Phương pháp dạy học hóa học ở trường phổ thôn

Việc nghiên cứu và biên soạn cuô'n Giáo trình Phương pháp dạy học Hoá học ở trường phổ thông nhằm phục vụ công tác đào tạo cho các đối tượng nghiên cứu về Lí luận và Phương pháp dạy họ

ởTRƯỜNG PHỔTHÔNGChương 1

NHIỆM VỤ MÕN HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN cứu KHOA HỌC

TRONG DẠY HỌC HOẨ HỌC_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _

I Đôl tượng và nhiệm vụ của phương pháp dạy học hoá học 19

1 ĐÔI tượng của phương pháp dạy học hoá học 20

2 Nhiệm vụ của phương pháp dạy học hoá học 20

3 MÔI quan hệ của PPDH hoá học với các môn học khác

và vị trí của nó trong hệ thống các môn khoa học giáo dục 22

II Phương pháp nghiên cứu khoa học trong dạy học hoá học 25

1 Cơ sờ lí luận của việc nghiên cứu PPDH hoá h ọ c 25

2 Lịch sử phát triển của khoa học PPDH hoá học 25

trong dạy học hoá học 27

4 Quy trình nghiên cứu một đề tài khoa học về PPDH hoá học 30

5 Đề cương nghiên cứu khoa học về PPDH hoá học 32Câu hỏi và bài tập 34Tài liệu tham khảo 35

PHƯƠNG PH Á P D Ạ Y H Ọ C H O Á H Ọ C ở TRƯ Ờ NG PH Ổ TH Ô N G

Chương 2

CHƯƠNG TRÌNH VÀ SẨCH GIÁO KHOA HOẨ HỌC ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG

I Dạy học hoá học vói việc thực hiện mục tiêu giáo dục

ở trường phổ thông 37

1 Vị trí của môn Hoá học ở trường phồ thông 37

2 Mục tiêu của môn học 39

3 Những nhiệm vụ cơ bản của việc dạy học hoá học 47

II Chương trình hoá học ở trường phô thông 49

1 Định hướng xây dựng chương trình môn h ọc 49

2 Một sô' khái niệm chung 50

3 Nguyên tắc xây dựng chương trình hoá học ở trường phổ thông 55

4 Cấu trúc chương trình hoá học ở trường phồ thông .60

5 Đổi mói chương trình giáo dục phổ thông theo định hướng năng lực 65

III Sách giáo khoa hoá học ở trường phổ thông 80

1 Vai trò và chức năng của SGK hoá học 80

2 Cấu trúc, nội dung và tác dụng cùa SGK hoá học phổ thông 82

3 Những yêu cầu cơ bản khi biên soạn SGK 85

IV Nội dung chủ yếu cúa chương trình và SGK hoa học ở trường phô thông 8ò 1 Những kiến thức cơ bản về hoá học 86

2 Hệ thống kiến thức về các chât và phản ứn^ hoá h ọ c 88

Câti hỏi và bài tập 89

Tài liệu tham khảo 90

Phẩn II PHƯƠNG PHAP DẠY HỌC HOA HỌC ở TRƯỜNG PHỔ THÕNG

Chương 3

KHẤI QUẤT CHUNG VÊ PHƯƠNG PHẤP DẠY HỌC HOẨ HỌC_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _

I Một sô' khái niệm cơ bản 95

1 Phương pháp dạy học 95

2 Phương pháp dạy học hoá học ở trường phổ thông 99

II Hệ thống các PPDH hoá học 100

1 Phân loại PPDH hoá học ở trường phô thông 100

2 Hệ thôhg các PPDH hoá học ờ trường phổ thông 102

III Xu hướng đồi mới phương pháp dạy học hoá học hiện nay 103

1 Định hướng chung 103

2 Định hướng cụ thể đối vói môn Hoá học 105

3 Các quan điểm tiếp cận làm cơ sở khoa học cho dạy học Hoá học theo định hướng năng lực 105

IV Một sô' kĩ thuật dạy học tích cực 114

1 Kĩ thuật khăn trải bàn 114

2 Kĩ thuật sơ đồ tư duy (SĐTD) 116

3 Kĩ thuật công não 118

4 Kĩ thuật 5W1H 119

5 Kĩ thuật 3 lần 3 120

6 Kĩ thuật KWL 121

7 Kĩ thuật thu, nhận thông tin phản hổi 122

Câu hỏi và bài tập 122

Tài liệu tham khảo 123

8 PHƯƠNG PH ÁP D Ạ Y H Ọ C H O Á H Ọ C ở TRƯ Ờ N G PHỔ T H Ô N G

Chương 4

CẤC PHƯƠNG PHẤP DÙNG LỜI TRONG DẠY HỌC HOẦ HỌC_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _

I Ý nghĩa của phương pháp dùng lời 125

II Yêu cầu sư phạm cần đảm bảo khi sử dụng phương pháp dùng lời trong dạy học Hoá học 126

III Một sô' phương pháp dùng lời 127

1 Phương pháp thuyết trình 127

2 Phương pháp đàm thoại tìm tòi - phát hiện (đàm thoại ơrixtic) 137

3 Giải thích và diễn giảng 150

4 Hình thức xêmma 156

5 Phương pháp thảo luận theo nhóm n h ò 160

6 Phương pháp Graph 170

IV Nhiệm vụ của giáo viên và học sinh 177

1 Nhiệm vụ của giáo viên 177

2 Nhiệm vụ của học sinh 178

Câu hỏi và bài tập 180

Tài liệu tham khảo 180

Chương 5. CÁC PHƯƠNG PHẤP TRỰC QUAN VẦ THỰC HÀNH TRONG DẠY HỌC HOA HỌC_ _ _ _ _ _ _ ^_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ T Phương pháp trực quan trong dạy học hoá học 183

1 Khái quát chung 183

2 Phân loại các phương pháp trực quan 187

3 Những 3?êu cầu sư phạm cần đảm bảo khi sử dụng phương tiện trực quan trong dạy học 188

4 Tài liệu học tập trong dạy học hoá học 192

5 Đổ dùng trực quan trong dạy học hoá học 19 n

6 Sử dụng các phương tiện kĩ thuật trong dạy học hoá học 203

II Phương pháp thực hành trong dạy học hoá học 204

1 Sử dụng thí nghiệm trong dạy học hoá học 204

2 Bài tập hoá học 236

III ưu điểm và hạn chế của các phưcmg pháp trực quan và thực hành 250

IV Nhiệm vụ của giáo viên và học sinh 251

Câu hòi và bài tập 253

Tài liệu tham khảo 254

Chương 6 CẤC PHƯƠNG PHẤP SẤNG TẠO VA NGHIÊN cữu TRONG DẠY HỌC HOẦ HỌC I Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề 255

1 Khái niệm và bản chất của PPDH GQVĐ 256

2 Quy trình của dạy học GQVĐ 258

3 Các mức độ của việc vận dụng dạy học GQVĐ 262

4 Câu hòi có tính chất nêu vấn đ ề 263

5 Cách xây dựng tình huống có vâh đề và quy trình dạy HS GQVĐ 264

6 ưu điểm, nhược điểm của PPDH GQVĐ 266

II Phương pháp dạy học theo dự án 267

1 Khái n iệm 267

2 Đặc điểm của dạy học theo dự án .268

3 Phân loại học tập theo dự án 271

4 Tiến trình dạy học theo dự án 272

5 Vai trò của giáo viên và học sinh trong dạy học ửieo dự án 277

6 Công cụ đánh giá kết quả học tập trong dạy học ửieo dự án 278

7 ưu, nhược điểm của dạy học theo dự án 280

III Phương pháp dạy học theo góc 296

1 Khái niệm 296

10 PHƯƠNG PH Á P D Ạ Y H Ọ C H O Á H Ọ C ở TRƯ Ờ N G PHÓ TH Ô N G

2 Bản chất của dạy học theo góc 296

3 Quy trình thực hiện 298

4 ưu, nhược điểm của dạy học theo góc 301

IV Phương pháp dạy học theo hợp đổng 302

1 Khái niệm 302

2 Bản chất của dạy học theo hợp đổng 303

3 Quy trình thực hiện dạy học theo hợp đồng 303

4 ưu điểm và hạn chế 313

V Phương pháp "'Bàn tay nặn b ộ t" 316

1 Khái niệm 316

2 Bản chất 317

3 Quy trình thực hiện 317

4 ưu điểm và hạn chế 319

VI Phương pháp VVebquest (Tìm kiếm trên mạng) 322

1 Khái niệm .322

2 Đặc điểm của học tập vói VVebQuest 323

3 Quy trình thiết kếVVebQuest 324

4 Các bước dạy học VVebQuest 326

5 ưu điểm và hạn chế* 326

VII Mô hình trường học mới Việt Nam VNEN 332

1 Sơ lược mô hình trường học mới Việt Nam VNEN 332

2 Cấu trúc một bài học được thiết kế theo mô hình VNEN 333

3 Đánh giá năng lực của HS theo mô hình VNEN 340

4 ưu, nhược điểm của mô hình tru’ờng học mới VNEN .341

VIII Nhiệm vụ cúa giáo viên và học sinh 342

1 Nhiệm vụ của G V 342

2 Nhiệm vụ của HS 344

Câu hói và bài tập 346

Tài ỉiệư tham khảo 346

Phẩn III

TỔ CHỨC DẠY HỌC HOÁ HỌC ở TRƯỜNG PHỔ THỒNG

Chương 7

CẤC HÌNH THỨC TỐ CHỨC DẠY HỌC HOẨ HỌC ỡ TRƯỜNG PHỔ THÕNG

I Hình thức tổ chức dạy h ọc 351

1 Khái quát chung 351

2 Phân loại hình thức tổ chức dạy học 352

II TỔ chức dạy học trên lớp 353

1 Khái niệm dạy học trên lóp 353

2 Phân loại các bài dạy học trên lớp 353

3 Tiến trình thực hiện 354

4 ưu điểm và hạn chế của việc tổ chức dạy học trên lớp 355

III TỔ chức các hoạt động ngoại khóa 356

1 Khái niệm hoạt động ngoại khoá hoá học 356

2 Đặc điểm của hoạt động ngoại khoá 357

3 Nhiệm vụ của tổ chức hoạt động ngoại khoá hoá học 360

4 Một sô phương pháp tổ chức hoạt động ngoại khoá hoá học 360

5 Quy trình thiết kế các hoạt động ngoại khoá về hoá học 362

6 Các nguyên tắc và tiến trình tố chức hoạt động ngoại khoá hoá học 363

7 Một sô' hình thức hoạt động ngoại khoá về ngày hội hoá h ọ c 367

Câu hòi và bài tập 381

Tài liêu tham khảo 382

12 PHƯƠNG PH Á P D Ạ Y H Ọ C H O Á H Ọ C ở TRƯ Ờ N G PH Ổ T H Ô N G

Chương 8

XÂY DỰNG KẾ HOẠCH DẠY HỌC HOẨ HỌC ở TRƯỜNG PHỐ THÔNG_ _ _ _ _ _ _

I Quy trình xây dựng kếhoạch dạy học môn Hoá học 384

1 Xác định nhu cầu và phong cách học tập của học sinh 384

2 Xây dựng hệ mục tiêu dạy học cho môn Hoá học 385

3 Xác định nội dung dạy học hoá học 391

4 Lựa chọn hình thức tổ chức, phương pháp và phương tiện dạy học hoá học 392

5 Xác định hình thức và phương pháp KT - ĐG kết quả học tập môn hoá học 393

6 Lựa chọn hình thức đánh giá cải tiêh, phát triển chuyên môn 394

II Cấu trúc của kếhoạch dạy học 394

III Xây dựng kếhoạch bài học hoá học 399

1 Khái niệm về kế hoạch bài h ọc 399

2 Tầm quan trọng và yêu cầu của việc xây dụTìg kếhoạch bài học 401

3 Các bước xây dựng kê hoạch bài học 402

4 Tiên trình thực hiện kê hoạch bài học 408

5 Thiết kế hổ so bài học với sự hỗ trợ của phương tiện công nghệ 409

Câu hòi và bài tập 409

Tài liệu tham khảo 410

Chương 9 KIẾM TRA ĐÁNH G!Á THEO ĐỊNH HƯỚNG NĂNG Lực TRONG DẠY HỌC HOẨ HỌC ở TRƯỠNG PHỔ ĨHÕNG_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ L Kiểm tra, đánh g iá 414

1 Khái quát chung về kiếm tra, đánh giá 414

2 Chức năng cùa kiểm tra, đánh giá 417

3 Ý nghĩa^ bản chất của việc kiểm tra, đánh giá 418

4 Tiêu chí đánh giá 420

5 Quy trình của việc kiểm tra, đánh g iá 422

II Các hình thức kiểm tra, đánh g iá 423

1 Đánh giá theo tiến trình/thường xuyên 424

2 Kiểm tra, đánh giá tổng kết/định k ì 433

III Thiết kế câu hỏi/bài tập kiếm tra, đánh giá theo định hướng năng lực 442

1 Quy trình thiết kế 442

2 Xây dựng ma trận đề kiêm tra 443

IV Thiết kê bộ công cụ đánh g iá 462

1 Yêu cầu khi thiết kế bộ công cụ đánh giá theo định hướng năng lự c 463

2 Xây dựng công cụ kiểm tra, đánh giá học sinh 464

3 Đánh giá năng lực khoa học cho học sinh 479

Câu hòi và bài tập 485

Tài liệu tham khảo 485

Phấn IV NÀNG Lực DẠY HỌC CỦA NGƯỜI GIÁO VIÊN• « • Chương 10 PHẤT TRIỂN Kĩ NẤNG NGHỀ CHO GIẨO VIÊN DẠY MỒN HOẤ HỌC_ _ _ _ _ _ _ _ I Tiêu chuẩn của người giáo viên hoá học 490

1 Tiêu chuẩn chung của người giáo viên 491

2 Tiêu chuẩn cụ thể của giáo viên hoá học 495

II Phát triển kĩ năng nghề nghiệp cho giáo viên dạy môn Hoá học 499

1 Một sô' vấn đề chung 499

2 Kĩ năng tìm hiểu đối tượng và môi trường giáo dục 504

3 Kĩ năng xây dựng hệ mục tiêu môn học và thiết kế nội dung dạy học 507

4 Kĩ năng giảng dạy môn Hoá học trên lớp 509

5 Kĩ năng kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh 513

6 Kĩ năng đánh giá cải tiến việc dạy học của GV ở trường phổ thông 514

Câu hòi và bài tập 518

Tài liệu tham khảo 519

PHỤ LỤC Phụ lục 1 Đề cương nghiên cứu khoa học về PPDH hoá học 521

Phụ lục 2 Điều tra phong cách học tập 528

Phụ lục 3 Các biêu bảng mô tả các mức độ năng lự c 539

Phụ lục 4 Một số kế hoạch dạy học 552

Phụ lục 4.1 Sử dụng phương pháp Graph trong dạy học 552

Phụ lục 4.2 Sử dụng phương pháp ''Bàn tay nặn b ộ f' 556

Phụ lục 4.3 Sừ dụng phương pháp dạy học hợp đổng 564

Phụ lục 4.4 Sử dụng phương pháp dạy học theo góc 578

Phụ lục 4.5, Sử dụng phương pháp VVebquest 585

Phụ lục 4.6 Sứ dụng phương pháp dạy học giải quyết vấn đề 595

Phụ lục 4.7 Thiết kếbài học theo mô hình trườiig học mói VNEN 615

Phụ lục 4.8 Một sô'mẫu phiêu đánh giá dạy học 625

Phụ lục 5 Mau phiếu đánli giá năng lực nghề nghiệp của giáo viên 633

14 PHƯƠNG PH Á P D Ạ Y H Ọ C H O Á H Ọ C ở TRƯ Ờ N G PH Ổ T H Ô N G

LỜI NÓI ĐẨU

Phương pháp dạy học nói chung và phương pháp dạy học hoá học nói riêng luôn là lĩnh vực đòi hỏi sự sáng tạo không ngừng Tùy từng nội dưng cần truyền đạt mà người dạy có thể

sử dụng những phương pháp khác nhau hoặc tích hợp những phương pháp dạy học nhằm mục đích hình thành và phát triển năng lực của người học

Việc nghiên cứu và biên soạn cuô'n Giáo trình Phương pháp

dạy học Hoá học ở trường phổ thông nhằm phục vụ công tác đào

tạo cho các đối tượng nghiên cứu về Lí luận và Phương pháp dạy học hoá học của trường Đại học Giáo dục nói riêng và các trường Sư phạm nói chung Giáo trình này còn là tài liệu tham khảo bổ ích cho đội ngũ giáo viên dạy học môn Hoá học ở các trường phổ thông

Nội dung giáo trình gồm 4 phần lớn đề cập đến những vâ'n

đề cơ bản nhâ't trong quá trình đào tạo người giáo viên hoá học hiện nay Cụ thể:

Phần I Nhập môn phương pháp dạy học hoá học ở trường

phổ thông đề cập đêh các nội dung: Nhiệm vụ môn học và phimng

pháp nghiên cứu khoa học trong dạỵ học hoá học; Chương trình và sách giáo khoa hoá học phô’thông

Phần II Phương pháp dạy học hoá học ở trường phổ

thông phân tích các nội dung: Khái quát chung về phương pháp

dạy học hoá học; Các phương pháp dùng lời trong dạy học hoá học;

Các phương pháp trực quan và thực hành trong dạy học hoá học; Các phương pháp sáng tạo và nghiên cứu trong dạy học hoá học

Phần III Tô chức dạy học hoá học ở trường phô thông giới

thiệu: Các hình thức tổ chức dạy học ở trường p h ổ thông; Xây dựng

kếhoạch dạy học môn Hoá học ở trường p h ố thông; Kiểm tra đánh giá theo định hướng năng lực trong dạy học hoá học ở trường phô’ thông

Phần IV Năng lực dạy học của người giáo viên hướng dẫn

Phát triển kĩ năng nghề nghiệp của ĩĩgười giáo viên hoá học.

Nhóm tác giả mong muốn nhận được các ý kiêh đóng góp của bạn đọc đê’ cuôh giáo trình này được hoàn thiện hơn vào lần tái bản sau

NHÓM TÁC GIẢ

16 PHƯƠNG PH ÁP D Ạ Y H Ọ C H O Á H Ọ C ở TR Ư Ờ N G PH Ổ TH Ỏ N G

Phần I

ỏ TRƯỜNG PHỔ THÔNG

Chương 1

NHIỆM VỤ MÔN HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP

NGHIÊN CỨU KHOÁ HỌC TRONG DẠY HỌC HOÁ HỌC• • • •

Học xong chương này, người học có thể:

- Trình bày được hệ thống kiến thức cơ bản, hiện đại về đối tượng nghiên cứu và nhiệm vụ của môn Phương pháp dạy học hoá học.

- Khái quát được phương pháp nghiên cứu khoa học trong dạy học hoá học.

- Vận dụng được quy trình nghiên cứu khoa học vào việc thiết kế

đề cương nghiên cứu khoa học một đề tài cụ thể vé phương pháp dạy học hoá học.

I ĐỐI TƯỢNG VÀ NHIỆM vụ NGHIÊN cứu CỦA PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC HOÁ HỌC

Phương pháp dạy học (PPDH) hoá học là một ngành khoa học vì nó nghiên cứu, làm rõ các quy luật của quá trình dạy học hoá học Quá trình dạy học hoá học bao gồm các thành tố; Mục đích, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức và phương tiện dạy học, hoạt động của giáo viên (GV), hoạt động của học sinh (HS) và đánh giá kết quả của quá trình dạy học

PPDH hoá học là một ngành khoa học, vì thế nó có đôl tượng, nhiệm vụ, phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu riêng của mình.

1 Đối tượng của PPDH hoá học

Phương pháp dạy học hoá học là ngành khoa học nghiên cihi quá trình dạy học hoá học ở trường phô thông, tìm ra những quy luật của nó và xây dựng những cơ sở lí luận đê nâng cao chất lượng của quá trình này nhằm đáp ứng ngày càng tốt hơn yêu cầu phát triển nguồn nhân lực phục vụ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đâ't nước

2 Nhiệm vụ của PPDH hoá học

Phương pháp dạy học hoá học giải quyết ba câu hỏi kxn sau đây:

- Ví sao phải dạy và học hoá học ở trường phổ thông? (mục đích

và nhiệm vụ dạy học hoá học)

- Dạy và học cái gì? (nội dung dạy học hoá học)

- Dạy và học hoá học nìni’ thê'nào? CphưcTĩìg pháp, phương

tiện, hình thức tố chức dạy học)

Đế giái quyê't được ba câu hỏi lớn ờ trên thì môn học phải thực hiện tốt ba nhiệm vụ cơ bản sau:

Nhiệm vụ thứ nhất: Giúp giáo viên hoá học hiểu được mục

đích của việc dạy học hoá học ữong nhà trường phổ thông là đào tạo những con người mới có phẩm châ't; phát triển năng lực nói chung và năng lực đặc thù môn hoá học nói riêng; có kĩ năng

20 PHƯƠNG PH Á P D Ạ Y H Ọ C H O Á H Ọ C ở TRƯ Ờ N G PH Ổ T H Ô N G

sống, năng lực sáng tạo và năng lực vận dụng kiến thức vào hoàn cảnh thực tiễn.

Nhiệm vụ thứ hai: Xây dvmg nội dung môn hoá học, tài

liệu tham khảo cho chương trình hoá học phổ thông đáp ứng

được yêu cẩu đổi mới của đất nước trong quá trình hội nhập

WTO Khi lựa chọn nội dung môn học phải chú ý đến logic phát triển của ngành khoa học hoá học và lịch sử hoá học, các điều kiện tâm lí - giáo dục học, xác định tỉ lệ các kiêh thức lí thuyết và thực nghiệm hoá học cùng các môi liên hệ với các bộ môn khoa học khác

Nhiệm vụ thứ ba: Xuâ't phát từ nguyên lí "dạy và học" giúp

cho HS cách thức thu nhận kiến thức hoá học hiệu quả nhâ't Nhiệm vụ này liên quan đêh sự phát triến tu’ duy của HS Do vậy, điều khiển hoạt động nhận thức của HS là một quá trình phức tạp đòi hỏi ở người GV phải sử dụng được tâ't các phương tiện hoạt động giảng dạy - học tập nhằm giúp HS chủ động tiếp thu kiến thức mới

Việc dạy học hoá học là toàn bộ các hoạt động của người

GV nhằm định hướng về mặt tâm lí, giáo dục động cơ học tập đúng đắn, kích thích và duy trì hứng thú học tập của HS Thông qua quá trình dạy học, GV phát hiện và bồi dưỡng những HS có năng khiếu về hoá học, hình thành và phát triển năng lực nhận thức, năng lực sáng tạo, năng lực hành động cho

HS Trong quá trình dạy học GV cần coi trọng công tác hướng dẫn tự học cho HS, hình thành cho họ ý thức tự giác, chủ động tham gia vào việc tiếp thu cũng như việc vận dụng kiến thức vào thực tiễn cuộc sông hiện tại

Chương 1 NHIỆM vụ MÔN HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN cứu KHOA HỌC 21

Việc học hoá học là toàn bộ hoạt động nhận thức của HS, dưới sự dẫn dắt của GV Trong quá trình học tập, HS chủ động, tích cực, tự giác học tập thông qua chất lượng nắm vững kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo thực hành thí nghiệm cũng như cách thức thu thập và xử lí thông tin trong học tập Việc học có hiệu quả cao khi HS vận dụng nhuần nhuyễn các khâu sau:

Học —> hỏi hiểu —> hành [9 Như vậy, việc dạy và việc học là hai mặt của một quá trình thống nhâ't - sự dạy học Việc dạy của thầy phải có tác dụng điều khiển (tô chức, chỉ đạo, đánh giá sự tham gia tích cực học tập của HS) Dạy tốt là dạy HS biết cách học, say mê, hứng thú học hoá học, từ đó sẽ hiểu và biết thực hành, biết biêh quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo, Việc học của HS là quá trình

tự giác, tích cực, tự lực, chủ động tiếp thu kiến thức dưới sự chỉ đạo của GV

Tóm lại, PPDH hoá học có nhiệm vụ nghiên cứu môn học, việc dạy và việc học trong mối quan hệ chặt chẽ thông qua quá trình dạy học PPDH hoá học phải tìm ra được những điều kiện tối ưu nhất để giúp việc học cúa HS không chi nắm vững kiến thức mà còn vận dụng thành thạo kiêh thức vào hoàn cảnh thực tiễn

3 Mối quan hệ của PPDH hoá học với các môn học khác và vị trí của nó trong

hệ thống các môn khoa học giáo dục

PPDH hoá học có ỉiên hệ trực tiếp với khoa học hoá học và các khoa học tự ah.iên; với lí luận dạy học và các khoa học giáo dục và với triết học duv vật biện chứng Môl liên hệ này có thể biểu thị qua sơ đồ:

22 PHƯƠNG PH Á P D Ạ Y H Ọ C H O Á H Ọ C ở TRƯ Ờ N G PHỔ TH Ô N G

Chương 1 NHIỆM vụ MÔN HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN cứu KHOA HỌC 23

PPDH hoá học liên hệ trực tiếp với khoa học hoá học vì khoa học hoá học là "nguồn gốc nền tảng về nội dung trí dục của môn hoá học ở trường phổ thông và logic dạy học hoá học" Hệ thống kiến thức cơ bản về lí thuyêt và thực hành tạo nên bộ xưong sống của môn học hoá học Hệ thống kiến thức hoá học này sẽ quyết định PPDH hoá học Vì vậy, PPDH hoá học chịu sự chi phối trực tiếp và quyết định của khoa học hoá học Khi xây dvmg chương trình, PPDH hoá học phải nghiên ciiu việc xử lí sư phạm khoa học hoá học để chuyển hoá thành nội dung chương trình hoá học phổ thông theo mục tiêu đào tạo của Việt Nam Những nét đặc trưng của khoa học hoá học cũng tạo nên những nét đặc trung của môn hoá học, vì vậy việc dạy học hoá học khác với việc dạy các môn khoa học khác Do

đó PPDH hoá học phải phát hiện được những quy luật riêng, đặc thù của việc dạy học hoá học

PPDH hoá học gắn bó trực tiếp với lí luận dạy học đại cương vì quá trình dạy học hoá học phải tuân theo tâm lí sư

phạm chung nhâ't do lí luận dạy học đại cương nghiên cứu: Quá trình chiếm lĩnh khoa học phải tuân theo những quy luật nhận thức, tâm lí học lĩnh hội, hoạt động với đối tượng Đồng thời quá trình điều khiển tối ưu sự lĩnh hội khái niệm cũng phải tuân theo những quy luật chung nhất của lí luận dạy học Vì vậy, lí luận dạy học đại cương là nguồn gốc nền tảng của PPDH hoá học, cung cấp cho nó những hiểu biết về các quy luật chung của việc dạy học môn Hoá học Do vậy, có thể coi PPDH hoá học là sự tích hợp biện chiing của hoá học và lí luận dạy học đại cương PPDH hoá học không có nhiệm vụ nghiên cứu hoá học hoặc nghiên cihi quá trình dạy học nói chung mà chủ yê'u nghiên cứu việc dạy học môn Hoá học nói riêng.

PPDH hoá học có mối liên hệ với các môn khoa học khác,

nó được hình thành từ sự kết hợp giữa lí luận dạy học đại cương và khoa học hoá học, từ đó nó cũng có mối liên hệ với

các khoa học giáo dục như tâm lí học - giáo dục học và các môn khoa học tự nhiên như Toán học, Vật lí, Siiih học, Địa lí, Bao trùm lên các mối liên hệ này íà triết học duy vật biện chứng, đó

là cơ sở phương pháp luận của PPDH Quá trình học tập là quá trình nhận thức, do vậy khi nghiên cứu hoạt động nhận thức của HS phải dvra trên nhận thức Mác - Lênin, vận dụng nhũng quy luật và phạm trù của chủ nghĩa duy vật biện chứng để phát hiện những quy luật đúng đắn, những quy luật khách quan của quá trình dạy học hoá học Trên cơ sở đó xác lập những nguvên tắc chỉ đạo việc dạy và học hoá học cần chỉ rõ những mâu thuẫn đặc trưng, phân tích, tìm ra con đường giải quyết mâu thuẫn và làm cho quá trình dạy học phát triêh, hiện đại

PPDH hoá học với tư cách là một khoa học độc lập trong

hệ thông khoa học giáo dục, chi có thế phát triêh nhanh chóng

và vững chắc trong mối liên hệ chặt chẽ với các khoa học khác

24 PHƯ ƠNG PH ÁP D Ạ Y H Ọ C H O Á H Ọ C ở TRƯ Ờ N G PH Ổ T H Ô N G

II PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN cứu KHOA HỌC TRONG DẠY HỌC HOÁ HỌC

1 Cơ sở lí luận của việc nghiên cứu PPDH hoá học

PPDH hoá học với tư cách là một khoa học, được xây dựng trên cơ sở thế giới quan, nguyên tắc phương pháp luận khoa học và phải phù hợp với mục tiêu dạy học hoá học Cơ sở phương pháp luận khoa học là chủ nghĩa duy vật biện chứng

và chủ nghĩa duy vật lịch sử; những quan điểm lí luận của chủ nghĩa Mác - Lênin Do vậy, khi nghiên cứu PPDH hoá học cũng cần quán triệt quan điểm toàn diện, xem xét các sự vật hiện tượng trong sự vận động và phát triển, trong mối quan hệ phô biến, xuất phát từ thực tiễn khách quan, tôn trọng kết quả thực nghiệm

2 Lịch sử phát triển của khoa học PPDH hoá học

Việc nghiên cứu PPDH hoá học ra đời chậm hơn so với khoa học hoá học Trong xã hội phong kiến, việc dạy học chủ yếu tìm cách nhồi nhét cho HS một khối lượng sự kiện về các chất hoá học

Trên thế giới, từ thế ki XVIII, khoa học về PPDH hoá học được hình thành và phát triển dần dần ở Nga và một số nước châu Âu, lúc đầu là nghiên cứu xây dựng chương trình, SGK hoá học Những quan điểm cơ bản của khoa học này đã được các nhà Hoá học Nga đứng đầu là M v Lômônôxôp (1711-1765), A.M Butlêrôp (1828-1886), D.I Menđêlêep (1834-1907), V.N Vekhopski (1873-1947), C.G Sapôvalencô, I.N Bôrixôp, D.M Kiriuskin khởi thảo như:

Matxcơva;

Chương 1 NHIỆM vụ MÔN HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN cứu KHOA HỌC 25

• C.G Sapôvalencô (1963), PPDH H oá h ọc NXB Sư phạm,

• Nguyễn Ngọc Quang, Nguyễn Văn Đạm (1956-1957),

H oá học 7, H oá học 8, H oá học 9, H oá học 10, NXB GD HN.

• Nguyễn Ngọc Quang (1957), vấn đ ề danh pháp h o á học,

chuyên san GD phổ thông, BGD & ĐT

Năm 1962 mới có giáo trình đầu tiên về PPDH hoá học:

• Hoàng Hạnh, Nguyễn Cương, Nguyễn Đức Chuy (1962),

G iáo trình G iáo học ph áp h o á học, NXB GD, HN.

Sau gần 15 năm, tập giáo trình thứ hai về PPDH hoá học mới được xuâ't bản:

• Nguyễn Ngọc Quang, Nguyễn Cương, Dương Xuân

Trùili, L í ỉuận dạy h ọc h oá học, tập 1, NXB GD, HN.

Năm 1965, tập giáo trình về thực hàrủì của bộ môn bước đầu được hình thành: Dương Xuân Trinh, Nguyễn Cươĩig, Nguyễn

Đức Chuy (1965), Tỉtí nghiệm ỉioắ học ở trường phố' thông, tập 1,

tập 2, NXB GD Giáo trìrứi này được các tác giả Nguyễn Cưcmg, Dương Xuân Trinh, Trần Trọng Dương điều chinh vào năm

1980, Thí nghiệm thực hành ỉí luận dạy học h o ã học, NXB GD Và

tiếp tục được bô sung năm 2005 do các tác giả Nguyễn Cương, Nguyễn Xuân Trường, Nguyễn Thị Sửu, Đặng Thị Oanh, Hoàng

26 PHƯƠNG PH Á P D Ạ Y H Ọ C H O Á H Ọ C ở TRƯ Ờ N G PH Ổ T H Ô N G

Văn Côi, Trần Trung Ninh, Thí nghiệm thực hành PPDH H oá

học, NXB ĐHSP HN Các tác giả Đặng Thị Oanh và Nguyễn Thị

Sửu vói cuô'n PPDH môn Hoá học ở trường phổ thông (2014), NXB ĐHSP HN, đã và đang tiếp tục được quan tâm trong quá trình đào tạo nghề tại các trường đại học sư phạm

3 Các phương pháp nghiên cứu khoa học trong dạy học hoá học

PPDH hoá học cũng tuân theo những yêu cầu, nguyên tắc của việc nghiên ciiii khoa học nói chung Vói bản chất là hoạt động sáng tạo của khoa học, nhằm nhận thức quá trình dạy học hoá học, góp phần nâng cao chất lượng dạy học hoá học nói riêng và chất lượng giáo dục nói chung

Mục đích của việc nghiên cứu khoa học trong dạy học hoá học là tìm hiểu bản chất và các quy luật của quá trình nhận thức hoá học của HS, nhằm phát hiện những kiêh thức mói về mặt lí thuyê't cũng như việc vận dụng các biện pháp sư phạm có hiệu quả vào trong quá trình dạy học hoá học Ý nghĩa của việc nghiên cứu PPDH hoá học thể hiện ở chỗ:

- Giúp hình thành và phát triển năng lực độc lập, sáng tạo trong học tập và công tác, bổi dưỡng khả năng tự học cho người

với việc sử dụng một sô' phương pháp nghiên cứu khoa học hoá học sau đây.

phân tích, so sánh, tổng hợp, các vấn đề có liên quan đến việc dạy học hoá học

b) Phương pháp nghiên cứu thực tiễn việc dạy học h o á h ọc

ở trường phô thông, bao gồm:

- Điều tra kìwa học là khảo sát một nhóm đối tượng trên một

diện tích rộng nhằm tìm hiểu chính xác quy luật vận động, chi phối đô'i tượng Có thể tiến hành theo hai cách:

+ Điều tra cơ bản là điều tra thực trạng việc dạy học hoá học ở trường phổ thông theo nội dung và yêu cầu nghiên cứu của đề tài

+ Điều tra xã hội học là điều tra quan niệm, thái độ CLia người dạy và người học về quá trình dạy học hoá học (nội dung, phưong pháp, hình thức tô chức dạv học, ) được thê hiện qua trao đổi hay phỏng vân trực tiếp theo hệ thông câu hỏi viê't

Hình thức điểu tra có thể là nói chuyện trực tiếp giữa người nghiên cứu và đối tượng theo một chủ đích hoặc có thể ghi âm, quay phim để có tư liệu chính xác và đẩv đủ hơn Nêli điều tra theo hệ thổhg câu hòi viết thì nên có các phương án tra lời đế người được điểu tra có thế ỉựa chọn Bên cạnh đó cũng cần có hệ thống câu hỏi mở đê người được điểu tra trả lời theo

ý kiến riêng cúa mình

- Quan sát khoa học theo hình thức dự giờ trên lớp hoặc dụ

các hoạt động giáo dục của môn Hoá học Có hai hình thức quan sát đó là:

28 PHƯƠNG PH Á P D Ạ Y H Ọ C H O Á H Ọ C ở TRƯ Ờ N G PH Ồ T H Ô N G

+ Quan sát trực tiếp đòi hỏi nhà nghiên cứu phải trực tiê'p tham dự các hoạt động dạy học để thu thập được các thông tin chi tiết, đầy đủ, chính xác và những nhận xét cũng như biện pháp giải quyết.

+ Quan sát gián tiếp là hình tììức lấy tììông tin qua các phương tiện ghi âm, ghi hinh về ửiực tiễn dạy học ở trường phổ ửiông

Phương pháp chuyên gia là phương pháp điều tra qua đánh

giá của các chuyên gia về vâ'n đề, một sự kiện khoa học giáo dục nào đó Đây là phương pháp sừ dụng trí tuệ, khai thác ý kiêh đánh giá của các chuyên gia để xem xét, nhận định một vấn đề, một sự kiện khoa học để tìm ra giải pháp tối ưu cho vâh

đề, sự kiện đó Có thể:

+ Phỏng vấn là đưa ra những câu hỏi với người đối thoại

để thu thập thông tin Tùy theo cách tiếp cận khác nhau để thu được từ người được phỏng vấn những thông tin cần thiê't cho nghiên cihi

+ Phương pháp hội đồng là đưa ý kiến ra trước các nhóm chuyên gia khác nhau để nghe họ thảo luận, trarứì luận, và người nghiên cihi ghi lại tâ't cả những ý kiên đó để nghiên cứu, phân tích

+ Điều tra bảng hỏi là phương pháp dùng phiểu hỏi do người nghiên cứu thiết kê' sẵn với những câu hỏi được sắp xê'p theo một trình tự logic, người nghiên cứu có thế thu được thông tin chính xác về đôl tượng điều tra

- Thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm tra đôĩ chứng kết quả nghiên cứu đạt được so với lí thuyết đề ra Đây là công việc hết sức quan

trọng đối vói công tác nghiên cứu khoa học giáo dục nói chung

Chương 1 NHIỆM vụ MÔN HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN cứu KHOA HỌC 29

và khoa học hoá học nói riêng Hai loại thực nghiệm sư phạm thường được sử dụng trong nghiên cứu khoa học giáo dục là:

+ Thực nghiệm từng phần theo chủ đề đã định để chứng minh cho kết quả nghiên cihi lí thuyêt trong dạy học, trong hoạt động ngoại khoá, thực hành,

+ Thực nghiệm toàn phần mang tính tổng hợp bao gổm nhiều khâu, nhiều phần của quá trình dạy học hoá học Trên cơ

sở thực nghiệm từng phần, người nghiên cihi tiến hành thực nghiệm toàn phần

Việc thực nghiệm được tiêh hành song song vói việc dạy học ở các lớp đôì chứng, với các đối tượng vùng miền khác nhau về điều kiện kinh tê - xã hội, nhằm so sánh và rút ra kê't luận về việc xác nhận hay bô sung, điều chỉnh kê't quả nghiên cứu về mặt lí thuyết trong thực nghiệm

pháp (thu thập, tổng hợp, trình bày số liệu và tính toán các đặc trưng của đối tượng nghiên cứu) nhằm phụ vụ cho quá trình phân tích, dự đoán và rút ra được nhŨTig nhận xét, kết luận

khoa học, khách quan đối với vấn đề cần nghiên cứu

4 Quy trình nghiên cứu một đề tài khoa học vể PPDH hoá học

Quy trình nghiên cứu một đề tài khoa học về PPDH hoá học gồm năm giai đoạn:

ịl) Giai đoạn chuẩn bị

- Xác định đề tài nghiên cứu là tìm vấn đề làm đôi tượng nghiên cứu Để tài nghiên cứu phái có ý nghĩa khoa học, phái xuâ't phát từ nhu cầu bức xúc của thực tiễn giáo dục, phải có

30 PHƯƠNG PH Á P D Ạ Y H Ọ C H O Á H Ọ C ở TRƯ Ờ N G PH Ổ T H Ô N G

tính cấp thiết đối vói thời điểm tiến hành nghiên cứu Đề tài bao gổm một câu hỏi hay một hệ thông các câu hỏi chưa có lời giải đáp; Đề tài hứa hẹn các phát hiện mới mẻ, có tính quy luật.

- Lập đề cưong nghiên cứu gồm: Lập luận xác định tính câ'p thiết của đề tài; Tìm hiểu lịch sử vấn đề nghiên cứu; Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu; Khách thế và đối tượng nghiên cihi; Giả thuyết khoa học; Phương pháp nghiên cứu; Dự kiến đóng góp mới; Dự kiêh dàn ý công trình nghiên ciki; Dự kiến kế hoạch nghiên cứu bao gồm cả kế hoạch thời gian Trong đó kế hoạch nghiên cứu cần thực hiện qua các giai đoạn sau:

+ Chuẩn bị: Chọn đề tài, xác định đối tượng, nhiệm vụ và mục đích nghiên cxhi; Tóm tắt các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài nghiên cứu; Lập k ế hoạch sơ bộ cho công tác nghiên cứu; Tiến hành thử một số công việc

+ Giai đoạn nghiên cứu thực sự: Nghiên cứu lí luận; nghiên cứu thực trạng vân đề; Sơ kết và đánh giá sơ bộ các công việc

đã thực hiện; Hoàn thiện công việc và hoàn thành kế hoạch nghiên cứu

+ Giai đoạn đề xuâ't kê't câu công trình nghiên cứu: Tập

hợp, xử lí SỐ liệu; Lập dàn ý - báo cáo kết quả nghiên cứu.

+ Giai đoạn bảo vệ, công bố công trình nghiên cứu

(2) Giai đoạn triển khai việc nghiên cứu

- Các phưcmg pháp nghiên cứu lí luận.

- Các phương pháp nghiên cihi thực tiễn: quan sát, phỏng vấn, điều tra, nghiên cứu tổng kết kinh nghiệm, thực nghiệm sư phạm, chuyên gia,

Chương 1 NHIỆM vụ MÔN HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN cứu KHOA HỌC 31

- Phải phối hợp, vận dụng nhiều phương pháp nghiên ctm khác nhau (sử dụng toán thống kê để đánh giá kê't quả nghiên cúm, độ tin cậy, tính khả thi của giả thuyết đề ra).

- Viết công trình nghiên cứu

- Kiểm tra sơ bộ.

- Kiểm tra chính thức

(4) Giai đoạn viết kết quả nghiên cứu

- Cá nhân hoàn thiện dàn ý công trình theo đề cương nghiên cứu

- Cán bộ hướng dẫn đọc và góp ý hoặc góp ý của bộ môn

- Sửa chữa theo góp ý

- Viê't tóm tắt kết quả nghiên cứu theo quy định

- Chuẩn bị nội dung báo cáo.

- Chuẩn bị tài liệu minh họa cho báo cáo

- Báo cáo kêl quả nghiên cứu

5 Để cương nghiên cứu khoa học về PPDH hoá học

Đề cưong nghiên cứu khoa học về PPDH hoá học được biện soạn theo dàn ý dưới đây:

Phần mở dầu:

1 Lí do chọn đ ề tài: Lập luận xác định đề tài, mục đích,

nhiệm vụ, giả thuyết khoa học, phương pháp nghiên cứu

32 PHƯƠNG PH Á P D Ạ Y H Ọ C H O Á H Ọ C ở TRƯ Ờ N G PH Ổ T H Ô N G

2 Mục đích nghiên cứu

3 Lịch sử vân để nghiên cứu

4 Câu hỏi nghiên cứu

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

6 Khách thể và phạm vi nghiên cứu

7 Phương pháp nghiên cứu

8 Giả thuyêt khoa học

9 Dự kiêh đóng góp mới của đề tài

10 Câ'u trúc của đề tài nghiên cihi khoa học giao dục

Phần nội dung (kết quả nghiên cứu)

Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của đ ề tài Trong chương

này, người nghiên cứu phải tổng quan (hay hệ thống) những cơ

sở khoa học và thực tiễn liên quan đến đề tài Tiểu kê't các vấn

đề đã nghiên cứu

Chươĩĩg 2 Nội dung nghiên cứu Trong chương này, người

nghiên cứu trình bày những đề xuâ't mới (hoặc những biện pháp, ) về lí thuyết hoặc thực tiễn liên quan đêh quá trình dạy học hoá học Tiểu kết các vấn đề đã đề xuâ't (hoặc các biện pháp sử dụng, ) dựa trên mục đích và giả thuyết nghiên cứu đã đề ra

Chimng 3 Thực nghiệm sư phạm Trong chương này, người

nghiên cihi trình bày kết quả nghiên ciioi rõ ràng, tăng cường

sử dụng các bảng biểu, sơ đổ, đổ thị lí giải chặt chẽ các kết quả thực nghiệm Tiểu kết đánh giá, nhận xét kê't quả về mặt định tính và định lượng của quá trình thực nghiệm sư phạm

Chương 1 NHIỆM vụ MÔN HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN cứu KHOA HỌC 33

Phần k ết luận chung

Trên cơ sở các thông tin thu lượm được rút ra kê't luận, đề xuâ't các kiến nghị và các vâh đề cần tiê'p tục nghiên cứu Chí nên kết luận những gì đạt được bằng lập luận chặt chẽ trên cơ

sở đầy đủ bằng chứng từ các tài liệu đã được kiểm tra

K ếh o ạ c h nghiên cứu

Lập bảng kê' hoạch thể hiện rõ lịch trình nghiên cứu (nội dung, nhiệm vụ, thời gian, địa điểm, ) từ khi bắt đẩu cho đến khi kết thúc

Phụ lụr (nếu có)

T à i l iệ u t h a m k h ả o

- SGK: Tên tác giả, năm, tên sách, tên NXB, lần XB, trang số

- Luận án: Tên tác giả, năm, tên luận án, tên trường - thành

2 Hãy phân íích ý nghĩa và tầm quan trọng của công tác nghiên

cứu khoa học đối với người GV hoá học tương lai.

3 Vận dụng quy trình nghiên cứu khoa học trong dạy hoc hoá học, em hãy thiết kế đẻ cương nghiên cứu cho m ột đề tài mà

em lựa chọn.

34 PHƯƠNG PH ÁP D Ạ Y H Ọ C H O Á H Ọ C ở TRƯ Ờ N G PH Ổ T H Ô N G

Chương 1 NHIỆM vu MÔN HỌC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN cứu KHOA HỌC 3 5

Tài iiệutham khảo

1 Lê Khánh Bằng (1998), Tổ chức Phương pháp tự học cho sinh

viên đại học sư phạm, NXB HN.

2 Bernd Meier, Nguyễn Văn Cường (2014), Lí ỉuận dạy học

hiện đại, NXB Đại học Sư phạm.

3 Bộ GD&ĐT (2014), Dạy học và Kiểm tra, Đánh giá kêi quả học tập

theo định hướng phát triển năng lực HS, NXB Giáo dục Việt Nam.

4 Bộ GD& ĐT (2015), Dự thảo chương trình giáo dục phố thông

trong chương trình tổng thể đối mới GDPT mới - Bộ GD&ĐT,

tháng 11/2015

5 Vũ Cao Đàm (2005), Phương pháp luận nghiên cứu khoa học,

NXB KH&KT

6 Nguyễn Cương (2007), Phương pháp dạy học hoá học ở trường phô’

thông và đại học - một sô'vãn đ ề cơ bản, NXB Giáo dục, Hà Nội.

7 Chương trình dạy học của Intel Việt Nam, khóa học khởi đầu

(2009), phiên bản 2.0, bản quyền 2007 đã được đăng kí của tập đoàn Intel Dịch giả: Công ty Intel, NXB Tổng hợp Thành phố Hổ Chí Minh

8 Phan Trọng Ngọ (2005), Dạy học và phương pháp dạy học

trong nhà trường, NXB Đại học Sư phạm.

9 Đặng Thị Oanh, Nguyễn Thị Sừu (2014), Phương pháp dạy

học môn Hoá học ở trường Phô’ thông, NXB Đại học Sư Phạm.

10 Nguyễn Ngọc Quang (1994), Lí luận dạy học Hoá học tập 1,

NXB Giáo dục, Hà Nội

Chương 2

CHƯƠNG TRINH VÀ SÁCH GIÁO KHOA HOA HỌC

ởTRƯỜNG PHỔ THÕNG

Học xong chương này, người học có thể:

- Trình bày được quan điểm phát triển chương trình hoá học phổ thông.

- Phân tích được các nguyên tắc xây dựng chương trình hoá học ở trường phổ thông.

- Phân tích và đánh giá được cấu trúc logic, tính hiện đại, cơ bản, tính thực tiễn, tính sư phạm của SGK hoá học ở trường phổ thông.

Dạy học môn Hoá học ở trường phô’ thông được thực hiện theo chưong trình quốc gia và SGK Trong đó chương trình có vai trò định hướng việc giảng dạy ở trường phổ thông SGK thể hiện rõ nội dung chương trình và là tài liệu học tập cơ bản của

HS Việc nghiên cihi cấu trúc, nội dung chương trình môn Hoá học sẽ giúp GV định hướng đúng đắn trong quá trình dạy học

I DẠY HỌC HOẤ HỌC VỚI VIỆCTHựC HIỆN MỤC TIÊU GIÁO DỤCỞTRƯỜNG PHỔ THÔNG

1 Vị trí của môn Hoá học ở trường phổ thông

Môn Hoá học không chỉ trang bị hệ thống kiến thức cơ bản

về sự biến đổi không ngừng của các châ't xung quanh chúng ta

mà quan trọng hơn giúp người học vận dụng được kiến thức vào giải quyết các vâ'n đề thực tiễn (học đi đôi với hành).

Hoá học, một môn khoa học cơ bản cũng như các môn học khác ở trường phổ thông góp phần giáo dục thế hệ trẻ theo mục

tiêu giáo dục toàn diện Mục tiêu giáo dục phố thông theo Luật

Giáo dục (2005, sửa đổi 2009, 2010) là "giúp HS phát triển toàn

diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ và các kĩ năng cơ bản, hình thành nhân cách, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân, chuẩn bị cho HS tiếp tục học lên hoặc tham gia lao động, xây dựng và bảo vệ tổ quốc" Như vậy, mục tiêu giáo dục phổ thông không phải là đào tạo những người máy mà là đào tạo những người có bản lĩnh, có năng lực hành động tự do và sáng tạo

Học hoá học, HS được rèn luyện những phương pháp nghiên cứu khoa học, tìm tòi, khám phá như phát hiện ra những quy luật biến thiên tính châ't của các đơn châ't cũng như hợp châ't, tốc độ phản ứng, các hiện tượng thí nghiệm hoá liọc, nhận biết hay điều chế, rèn kĩ năng thực hành,

Hoá học thực hiện nhiệm vụ chung là:

(1) Đào tạo nghề có chuyên môn về hoá học, phục vụ cho

sự phát triên kinh tê' - xã hội, đặc biệt là công nghiệp hoá học

phục vụ cho đất nvrr^c.

(2) Đào tạo nguồn nhân ỉực, coi học vân như một bộ phận

hỗ trợ

(3) Phát triển nhân cách, giúp cho thế hệ công dân tu ơng lai

có ý thức vể vai trò của hoá học trong đời sống, sàn xuâ% khoa học của xã hội hiện đại, hình thành thái độ xúc cảm giá trị,

38 PHƯ ƠNG PH Á P D Ạ Y H Ọ C H O Á H Ọ C ở TR Ư Ờ N G PH Ổ T H Ô N G

2 Mục tiêu của môn học

Giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển

tù chương trình giáo dục tiếp cận nội dung sang tiê'p cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc HS học được cái gì đến chỗ quan tâm học sinh làm được cái gì qua việc học Đ ể đảm bảo được điều đó, nhâ't định phải thực hiện thành công việc chuyển tù PPDH nặng về truyền thụ kiến thức sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất; đồng thời phải chuyển cách đánh giá kết quả giáo dục từ nặng về kiểm tra trí nhớ sang kiểm tra, đánh giá năng lực vận dụng kiến thức giải quyết vấn đề, chú trọng kiểm tra đánh giá trong quá trình dạy học để có thể tác động kịp thời nhằm nâng cao chất lượng của các hoạt động dạy học và giáo dục

Dự thảo chương trình giáo dục phổ thông (CT GDPT) hiện

nay được xây dựng theo định hướng phân hoá mạnh ở câ'p

THPT, trong đó cùng với các môn bắt buộc và tự chọn sẽ có các chuyên đề học tập dành cho HS các lớp 11, 12 Dự kiến các chuyên đề học tập ở cấp THPT trong dự thảo CT GDPT được chia làm 2 loại chính sau:

- Các chuyên đề học tập mở rộng hay nâng cao kiến thức môn học;

- Chuyên đề học tập mang tính hướng nghiệp

Những quan điểm, định hướng nêu trên tạo tiền đề, cơ sở

và môi trường pháp lý thuận lợi cho việc đổi mới giáo dục phổ thông nói chung, đổi mới đổng bộ phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá theo định hướng năng lực người học dựa trên quan điểm phát triển chương trình nhà trường

Chương 2 CHƯƠNG TRÌNH VÀ SÁCH GIÁO KHOA HÓA HỌC ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG 39

Nghị quyết đại hội Đảng lần thứ XI yêu cầu: đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo xác định; đổi mới chương trình, nội dung, PPDH, KT-ĐG, hình thành năng lực sáng tạo trên tinh thần tăng cường tính tự chủ, chịu trách nhiệm của các

cơ sở đào tạo

Chương trình bao gồm các loại chương trình quốc gia, chương trình địa phương và chương trình nhà trường

- Chương trình nhà trường là sự phát triển của chương trình quốc gia trên cơ sở căn cứ vào mục tiêu, chuẩn đầu ra, nội dung dạy học chung Từ chương trình quôc gia mỗi trường căn cứ vào điều kiện cụ thể của mình để đề xuâ't mục tiêu, sử dụng và cách thực thi chương trình quốc gia này, đảm bảo châ't lượng giáo dục của chương trình

- Phát triển chương trình nhà trường là quá trình cụ thể hoá, sắp xếp lại chương trình Quốc gia phù hợp với thực tiễn địa phương trên cơ sờ đảm bảo yêu cầu chung cúa chương trình Quốc gia; lựa chọn, xây dựng nội dung và cách thức thực hiện phản ánh đặc trưng và phù hợp với thực tiễn nhà trường (yêu cầu, thành tựu công nghệ thông tin hiện đại, khoa học, công nghệ, ) nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển các phẩm châ't, năng lực của người học, thực hiện có hiệu quả mục tiêu giáo dục

- Chương trình nlià trường bao gồm:

+ Kiếu hoạt động (tạo tài liệu mới phù hợp với chương trình Quốc gia );

+ Những người tham gia chương trinh (nhóm GV, nhóm

bộ môn, nhà trường);

+ Thời gian thực hiện (một phần, ngắn hạn, dài hạn, )

40 PHƯƠNG PH Á P D Ạ Y H Ọ C H O Á H Ọ C ở TRƯ Ờ N G PH Ó T H Ô N G

Việc phát triển chương trình nhà trường cần đảm bảo được các mục đích sau:

- Khắc phục chưong trình hiện hành, nâng cao chất lượng dạy học

- Củng cố cơ chê' phối hợp, tăng cường vai trò của các trường phổ thông

- Bổi dưỡng năng lực nghiên cvm khoa học

- Chuẩn bị cơ sở lí luận và thực tiễn cho đổi mói chương trình sau 2018

Việc phát triển chương trình nhà trường cần thực hiện tốt các nguyên tắc sau:

- Nghiên cứu kết quả thực hiện mục tiêu giáo dục

- Tính logic kiến thức giữa các môn học

- Tính khả thi và tính thời lượng

- Có sự phôi hợp chặt chẽ, thường xuyên giữa các cơ quan quản lí giáo dục ở trường, sở, khoa, các ban, ngành,

Việc phát triển chương trình nhà trường cần thực hiện tốt các bước sau:

- Phân tích bối cảnh nhà trường THPT

- Xác định mục tiêu của chương trình giáo dục THPT

- Thiêt kê chuan đâu ra

- Thiêt kê'chương trình môn học

- Thiết kế chuẩn đầu ra cho môn học

- Biên soạn kịch bản bài giảng

Chương 2 CHƯƠNG TRÌNH VÀ SÁCH GIÁO KHOA HÓA HỌC ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG 41

42 PHƯ Ơ NG PH Á P D Ạ Y H Ọ C H O Á H Ọ C ở TRƯ Ờ N G PH Ổ T H Ô N G

- Thẩm định chương trình

- Triển khai và đánh giá

Quy trĩnh phát triển chương trình nhà trường

Mục tiêu giáo dục nói chung là "cái đích" cần đạt tới Chương trình giáo dục là thể chếhoá mục tiêu giáo dục

Việc thực hiện chương trình nói chung và chương trình môn Hoá học nói riêng được tiến hành qua các bước:

- Xác địnli mục tiêu đào tạo

- Quy định nội dung và PPDH

- Lựa chọn hìrứi thức tổ chức dạy học phù hợp với nội dung và phù hợp với đặc trung của môn học

- Tiến hành kiểm tra, đánh giá kết quả học tập và đánh giá

sự tiến bộ của HS

Từ các bước trên đây ta có thể nhận thây việc xác định mục tiêu đào tạo là bước đầu tiên có nhiệm vụ định hướng trong việc thực hiện chương trình môn học Mục tiêu môn học được gắn liền với mục tiêu từng bậc học, được thể hiện trong mục

tiêu của từng lớp học và cụ thể hoá ở từng bài học Vì vậy, việc

xác định mục tiêu rõ ràng sẽ giúp người dạy định hướng đúng đắn trong dạy học ở trường phô thông Như vậy, mục tiêu môn học là cơ sở đê’ xây dỊmg chương trình và có quan hệ chặt chẽ với các bộ phận khác của chương trình Các chuyên gia về giáo dục dựa vào mục tiêu môn học để xây dựng chương trình môn học, nhimg không xây dựng mục tiêu cụ thể cho mỗi bài học trong chương trình Nhiệm vụ của GV là phải dựa vào mục tiêu chung và nội dung chương trình để xây dựng mục tiêu cho từng bài học Có thê nói mục tiêu là cơ sở cho việc lựa chọn phương pháp, phương tiện giảng dạy; là tiêu chí đánh giá hiệu quả của từng bài giảng cũng như của chương trình môn học; là

cơ sở đê lựa chọn hình thức, phương pháp kiểm tra - đánh giá kết quả học tập của HS Ngược lại, kết quả kiểm tra - đánh giá phản ánh việc thực hiện mục tiêu có đạt hay không, trên cơ sở

đó quyết định điều chỉnh mục tiêu nếu cần thiết

a) X ác định mục tiêu chung

Mục tiêu v ề kiến thức: Chương trình hoá học phổ thông

cung cấp cho HS một hệ thống kiến thức phổ thông cơ bản, kĩ thuật tổng hợp, hình thành kĩ năng, kĩ xảo thực hành làm nền tảng cho việc giáo dục và phát triển HS

Chương 2 CHƯƠNG TRÌNH VÀ SÁCH GIÁO KHOA HÓA HỌC ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG 43

Mục tiêu về kĩ năng: Rèn luyện khả năng tư duy trìm tượng,

óc tưởng tượng, thực nghiệm hoá học và định hướng phát triêh

kĩ năng sống cho HS

Mục tiêu về thái độ: Hình thành nhân cách, thê' giới quan

duy vật biện chiing, những phương pháp tổng quát của sự nhận thức thế giới vật châ't

Mục tiêu môn Hoá học ở trường phổ thông được cụ thể hoá thành chương trình hoá học ở từng câ'p học, từng lớp học Trên cơ sở đó phải xác định mục tiêu cho từng bài nhằm định hướng cho việc dạy học đạt kết quả tốt

Luật Giáo dục quy định: Dạy học theo mục tiêu, kiểm tra - đánh giá theo mục tiêu Đây là tiền đề giúp cho người dạy và người học chủ động trong toàn bộ các khâu của quá trình dạy học

b) Xắc định mục tiêu của tìtttg hài trong chương trình môn học

Trên cơ sở mục tiêu chung của môn học, người dạy cần xác định mục tiêu chơ mỗi bài trong chương trình Mục tiêu từng bài được xác định bao gồm kiêh thức cần đạt được, kĩ năng được rèn luyện và thái độ cẩn hình thành sau khi kết thúc bài học cụ thể Nên nhớ rằng, inục tiêu cần chỉ rõ vêu cầu về hành

vi HS cần thực hiện (làm được gì?), chi rõ cách thức thực hiện (làm như thế nào?) và chí rõ mxrc độ đạt được (làm bao nhiêu ]à đú?) Mục tiêu cần diễn đạt rõ ràng bằng các động tìr chỉ hành

vi cớ thế quan sát, lượng hoá

được-Nằm 1956, Benjamin Bloom - trường Đại học Chicago, đã công bố kê't quả nổi tiêhg của ồng về "Sự phân loại các mục tiêu giáo dục" với 6 mức độ nhận thức sau:

44 PHƯ Ơ NG PH Á P D Ạ Y H Ọ C H O Á H Ọ C ở TRƯ Ờ N G PH Ổ T H Ô N G

Chương 2 CHƯƠNG TRÌNH VÀ SÁCH GIÁO KHOA HÓA HỌC ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG 45

M ức độ Mức độ đạt được Biêu hiện cụ thê

Biêì Nhớ lại thông tin Xác định, miêu tả, gọi tên, phân

loại, nhận b iế t niô phòng, làm theo, trình bày, liệt kê,

Hiểu Hiểu nghĩa, diên giải

khái niệm

Tóm tắt lại, biêh đổi, biện hộ, giải thích, lí giải, cho ví dụ,

Vận dụng Sử dụng thông tin hay

khái niệm trong tình huống mới

Thiết lập, thực hiện, tạo dựng,

mô phỏng, dự đoán, chuẩn bị

Phân tích Chia thông tin và khái

niệm thành những phẩn nhỏ để hiểu đầy

đủ hơn

So sánh/đối chiếu, phân chia, phân biệt, lựa chọn, phân tách

Tôhg hợp Ghép các ý với nhau để

tạo nên nội dung mói

Phân lo ạ i kh ải quát hoá, tái cấu

trúc

Đánh giá Đánh giá chất lượng Đánh giá, phê bình, phán đoán,

chiíng mừứì, tranh luận, biện hộ.

Kết quả của ông đã được sử dụng trong hơn sáu thập kỷ qua đã khẳng định PPDH nhằm khuyến khích và phát triển các

kĩ năng tư duy của HS ở mức độ cao Theo cách phân chia này, chúng ta có thể sử dụng các động từ phù hợp để mô tả hành vi

cụ thể của HS cẩn thực hiện cũng như thang bậc đạt được mục tiêu học tập hay không Tuy nhiên, việc phân chia các mức độ nhận thức theo B Bloom cũng chưa có ranh giới rõ ràng cho nên khó xác định mục tiêu của quá trình nhận thức cụ thể Vì vậy, các nhà giáo dục nói chung và các nhà giáo dục hoá học thưcmg phân chia theo 3 mức độ, đó là: bậc 1 (biết - hiểu), bậc 2 (vận dụng) và bậc 3 (vận dụng sáng tạo) Theo đó, các mức độ được thể hiên như sau: