SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HÀ NỘI TRƯỜNG THPT MINH KHAISÁNG KIẾN KINH NGHIỆM SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC MÔN CÔNG NGHỆ 11 Lĩnh vực/ Môn: CÔNG NGHỆ Cấp học: THPT Tên Tác giả: Nguyễn K
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HÀ NỘI TRƯỜNG THPT MINH KHAI
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC
MÔN CÔNG NGHỆ 11
Lĩnh vực/ Môn: CÔNG NGHỆ Cấp học: THPT
Tên Tác giả: Nguyễn Kim Việt Đơn vị công tác: Trường THPT Minh Khai – Quốc Oai
Chức vụ: Thư ký hội đồng
NĂM HỌC 2019 - 2020
MỤC LỤC
Trang 2NỘI DUNG TRANG
I PHẦN MỞ ĐẦU 1
1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1
2 MỤC TIÊU, NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI 1
3 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU 2
4 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 2
5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2
II NỘI DUNG ĐỀ TÀI 2
CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 2
1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 2
2 CƠ SỞ THỰC TIỄN 3
CHƯƠNG II: THỰC TRẠNG 4
1 THỰC TRẠNG CỦA ĐỀ TÀI 4
2 NGUYÊN NHÂN THỰC TRẠNG 5
CHƯƠNG III: GIẢI PHÁP VÀ BIỆN PHÁP 7
1 CƠ SỞ ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP 7
2 CÁC GIẢI PHÁP CHỦ YẾU 7
3 TỔ CHỨC TRIỂN KHAI THỰC HIỆN 8
3.1: Vận dụng đề tài: 8
3.2 Ví dụ minh họa 9
CHƯƠNG III: KẾT QUẢ THU ĐƯỢC VÀ KHUYẾN NGHỊ 13
1 KẾT QUẢ 13
2 KHUYẾN NGHỊ 13
Trang 4I PHẦN MỞ ĐẦU
1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Để thực hiện mục tiêu và nội dung dạy học, vấn đề đổi mới phương phápdạy học theo triết lý lấy người học làm trung tâm được đặt ra một cách bức thiết.Bản chất của dạy học lấy người học làm trung tâm là phát huy cao độ tính tựgiác, tích cực, độc lập, sáng tạo của người học Trong thực tế hiện nay, còn nhiềuhọc sinh học tập một cách thụ động, chỉ đơn thuần là nhớ kiến thức một cáchmáy móc mà chưa rèn luyện kỹ năng tư duy Học sinh chỉ học bài nào biết bài
đó, cô lập nội dung của các bài học mà chưa có sự liên hệ kiến thức với nhau vìvậy nên chưa phát triển được tư duy logic và tư duy hệ thống
Sử dụng Sơ đồ tư duy trong dạy học là phương pháp dạy học không cònquá xa lạ trong dạy học Sơ đồ tư duy là hình thức ghi chép và đào sâu mở rộngcác vấn đề và ý tưởng Sử dụng Sơ đồ tư duy như là phương tiện, biện pháp đểdiễn đạt các logic khác nhau trong nhận thức của người học Khi tổ chức họcsinh học tập theo phương pháp dùng Sơ đồ tư duy, giáo viên phải định hướng đểhọc sinh lập được các sơ đồ tư duy có tính logic khác nhau nhưng vẫn đảm bảo
về nội dung kiến thức Phương pháp này đã giúp các em giải quyết được các vấn
đề trên và nâng cao hiệu quả học tập
Môn Công nghệ 11 là một phân môn dàn trải rất nhiều kiến thức đặc thùcủa kỹ thuật Từ Vẽ kỹ thuật, Chế tạo cơ khí đến Động cơ đốt trong có lượngkiến thức khá nặng và mang tính chuyên môn cao Nhưng đây lại không phải làmôn học được học sinh chú trọng và quan tâm đến Chính vì vậy, việc tiếp thukiến thức, tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh là hầu như không có
Từ thực trạng trên, tôi muốn vận dụng Sơ đồ tư duy vào dạy học để có thểphát huy tối đa năng lực của mỗi cá nhân cũng như tạo hứng thú cho học sinh vànâng cao hiệu quả học tập Với lý do trên tôi lựa chọn đề tài: “SỬ DỤNG SƠ
ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC MÔN CÔNG NGHỆ 11”
2 MỤC TIÊU, NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI
Việc dùng Sơ đồ tư duy giúp cho học sinh không nhữngnắm được kiến thức, kỹ năng mà còn nắm được phương pháplàm ra những kiến thức kỹ năng khác, không rập khuôn theonhững mẫu có sẵn, mà qua đó bộc lộ và phát huy tiềm năngsáng tạo Phát triển tư duy kỹ thuật và phong cách làm việckhoa học, chủ động Giúp HS không những nắm được tri thứcmới mà phát triển tư duy tích tích cực sáng tạo để chuẩn bị
Trang 5năng lực thích ứng với đời sống xã hội: phát hiện kịp thời và giảiquyết hợp lí những vấn đề nảy sinh
3 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU
* Đối tượng nghiên cứu: một số bài học trong phân môn Công nghệ 11, sửdụng Sơ đồ tư duy
* Phạm vi nghiên cứu: trong nội dung chương trình Công nghệ 11, các bàihọc đã dạy trong năm học 2019- 2020 tại trường
4 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
- Khảo sát tình hình thực tế khi áp dụng đề tài “Sử dụng Sơ đồ tư duytrong dạy học môn Công nghệ 11” trong giảng dạy tại trường Sau đó so sánhvới các phương pháp dạy học khác để rút ra ưu, nhược điểm của phương phápnày
- Giúp học sinh dễ dàng hình dung và tiếp thu tốt đơn vị kiến thức đượccung cấp Từ đó, học sinh dễ dàng ghi nhớ kiến thức hơn khi nó được cụ thể hóa
và đơn giản hóa trên sơ đồ
- Tạo sự mới mẻ trong giờ học, giúp học sinh hứng thú hơn với môn học.Xóa bỏ những quan điểm về môn Công nghệ chỉ là môn phụ, môn điều kiện, họccho xong
5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
- Điều tra thực trạng và thực tế giảng dạy của môn học
- Nghiên cứu các phần mềm vẽ Sơ đồ tư duy bằng máy tính nhưImindmap, Mind Maple Lite, Edraw Mind Map…
- Nghiên cứu các tài liệu liên quan đến nội dung bài dạy
- Học hỏi kinh nghiệm từ đồng nghiệp, Internet, mạng xã hội…
II NỘI DUNG ĐỀ TÀI
CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
1 CƠ SỞ LÝ LUẬN
Trang 6Bộ giáo dục và đào tạo tiếp tục hướng tới mục tiêu đổi mới phương phápdạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy và học.
Một trong những phương pháp dạy học mới và hiện đại đã được đưa vào
là phương pháp dạy học Sử dụng Sơ đồ tư duy (SĐTD) Đây phương pháp dạyhọc đang được rất nhiều thầy cô giáo và các em học sinh ở nhiều nước trên thếgiới thường xuyên áp dụng
Qua việc tìm hiểu và vận dụng phương pháp dạy học bằng Sơ đồ tư duy,tôi nhận thấy phương pháp dạy học này rất có hiệu quả trong công tác giảng dạy
và học tập của học sinh phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo củahọc sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phươngpháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện khả năng vận dụng kiếnthức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tậpcho học sinh”
2 CƠ SỞ THỰC TIỄN
Sau khi tìm hiểu và nghiên cứu về Sơ đồ tư duy được phát minh bởi TonyBuzan, tôi nhận thấy rằng Sơ đồ tư duy là công cụ tư duy mang tính tự nhiên,nếu vận dụng vào dạy học sẽ gây cảm hứng và niềm say mê học tập cho họcsinh Đối với môn Công nghệ 11, khi kiến thức còn khá nặng nề và hứng thú củahọc sinh với môn học rất hạn chế thì việc dạy học bằng Sơ đồ tư duy sẽ mang lại
sự mới mẻ cho giờ học, giảm sự nặng nề về kiến thức, tạo ra được sự hứng thú
và có sự yêu thích với môn học Có thể nói, đây là công cụ vô giá không nhữnggiúp cho học sinh mà cả giáo viên trong việc thu thập, phân loại thông tin
Sơ đồ tư duy chính là một bức tranh tổng thể về chủ đề đang hướng tới đểmỗi cá nhân có thể hiểu được bức tranh đó, nắm bắt được diễn biến của quátrình tư duy theo nhóm đang diễn ra đến đâu, đang ở nhánh nào của sơ đồ tư duy
và tổng quan toàn bộ kết quả của nhóm ra sao Điều này giúp tiết kiệm thời gianlàm việc trong học tập do các thành viên không mất thời gian giải thích ý tưởngcủa mình thuộc ý lớn nào
Trong quá trình học tập có rất nhiều ý kiến trong khi đó mỗi người luôngiữ chính ý kiến của mình, không hướng vào mục tiêu đã đề ra dẫn đến khôngrút ra được kết luận cuối cùng Sử dụng Sơ đồ tư duy sẽ khắc phục được nhữnghạn chế đó bởi Sơ đồ tư duy tạo nên sự đồng thuận trong nhóm, các thành viênđều suy nghĩ tập trung vào một vấn đề chung cần giải quyết, tránh được hiệntượng lan man và đi lạc chủ đề
Trang 7Không những vậy, Sơ đồ tư duy đã tạo nên sự cân bằng giữa các cá nhân vàcân bằng trong tập thể Mọi thành viên đều đóng góp ý kiến và cùng nhau xâydựng nên sơ đồ tư duy của cả nhóm Các thành viên tôn trọng ý kiến của nhau
và các ý kiến đều được thể hiện trên Sơ đồ tư duy
Sơ đồ tư duy là một công cụ tư duy thực sự hiệu quả bởi nó tối đa hoá đượcnguồn lực của cá nhân và tập thể Mỗi thành viên đều rèn luyện được khả năng
tư duy, kỹ năng thuyết trình và làm việc khoa học Sử dụng sơ đồ tư duy giúpcho các thành viên hiểu được nội dung bài học một cách rõ ràng và hệ thống.Việc ghi nhớ cũng như vận dụng cũng sẽ tốt hơn Chỉ cần nhìn vào Sơ đồ tư duy,bất kỳ thành viên nào của nhóm cũng có thể thuyết trình được nộidung bài học
Sơ đồ tư duy cung cấp cho ta cái nhìn chi tiết và cụ thể Khi mọi người tậptrung vào chủ đề ở giữa thì bộ não của mỗi thành viên đều hướng tới trọng tâmtạo nên sự đồng thuận tập thể, cùng hướng tới một mục tiêu chung và địnhhướng được kết quả Các nhánh chính của sơ đồ tư duy đưa ra cấu trúc tổng thểgiúp các thành viên định hướng tư duy một cách logic Bên cạnh đó, các nhánhphụ kích thích tính sáng tạo đồng thời hiểu được tư duy cũng như sự tích cựccủa mỗi thành viên
Đối tượng nghiên cứu của môn công nghệ 11, rất đa dạng và nhiều thuộclĩnh vực khác nhau: Vẽ kỹ thuật, Cơ khí, Động cơ đốt trong Đây là phươngpháp dạy học không mới nhưng giáo viên và học sinh không tránh khỏi lungtúng trong một số kĩ năng như sưu tầm, xử lý thông tin, vẽ, ý tưởng Năng lựchọc sinh không đồng
đều nên đôi khi việc vẽ sơ đồ tư duy trong học tập là sự máy móc không hiệuquả
Khi đó điều kiện dạy học bộ môn này còn hạn chế về thời gian, khônggian cơ sở vật chất của trường còn thiếu để dạy tốt đòi hỏi giáo viên phải cónhiều kĩ năng khác ngoài kĩ năng sư phạm để gây hứng thú cho người học, kíchthích học sinh tư duy tích cực
CHƯƠNG II: THỰC TRẠNG
1 THỰC TRẠNG CỦA ĐỀ TÀI
Trường tôi đang công tác thuộc một vùng nông thôn, cácphương tiện kỹ thuật phục vụ dạy học còn nhiều khó khăn Họcsinh con em nhà làm nông, nên gia đình chưa quan tâm đến
Trang 8việc học của các em Có quan tâm chăng thì người ta chưa chútrong đến môn học, vẫn còn quan niệm môn chính - phụ tronghọc tập Bên cạnh đó bản thân của các em cũng chưa thật sựyêu thích môn học Các em chỉ học theo nghĩa vụ chứ chưa say
mê dẫn đến kết quả học tập của các em đối với môn chưa cao
Môn Công nghệ 11 bao gồm các nội dung cụ thể:
* Vẽ kĩ thuật
- Tiêu chuẩn trình bày bản vẽ kĩ thuật
- Phương pháp biểu diễn vật thể trên bản vẽ kĩ thuật
- Thiết kế và bản vẽ kĩ thuật
- Các loại bản vẽ kĩ thuật
* Chế tạo cơ khí
- Vật liệu cơ khí và các công nghệ chế tạo phôi
- Công nghệ cắt gọt kim loại
- Tự động hoá trong chế tạo cơ khí
* Động cơ đốt trong
- Đại cương về động cơ đốt trong
- Cấu tạo của động cơ đốt trong
- Ứng dụng động cơ đốt trong
Với mục tiêu cụ thể sau:
- Về kiến thức: Học sinh phải biết được những kiến thức
cơ bản về vẽ kỹ thuật, chế tạo cơ khí và động cơ đốttrong
- Về kỹ năng:Thực hiện được một số công việc thuộc các lĩnh vực vẽ
kĩ thuật, một số thao tác về cơ khí chế tạo, động cơ đốt trong
- Về thái độ: Có hứng thú kĩ thuật, có thói quen lao động theo kếhoạch, tuân thủ quy trình công nghệ, an toàn lao động và bảo vệ môitrường Hình thành tác phong công nghiệp trong lao động và cuộcsống Có ý thức định hướng nghề nghiệp tương lai
Để đạt mục tiêu trên đây thật sự là vấn đề không nhỏ cần đặt ra của không
ít giáo viên khi dạy môn Công nghệ 11 Tài liệu tham khảo đặc thù phục vụ cho
Trang 9môn Công nghệ chưa phổ biến Quan niệm của xã hội, gia đình, và đặc biệt làhọc sinh đối với bộ môn này còn khá lệch lạc: không đầu tư, không chú ý thậmchí là xem thường hoặc học cho xong…Nhiều tiết dạy giáo viên chỉ truyền tảihết kiến thức hết nội dung của mục tiêu đề bài chứ chưa chú trọng kích thích tưduy cho các em nên tiết học trở nên buồn tẻ, đơn điệu học sinh thiếu linh hoạt.
Vì thế sử dụng sơ đồ tư duy giúp học sinh sôi nổi, vui vẻ học tập phát huy tínhtích cực chủ động tìm tòi kiến thức
2 NGUYÊN NHÂN THỰC TRẠNG
a Tình trạng chung
Trong thực tế hiện nay, nhiều học sinh, học tập một cách thụ động, chỉđơn thuần là nhớ kiến thức một cách máy móc mà chưa rèn luyện kỹ năng tưduy Học sinh chỉ học bài nào biết bài đấy, cô lập nội dung của các môn, phânmôn mà chưa có sự liên hệ kiến thức với nhau vì vậy mà chưa phát triển được tưduy logic và tư duy hệ thống Sử dụng sơ đồ tư duy giúp các em giải quyết đượccác vấn đề trên và nâng cao hiệu quả học tập
Giáo viên chưa thực sự quan tâm đến việc hình hóa các kiến thức trongbài dạy của mình Tuy có lập sơ đồ bảng biểu nhưng cũng chỉ dùng lại ở đó màchưa quan tâm đến đường nét, màu sắc, hình ảnh… và học sinh cũng chỉ vẽ lại,viết lại theo đúng như những gì giáo viên đã trình bày trên bảng mà không hềsuy nghĩ, thiết kế hay tự hệ thống hóa lại kiến thức theo cách tiếp thu của mình
Và phần quan trọng để lý giải nguyên nhân tại sao lập sơ đồ trong dạy học
là cách rất cũ mà ít giáo viên mạnh dạn để vận dụng? Đó là giáo viên chưa quenvới cách ghi chép vắn tắt, chẳng ngay hàng thẳng lối, thoát khỏi qui củ đề mục.Mặc dù chắc chắn các giáo viên đều có thể hình dung được nội dung kiến thứccủa bài học gồm những vấn đề nào? Mỗi vấn đề cần có những nội dung gì? đểđưa chúng lên một sơ đồ cụ thể
b Đối với môn Công nghệ 11
Phần Vẽ kỹ thuật: khó khăn nhất đó là học sinh cần phải nắm chắc các quitắc về trình bày bản vẽ kỹ thuật rồi sau đó có thể biểu diễn vật thể trênBVKT Việc này rất đơn giản với các bạn cẩn thận, chịu khó tiếp thu hoặc
có năng khiếu vẽ bẩm sinh Nhưng nhìn mặt bằng chung các em còn khá
mù mờ, thậm chí nhiều bạn còn không biết làm thế nào để biểu diễn đượcmột vật thể hay vật thể đó thì chiếu như thế nào?
Phần Chế tạo cơ khí: có kiến thức khá gần gũi với đời sống Nhưng đốivới lứa tuổi học sinh lớp 11 có thể các em chỉ là nhìn lướt qua chứ chưathực sự chú ý đến những công việc liên quan đến chế tạo cơ khí mà các e
Trang 10thấy hàng ngày Như phương pháp hàn gồm những cách nào? Những vậtliệu nào dùng trong chế tạo cơ khí? Đúc làm những công việc nào?
Phần động cơ đốt trong: đây là phần kiến thức rất hay, liên quan trực tiếpđến đời sống hàng ngày Nhất là gia đình nào hầu như cũng có xe máylàm phương tiện đi lại Ở phần này, các em cần hệ thống đầy đủ từ cấu tạocủa động cơ đốt trong đến cấu tạo và nguyên lý làm việc của từng cơ cấu,
hệ thống như thế nào? Ứng dụng của động cơ đốt trong ra sao?
Với kiến thức trải rộng ở nhiều lĩnh vực, rất khó và rất cần sự đam mê.Cộng với tâm lý môn phụ, học cho qua nên tiết Công nghệ ngày càng ít hứngkhởi, học sinh không hứng thú
CHƯƠNG III: GIẢI PHÁP VÀ BIỆN PHÁP
1 CƠ SỞ ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP
Dựa trên nguyên lý hoạt động của bộ não, SĐTD có thể giúp chúng ta ghinhớ lâu hơn, đọc nhanh hơn, hiệu quả hơn Không những vậy, chúng ta cũnghiểu được sơ đồ tư duy, thấy được sự tương thích giữa sơ đồ tư duy với cấu tạo,chức năng và hoạt động của bộ não Từ đó thấy được vai trò quan trọng của nótrong học tập và trong đời sống
Đề tài đặt ra mục đích, nhiệm vụ của nghiên cứu đó là: ứng dụng triệt để
sơ đồ tư duy vào trong dạy học nói chung và giảng dạy môn Công nghệ nóiriêng để phát huy tối đa khả năng tư duy, đặc biệt là tư duy hệ thống
Khi HS đã thiết kế SĐTD và tự “ghi chép” phần kiến thức như trên là các
em đã hiểu sâu kiến thức và biết chuyển kiến thức từ SGK theo cách trình bàythông thường thành cách hiểu, cách ghi nhớ riêng của mình
2 CÁC GIẢI PHÁP CHỦ YẾU
Qua đợt tập huấn dạy học sử dụng Sơ đồ tư duy mà nhà trường đã triểnkhai, kết hợp với kinh nghiệm đúc kết sau những tiết dạy ứng dụng SĐTD đãdạy Tôi nhận thấy dạy học bằng Sơ đồ tư duy là phương pháp dạy học tích cựctôi bắt đầu áp dụng đề tài của mình Thiết kế Sơ đồ tư duy vào tiết dạy mônCông nghệ 11
Có thể tóm tắt việc dạy học bằng Sơ đồ tư duy mang lại các lợi ích nhưsau:
Trang 113 TỔ CHỨC TRIỂN KHAI THỰC HIỆN
3.1:Vận dụng đề tài:
Sau đây tôi xin trình bày minh hoạ sử dụng Sơ đồ tư duy vào tiết dạy.Cần chuẩn bị như sau :
a) Đối với giáo viên:
- Chuẩn bị các sơ đồ sao cho phù hợp nhất với từng bài
- Vẽ Sơ đồ tư duy hệ thống các bài trên giấy
- Phân nhóm: 4 hoặc 8 học sinh/nhóm
- Phần hướng dẫn các bước tiến hành vẽ một sơ đồ tư duy
b) Đối với nhóm học sinh:
- Chuẩn bị giấy A4, bút chì màu, các mẫu giấy nhỏ, bút dạ quang
- Cần nắm vững nội dung kiến thức của bài đã học
- Hướng dẫn trình tự vẽ một Sơ đồ tư duy hệ thống kiến thức: