân chuyển chứng từ được thực hiện như sau:

Đối với các khoản thu ngân sách xã được hưởng 100% hoặc các khoản thu phân chia với ngân sách cấp trên, Kho bạc Nhà nước nơi giao dịch lập Bảng kê các khoản thu ngân sách xã, gửi Ủy ban nhân dân xã theo từng tháng;

Đối với số thu bổ sung từ ngân sách huyện cho ngân sách xã:

Hằng tháng, Ủy ban nhân dân xã chủ động rút dự toán tại Kho bạc Nhà nước nơi giao dịch để đảm bảo cân đối ngân sách cấp mình; mức rút tối đa hàng tháng về nguyên tắc không vượt quá 1/12 tổng mức bổ sung cân đối ngân sách cả năm; riêng các tháng trong quý I, căn cứ yêu cầu, nhiệm vụ chi của ngân sách xã, mức rút dự toán có thể cao hơn, nhưng mức rút 01 tháng không vượt quá 12% dự toán năm và đảm bảo tổng mức rút quý I không vượt quá 30% dự toán năm Trường hợp đặc biệt cần tăng thêm tiến độ rút dự toán,

Ủy ban nhân dân xã có văn bản đề nghị Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện xem xét, giải quyết

Riêng vốn bổ sung có mục tiêu từ ngân sách cấp huyện cho ngân sách

xã (bao gồm cả bổ sung có mục tiêu ngoài dự toán giao đầu năm), căn cứ khả năng nguồn thu và yêu cầu thực hiện nhiệm vụ chi, Ủy ban nhân dân cấp

huyện quy định việc rút dự toán của ngân sách xã cho phù hợp thực tế ở địa phương

Căn cứ giấy rút dự toán bổ sung từ ngân sách cấp trên của Ủy ban nhân dân xã (theo mẫu biểu hiện hành); Kho bạc Nhà nước nơi giao dịch kiểm tra các điều kiện: đã có trong dự toán được giao, trong giới hạn rút vốn hằng tháng, sau đó hạch toán chi ngân sách cấp trên, thu ngân sách cấp dưới theo đúng nội dung khoản bổ sung và mục lục ngân sách nhà nước

* Chấp hành dự toán chi ngân sách xã

- Đối với các tổ chức, đơn vị thuộc xã:

Phải đảm bảo các nguyên tắc sau:

Phải thực hiện chi đúng dự toán được giao, đúng chế độ, tiêu chuẩn, định mức, đúng mục đích, đối tượng và tiết kiệm, có hiệu quả Lập dự toán sử dụng kinh phí hằng quý (chia ra từng tháng) gửi Ủy ban nhân dân xã Khi có nhu cầu chi, các đơn vị, tổ chức làm các thủ tục đề nghị Ủy ban nhân dân xã rút tiền tại Kho bạc nhà nước hoặc quỹ tại xã để thanh toán Chấp hành đúng quy định về thanh toán và quyết toán sử dụng kinh phí với Ủy ban nhân dân xã

- Đối với Bộ phận tài chính, kế toán xã:

Thẩm tra nhu cầu sử dụng kinh phí của các đơn vị, tổ chức Bố trí nguồn theo dự toán năm để đáp ứng nhu cầu chi Trường hợp nhu cầu chi lớn hơn thu tại một thời điểm, thì ưu tiên bố trí kinh phí đảm bảo nhiệm vụ chi lương, các khoản chi có tính chất lương, các khoản chi an sinh xã hội, trợ cấp đối tượng bảo trợ xã hội đầy đủ, kịp thời Trường hợp vẫn không đảm bảo nguồn, bộ phận tài chính, kế toán xã báo cáo Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã đề nghị Phòng Tài chính - Kế hoạch huyện tăng tiến độ cấp bổ sung cân đối hoặc tạm thời sắp xếp lại nhu cầu chi phù hợp với nguồn thu Kiểm tra, giám sát việc thực hiện chi ngân sách, sử dụng tài sản của các đơn vị sử dụng ngân

sách, phát hiện và báo cáo đề xuất kịp thời với Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã

về những vi phạm chế độ, tiêu chuẩn, định mức để có biện pháp xử lý

- Đối với Chủ tịch Uỷ ban nhân dân xã hoặc người được uỷ quyền quyết định chi

Thông qua ký duyệt giấy rút dự toán hoặc lệnh chi tiền (gọi tắt là chứng

từ chi) hoặc tạm ứng kinh phí bằng giấy đề nghị tạm ứng theo quy định và phải chịu trách nhiệm về quyết định của mình; nếu chi sai phải bồi hoàn cho công quỹ và tùy theo tính chất, mức độ vi phạm còn bị xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự;

Nguyên tắc chi ngân sách:

Khi thực hiện quyết định chi ngân sách, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã hoặc người được ủy quyền quyết định chi phải kiểm tra, bảo đảm khoản chi đáp ứng các điều kiện sau:

- Đúng dự toán được giao, trừ trường hợp đầu năm ngân sách, dự toán ngân sách và phân bổ dự toán chưa được cấp có thẩm quyền quyết định và các khoản chi từ nguồn tăng thu, nguồn dự phòng ngân sách, kết dư ngân sách năm trước theo quyết định của cấp có thẩm quyền

- Đối với chi đầu tư phát triển, phải đáp ứng các điều kiện theo quy định của pháp luật về đầu tư công và xây dựng

- Đối với chi thường xuyên phải đảm bảo đúng chế độ, tiêu chuẩn, định mức quy định

- Chứng từ, hồ sơ thanh toán phải hợp lệ, hợp pháp; đối với các khoản mua sắm, sửa chữa tài sản có giá trị lớn phải thực hiện đấu thầu theo quy định

Trong điều hành chi thường xuyên cần lưu ý:

Ưu tiên chi trả tiền lương, các khoản phụ cấp và các khoản đóng góp cho cán bộ, công chức xã, chi an sinh xã hội, trợ cấp đối tượng bảo trợ xã hội

Các khoản chi thường xuyên khác phải căn cứ vào dự toán năm, khối lượng thực hiện công việc, khả năng của ngân sách xã tại thời điểm chi để thực hiện chi cho phù hợp

Trong điều hành chi đầu tư phát triển lưu ý :

Việc quản lý vốn đầu tư xây dựng cơ bản của ngân sách xã phải thực hiện đầy đủ theo quy định của pháp luật về đầu tư công và phân cấp của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh; việc thanh toán, quyết toán vốn đầu tư xây dựng cơ bản của ngân sách xã thực hiện theo quy định riêng của Bộ Tài chính

Đối với dự án đầu tư bằng nguồn đóng góp theo nguyên tắc tự nguyện, ngoài các quy định chung cần phải bảo đảm: Mở sổ kế toán theo dõi và phản ánh kịp thời mọi khoản đóng góp bằng tiền, ngày công lao động, hiện vật của nhân dân; trong quá trình thi công, nghiệm thu và thanh toán phải có sự giám sát của Ban giám sát đầu tư của cộng đồng theo chế độ quy định

Chi xây dựng cơ bản phải đảm bảo đúng quy định của pháp luật đầu tư công, xây dựng và các quy định về tài chính theo chế độ quy định; nghiêm cấm việc nợ đọng xây dựng cơ bản, chiếm dụng vốn dưới mọi hình thức

1.2.2.4 Quản lý quyết toán ngân sách cấp xã

Quyết toán ngân sách xã là khâu cuối cùng của hoạt động quản lý ngân sách xã Đó là việc tổng kết lại quá trình thực hiện dự toán ngân sách năm, sau khi năm ngân sách kết thúc nhằm đánh giá toàn bộ kết quả hoạt động của một năm ngân sách, từ đó rút ra các ưu điểm, nhược điểm và bài học kinh nghiệm cho công tác quản lý ngân sách tiếp theo

Như vậy, mục đích của quyết toán ngân sách là tổng kết, đánh giá lại toàn bộ quá trình hoạt động thu, chi của năm ngân sách đã qua

Khi quyết toán ngân sách được thực hiện theo trình tự sau:

- Công tác chuẩn bị:

Ban hành các thông tư, chỉ thị hướng dẫn về công tác lập quyết toán ngân sách hàng năm từ cấp trên trong đó nhấn mạnh các điểm cần lưu ý khi lập quyết toán ngân sách kỳ này

Khi năm ngân sách kết thúc các cơ quan đơn vị tổ chức kiểm kê và khóa sổ cuối năm, hoàn thành công tác về kế toán ngân sách cấp xã năm cũ, chuẩn bị cho việc quyết toán ngân sách cấp xã toàn năm và báo cáo lên cấp trên

- Tiến hành lập quyết toán năm:

Các cấp còn được một khoảng thời gian nhất định để chỉnh lý sổ sách năm cũ, thanh toán các khoản thu, chi… Tuy vậy, theo yêu cầu luật ngân sách nhà nước những khoản thu thuộc ngân sách năm cũ nhưng đến năm mới phát sinh thì không phản ánh vào ngân sách năm cũ mà phản ánh vào ngân sách năm tiếp theo

- Thời hạn quyết toán ngân sách:

Tùy theo quy định của mỗi nước quy định thời hạn quyết toán ngân sách địa phương thông thường ở địa phương thời hạn quyết toán ngân sách chậm nhất là một năm sau khi năm ngân sách kết thúc

Trong quá trình thực hiện quyết toán ngân sách các đơn vị dự toán có vai trò quan trọng dựa trên trách nhiệm sau:

Trách nhiệm của các cơ quan

Bộ phận tài chính, kế toán xã có trách nhiệm thực hiện công tác hạch toán kế toán và quyết toán NSX theo mục lục ngân sách nhà nước và chế độ

kế toán NSX hiện hành; thực hiện chế độ báo cáo kế toán và quyết toán theo