Thi pháp của nghệ thuật ngôn từ và thi pháp tự sự

- ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘITRUỒNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TIị3 PĨỊÁP c ả a HSIịỆ TĩịỉlậT HSÔH Từ CHU TRI ĐE TAI: ÍẬÁ/Ìỉíjuụễn 3Cim ^Dúth CÁN BỘ PHỐI HỢP NGHIÊN CÚU: pG 5 ,

- ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRUỒNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

TIị3 PĨỊÁP c ả a HSIịỆ TĩịỉlậT HSÔH Từ

CHU TRI ĐE TAI: ÍẬÁ/Ìỉíjuụễn 3Cim ^Dúth

CÁN BỘ PHỐI HỢP NGHIÊN CÚU:

pG 5 , PT5 Phạm Gia Lâm

pG 5 PTS Nguyấn Trường Lịch FG5.PTS>.Phạm Q uang Long GVC Trấn H inh

GVC B ù i V iệ t Thắng

MỤC LỤC

Trang

/ Qiyttijĩn DCìm ¿Đính M ột số vấn đề về n g ữ thoại tự sự 4

2 (B ùi cOiệL U kắng T ruyện ngắn và sự sáng tạo tình h u ố n g 22

3 0 ừ tJ !â » i N hững chuyển b iến của tư duy nghệ thuật trong văn xuôi N ga cuối th ế kỷ X IX đầu th ế kỷ X X 28

4 <p/ụun Q t/a/ưj, Sự vận động c ủ a q u an n iệm nghệ th u ật về con người của N g u y ễn M inh C h âu 35

5 Ợ9/tạMi Q iư tỉiợ H ình tượng người kể chuyện trong sáng tác của N am C a o 43

6 &rtĩn lCùiít Cấu trúc cốt truyện N gư ời x a lợ của A lbert C am u s 47

7 Qlựaụễn 3Cùn (Đùiỉu P hong thái cổ tích củ a truyện A n đ ecx en 57

W ự /////ít G ruữềtạ J ỉ/e /t, Thi pháp tự sự tro n g tiểu thuyết L T ô n x tô i 61

MỞ ĐẦU

iV h ằ m g ó p p h ầ n t iế p tụ c là m s á n g rõ n h ữ n g v ấ n đ ề c ủ a th i p h á p

v ă n c h ư ơ n g , v ậ n d ụ n g k ịp th ò i n h ữ n g th à n h tựu c ủ a thi p h á p h ọ c h iệ n đ ạ i

v à o n g h iê n c ứ u v à g i ả n g d ạ y v ă n h ọ c , v iệ c triể n k h a i đ ề tà i Q G 9 5 — 2 3 c ủ a

c h ú n g tô i t ậ p t r u n g v à o những vấn đ ề v ề tlíi p h á p tư s ự trê n c ả h a i p h ư ơ n g

d iệ n : lý lu ậ n v à n h ữ n g b iể u h iệ n c ụ th ể , đ a d ạ n g t r o n g t á c p h ẩ m c ủ a

n h ữ n g tá c g i ả tiê u b iể u ( trư ớ c h ế t là n h ũ n g tá c g i ả v à t á c p h ẩ m đ ư ợ c

s ố v ấ n đ ề t r o n g v ấ n đ ề r ộ n g lớ n đ ó

đặc b iệt thi p h á p tiểu thuyết, được đ ặt thành đ ố i tượng n g h iê n cứu tập tru n g trong n h iều c ô n g trìn h ở L iê n x ô trước đ â y c ũ n g như ở phư ơ ng T â y

T h ế giớ i n g h ệ thuật củ a tác p h ẩm v ă n x u ô i, c ủ a sá n g tá c nhữ n g n h à tiểu thuyết, những n h à v iế t tru y ệ n b ậ c th ầ y , vớ i c á c h n h ìn “ thi p h áp “ h iện đ ạ i, sâu

sắ c, k ỷ c à n g v ề n h iều phư ơng d iệ n đ a d ạ n g , rõ ràn g s ố n g đ ộ n g h ẳn lè n , p h o n g phú h ẳn lên la o đ ộ n g sá n g tác c ủ a n h à v ă n — c ù n g p h o n g c á c h có tính sá n g tạo

củ a tác g iả được x e m x é t, nh ận đ ịn h từ n h iều c ấ p đ ộ : từ v iệ c k h ả o sát k ỹ c à n g văn bản đ ến d iễ n trình h àn h đ ộ n g tro n g tá c p h ẩ m q u a sự phứ c h ọ p c ủ a n h ie è u k h ô n g

g ian n g h ệ thuật, n h iề u d ò n g th ò i g ia n n g h ệ thuật đ a d ạ n g

N h ữ n g d ò n g ch ữ im lìm trên nh ữ n g tra n g g iấ y k h ô n g được nhìn n h ân là trong m ộ t k h ô n g g ia n p h ẳ n g lì, trái lạ i, chúng tạo dựng lên m ột khôn g gian có hình, có khối - k h ô n g g ia n th ế giớ i n g h ệ thuật c ủ a tá c p h ẩ m vớ i phương thức cấu trúc đ ặ c thù c ủ a n ó R o la n d B a rth e s đ ã rất x á c đ á n g k h i c o i đ ó là m ộ t “ ám thanh lập t h ể “ ( sté ré o p h o n ie ), m ộ t “ trưòng lắng nghe “ ( U n ch a m p d ’ e c o u te ) củ a nhiều n g ữ th o ạ i, n h iề u g iọ n g đ iệ u H ơn nữ a, tro n g k h ô n g g ia n n g h ệ thuật c ủ a tác

p h ẩ m , c ù n g v ớ i n h ữ n g tìm tò i c á c h tâ n c ủ a n h à v ã n , đ ặ c b iệ t n h ữ n g n h à v ă n

1 Discours - thuật ngữ hiện nay chưa có tên gọi thống nhất, có n^ười dịch là diễn từ hay diễn ngôn Theo chúng tôi, nên dịch là ngữ thoại nhằm làm sáng rõ đây là nnôn ngữ trong hoạt động giao tiếp qua những phát ngôn cụ thể dưới dạne thức độc thoại, đối thoại, những phát

ngồn — như sự phân cấp xác đáne của M.Bakhtin — thuộc cấp I hoặc cấp II Vì vậy, trong bài

này đisco u rs naiT2.tif CƯỢC dịch là ngừ thoại tự sự.

hiện đại “điểm nhìn” , góc độ nhìn những sự kiện, những nhân vật không phải lúc nào cũng là duy nhất, bất động Khoảng cách giữa tác giả, người thuật truyện

- như các nhà nghiên cứu gọi: “K h o ả n g cá c h t ự s ự - vón canh, VƠI v iẹc, VƠI

người đươc tái hiên bằng ngôn từ không phải lúc nào cù n g là m ột khoang cach

bất biến.

Có th ể trước đ ây ch ú n g ta c ũ n g đ ã thư ừng g ặp đ ây đ ó n h ữ n g n h ậ n xét có liên q u an đ ến nh ữ n g vấn đ ề n ó i trên, như ng thự c sự có ý thứ c vê ch ú n g , đặt chúng trong th ế giới n g h ệ th u ật c ủ a tác p h ẩ m với tư cá c h là m ộ t cấu trú c chỉnh thể đ ặ t ch ú n g tro n g phư ơng thức đ ạc thù c ủ a tự sự n g h ệ th u ậ t th ì đ ó là th à n h tựu của thi p h áp h ọ c h iệ n đại.

C huyên / truyện / th u ậ t truyện

m à ch ú n g ta c ầ n có q u a n n iệ m sáng rõ.

C huyện là tập h ọ p nh ữ n g sự kiện cù n g nh ữ n g con người liê n q u an đến những sự k iệ n đ ó , q u a n h ữ n g m ố i quan hệ giữ a h ọ vói n h au tro n g nhữ ng tinh huống n à o đó H ạt n h â n củ a tru y ệ n n h ư ch ú n g ta đ ều b iế t tro n g cu ộ c sống cũ n g như trong văn ch ư ơ n g , là sự k iệ n bởi lẽ đ ó là b iểu h iệ n cụ thể nh ữ n g q u a n hộ giữa người và n g ư ờ i, b iểu h iện tâm lý, ý th ứ c, h à n h độ n g c ủ a co n người tro n g những tìn h h u ố n g đ a d ạn g tro n g cu ộ c sống xã h ộ i từ p h ạ m vi h ẹ p (gia đìn h , p h ố phường làng xóm ) đ ế n p h ạ m vi to à n xã hội.

K h ô n g có nh ữ n g s ư k iê n - n iô t đứa co n h o an g b i b o roi tro n g lo g ạch được

ngưòi ta n h ặ t về n u ô i, lớn lên làm c an h áẻẻìH ch o n h à m ộ t lý trương, giâu co,

q u y ển th ế, b ị b à lý lợi dụng rồ i b ị đi tù , th ì cũ n g k h ố n g th ê c ó c h u y ệ n vê Chi

P hèo ở làn g V ũ Đ ại.

N ếu k h ô n g có nh ữ n g s ự kiện - m ộ t v iên chứ c k h ố n k h ổ , ky cóp từng đồng

để m ay m ộ t ch iếc áo k h o ác m ới, rồi k h i đang h ể h ả, su n g sướng được m ặc chiêc

áo m ới đ ó lại b ị trấ n lột m ất, thì rõ ràn g cũ n g k h ô n g c ó c h u y ệ n vẻ A kaki

A kievits n ổ i tiến g c ủ a G ôgôn.

B ản th â n k h á i n iệm tự s ự (tự có n g h ĩa là th u ật lại, trìn h b ầ y lại) đã n h ấn

m ạn h đ ế n sự kiện Các cụ ta trước đây có câu: “ C ó tíc h m ó i d ịch n ê n tu ồ n g ” cũng

hàm ý p h ải có c h u y ệ n , có s ự k iệ n

K h ô n g p h ải n g ẫu n h iên những n h à văn lớn k h i n ó i về k in h n g h iệ m sáng tác thường n ó i đ ế n tầ m q u a n trọng c ủ a sổ tay ghi chép nh ữ n g sự k iện , n h ữ n g con người từng g ây n ê n ấn tượng sâu sắc k h ó quên, k ể cả nh ữ n g sự k iện , nhữ ng tình

h u ống m à b ả n th â n đã trải n g h iệ m tro n g cuộc sống N hà tiểu th u y ế t N ga lỗi lạc

Đ ô x tô iep x k i thư ờng rất ch ăm chú đọc b áo h àn g ngày; rấ t n h iéu n h ữ n g sự k iện có tín h ch ất đ o n th u ầ n th ô n g tin b áo chí: nh ữ n g vụ tự sát, nh ữ n g vụ k iện tụ n g tranh

chấp gia tài, n h ữ n g vụ á n h ìn h sự., đ ã cu n g cấp ch o ô n g c h ấ t liệu c h u y ệ n trong

cu ộ c sống x ã h ộ i N ga đư ơng thòi, để từ đ ó tạ o tác lên n h ữ n g tá c p h ẩ m sống động,

có g iá trị trư ờ ng cử u ch o đ ế n h ô m nay.

q u át, h ư c ấ u , v à b iể u đ ạt b ằ n g “ v ậ t liệ u ” n g ô n từ T ru y ệ n tá i h iệ n v à tá i tạ o h iệ n thưc đ a d a n g c ủ a c u ỏ c số n g tro n g d ò n g n g ữ th o ạ i c u a m ọ t v a n b a n

M ọ i sự k iê n , m ọ i tìn h h u ố n g ở đ â y dù d iê n ra th e o tn n h tự trươc sau h a y

d iễ n ra đ ồ n g thờ i tro n g đ ò n g th ò i g ia n tự n h iê n c ũ n g c h ỉ được b iê u đ ạt trên d o n g

v ă n tự tu y ế n tín h m ộ t c h iề u - ch ữ tiế p ch ữ , c â u tiế p c â u , đ o ạ n tiế p đ o ạ n d u y nhất m ộ t d ò n g m ạ c h t ừ m ỏ’ đ ầu đ ế n k ế t th ú c tru y ệ n M ọ i cả n h s ă c , m ọ i h an h VI

c ủ a c o n n gư ờ i tro n g k h ô n g g ia n tự n h iê n b a c h iề u - rộ n g , h ẹ p , c a o , th âp , sâ u ,

n ô n g , p h ẳ n g lỳ h a y n ổ i h ìn h , n ổ i k h ố i, đ ề u p h ả i “ é p ” x u ố n g th àn h h ìn h tu y ế n c ủ a những d ò n g ch ữ x u ấ t h iệ n lầ n lượt trước m ắ t tá c g iả k h i v iế t c ũ n g n h ư trước m ắt

d iễ n b iế n c ủ a th iê n n h iê n , x ã h ộ i, c o n n gư ờ i q u a m u ô n v à n n h ữ n g q u a n h ệ đ a

d ạ n g , tin h tế B à n sâu v à o th i p h áp tự sự n g h ệ th u ật, rõ rà n g k h ô n g th ể k h ô n g

q u an tâ m đ ế n n h ữ n g n g h ịc h lý đ ó c ù n g nh ữ n g v ấ n đ ể m à c h ú n g đ ặt ra c h o sá n g

tá c tự sự C h ỉ r iê n g v ề m ặ t sử d ụ n g n g ô n n g ữ , thứ sở hữu c h u n g , p h ổ b iế n c ủ a

m ọ i th àn h v iê n tro n g c ộ n g đ ồ n g d ân tộ c , đ ể tạ o tá c được n h ữ n g “ b ứ c tran h ” tự sự

số n g đ ộ n g , m ộ t y ê u c ầ u c a o đ ặt ra là n h à v ă n p h ả i rèn tập , p h át h u y được ở m ứ c rất c a o - n hư M B a k h o tin n ó i - tính năng h oạt động c ủ a n g ô n từ v ề m ọ i m ặ t: từ

vự n g, cú p h á p , n g ữ p h á p , n g ữ â m , n g ữ n g h ĩa ch ứ k h ô n2 đơ n g iả n c h ỉ là m ộ t s ố

b iệ n p h áp ĩu từ q u e n th u ộ c tro n g sá c h vở

Q u a p h â n t íc h k ỹ c à n g văn b ả n c ủ a m ộ t tru y ệ n c ủ a E d g a r P o e đ ể n h ằ m tìm

h iể u “ <7« á trình cấu trúc hoá trong vận động của văn bản” , n h à k ý h iệ u h o c R

B a r th e s đ ã trừu x u ấ t m ộ t k ế t lu ậ n x á c đ á n g : k h i b iể u đ ạ t sự k iệ n , tìn h h u ố n g , c o n ngư ờ i q u a d ò n g n g ữ th o ạ i, n g o à i v iệ c sử d ụ n g b ộ m ã b iể u đ a t q u á n x u y ế n là bộ

mã ngôn ngữ, n h à v ă n đ ã s ử d u n g rất n h iề u mữ phụ ( so u s - c o d e ) m à c h ú n g ta

c ó t h ể g ọ i c h ú n g là b ộ mã văn hoá ( c o d e c u ltu re l )

K h á i n iệ m “ma' ở đ â y - n h ư B a rth e s g iả i th íc h - k h ô n g p h ả i c ó ý n g h ĩa

ch ặ t c h ẽ n h ư m ộ t th u ật n g ữ k h o a h ọ c , m à là “những trưòng liên tưởng, một tô

yếu của mã ở đây là ý nghĩa văn h o ấ \

M ã văn hoá: “ đ ó là b ộ m ã c ủ a k iế n thứ c, h a y đ ú n g hơ n là nhữ n g k iế n thức

n h ân v ã n , n h ữ n g k iế n thứ c c ủ a v ă n h o á được tru y ề n đ ạt q u a s á c h vở , q u a g iá o d ụ c

v à b ằ n g c á c h c h u n g n h ất, p h ổ b iế n n h ất là q u a sự thừ a n h ậ n c ủ a x ã h ộ i; b ộ m ã

n à y b iể u đ ạ t n h ữ n g k iế n thức vớ i tư c á c h là n h ữ n g q u y íắ c được to à n x ã h ộ i rút

đ ú c n ê n " M ã v a n h o á n à y b a o g ồ m n h iề u m ã p h ụ n hư m ã b iê n b iê n ( c o d e

c h ro n o lo g iq u e ) - v iệ c g h i n g à y th án g tưởng ch ừ n g n h ư rất tự n h iê n , như n g thực

sự tu ân thủ th e o m ộ t b ộ m ã tu ỳ th u ộ c v à o m ộ t n ề n v ă n h o á n h ấ t đ ịn h ; m ã x ã h ộ i - lịc h sử c h o p h é p ta h u y đ ộ n g tro n g p h át n g ô n n h ữ n g k iế n thứ c m à q u a n h iề u k ê n h (ca n a l) c h ú n g ta tiế p n h ậ n được tro n g thời đ ạ i, x ã h ộ i, đ ấ t nư ớ c; m ã x ã h ộ i - d ân

“ Sự th ật v ề trư ờ nghọp n g à i V a ld e m a r ” đ ể x e m n h ữ n g từ đơ n g iả n n à y ,

c h ă n g c ó g ì h iê m h ó c c ả như n g n h ận d iệ n thật k ỹ , chúng liê n q u a n đ ế n nhữ ng

m a n g v ă n h o á n à o K ê t hợp với nh ữ n g ý k iế n c ủ a B a r ĩh e s c h ú n g tô i c ũ n g đ ể c ậ p

đ ến n h ữ n g v ấ n đ ề c h u n g v ề v ă n ch ư o n g tự sự m à B a rth e s g ợ i m ở

<:) Ký hiệu học tư sự và vãn bản - Nxb Larousse - Paris 1973

a - N ó i v ề m ộ t sự th ật tro n g m ộ t trường hợp cụ th ể, q u a liê n tưởng c h ú n g ta

b - Đ ầ u đ ề tru y ệ n c ủ a E P o e , c ũ n g như đ ầu đ ề c á c tru y ệ n n ó i c h u n g ,

k h ô n g k h á c n à o cái n h ãn c ủ a h à n g h o á , c ó tín h c h ấ t lò i chiêu h à n g , c ó ch ứ c n ăn g

“ k h a i v ị” , k íc h th íc h b ạ n đ ọ c đ ế n với tá c p h ẩ m Đ iề u n à y liê n q u a n đ ế n ma thuật

truyện ( c o d e n a r r a tif ) B à n v ề th ể lo ạ i v ă n ch ư ơ n g, B a k h ơ tin đ ã c ó k iế n thức

sâu s ắ c , c o i đ ó là “K ý ức nghệ thuậf\ Q u a sự p h át triển c ủ a v ă n chư ơ n g v à sự

g ia o tiế p th ẩm m ỹ - n g h ệ th u ật rò n g rã b a o th ế k ỷ tro n g x ã h ộ i, tro n g k ý ức v ăn

ngư ời A n h T h ê m m ộ t ẩn khu ất n h ỏ , m ã i sa u n à y n s ư ò i đ ọ c móti b iế t ỏ n g là

ngư ời B a la n R õ rà n g ở đ â y c ó m ã x ã h ội - dán tộc ( c ũ n g n hư ở V iệ t N a m ta k h i

n g h e đ ế n n h ữ n g c á i tên riê n g c ó h ọ B ế , M a , N ô n g n h ờ m ã n à y , c h ú n g ta n g h ĩ

c h o v a y n ặ n g lã i v ó i c ặ p m ă t q u á i d ị, đ ế “ h é m ơ ” cho n g ư ờ i đ ọ c đ é tt n h ậ n “ c á i

k h á t v ọ n g đ ồ n g t iề n đ ế n đ a m m é , s ô i s ụ c đ a n g tr ở th à n h m ộ t th ứ d ịc h b ệ n h la n tràn x ã h ộ i N g a đ ư ơ n g th ờ i, th iê u c h á y , h u ỷ d iệ t n h ữ n g tà i n ă n g c h â n c h ín h , h u ỷ

d iệ t n g a y c h ín h b ả n th â n n g ư ờ i đ a m m ê k h á t v ọ n g đ ó C h â n d u n g tự h o ạ c ủ a

n g ư ờ i h o ạ s ĩ tr o n g BÚC TRANH của N g u y ễ n M in h C hâu, với cặp m ắ t m ở to , b ồ n

c h ồ n , k h ắ c k h o ả i, c á i “ v ậ t th ể ” ấ y b ị “ d ịc h c h u y ể n đ ê c h ú n g ta n h ìn thâu v a o

th ó i sơ s à i n h iề u lú c đ ế n n h ẫ n tâ m , b ạ c b ẽ o th ậ m c h i b ạ c b e o VƠI c h in h n g a y ngư ờ i m ìn h c h ịu ơn, tro n g q u a n h ệ g iữ a n gư ờ i vớ i n g ư ò i, n g a y c ả tro n g q u a n h ệ

đồng đ ộ i

N h ìn c h u n g , k h á i n iệ m m ã văn hoá g ồ m n h iề u m ã p h ụ m à c h ú n g ta ít

n h iều đ ề c â p đ ế n ư ê n đ â y , th eo c h ú n g tô i, là m ộ t k h á i n iệ m - c ô n g cụ rất c ầ n

th iết đ ể “ g iả i m ã ” n g ữ th o ạ i tự sự; “ g iả i m ã ” thi p h á p cử a ¿ r u y ộ n B ở i lẽ vớ i ý

n g h ĩa đ íc h thực c ủ a n ó , tru y ệ n k h ô n g b a o g iờ là m ộ t th ô n g b á o th ô n g thường,

m ột sự p h ản án h thụ đ ộ n g , đơn g iả n h iệ n thực c u ộ c số n g , m à là m ột thông điệp

x ã hội - thảm m ỹ, trong giao tiếp văn hóa - thám mỹ, m ộ t b in h d iệ n , m ộ t c ấ p độ

lú c là k ể tru y ệ n , h a y th uật c h u y ệ n , th uật tru y ệ n V ớ i tư c á c h là m ộ t th u ật n g ữ c ủ a

th i p h á p h ọ c , k h á i n iệ m n à y th eo c h ú n g tô i n è n b iể u đ ạt th ố n g n h ất là thuật truyện.

" K ể " th ư ò n g được h iể u là th ô n g b á o th ô n g thường, là “ n ó i c ó đ ầu c ó đ u ô i

c h o ngư ờ i k h á c b iế t” ( l ừ đ iể n tiế n g V iệ t ) T h u ậ t c ó th ể n ó i h o ặ c v iế t, như n g tro n g v ă n v iế t lú c n à o c ũ n g c h ỉ d ù n g từ th uật N g a y ở c ấ p tiể u h ọ c , tru n g h ọ c ,

ư o n g đ ế tập là m v ă n lo ạ i h ìn h tự sự, lú c n à o c ũ n g là thuật

(3) p Ricoeur - Thòi gian và truyện, t.I, nxb Seuil - Paris, 1983

Ở đ â y , thu ật truyện h à m ý n h ấ n m ạ n h q u a la o đ ộ n g s á n g tá c - n g h iề n

n g ẫ m , c h o n l ọ c , sắ p x ế p c á c s ư k iê n , c á c n h â n v ậ t d iê n b iê n q u a c a c tin h h u o n g ,

sự k iệ n tr o n g tr u y ệ n , h iệ n d iệ n m ọ i n o i, m ọ i lúc ( o m n ip r é s e n t ), th ấ u s u ố t m ọ i

v iệ c , m ọ i h à n h đ ộ n g c ũ n g n h ư d iễ n b iế n n ộ i tâ m c ủ a n h ữ n g n h â n v ậ t tr o n g tr u y ệ n ( o m n is c i e n t ) Đ ứ n g ở v ị t h ế n h ư v ậ y , “Trường” n h ìn c ủ a n g ư ờ i th u ậ t tr u y ệ n ở

là viết c h o tô i, c h o m ộ t bức tta n h tô i vừa vẽ xong .” đ iều đ ó cũng có n g h ĩa là

“trường n h ìn ” , g ó c đ ộ n h ìn ở đây cũng được xác đ ịn h rõ - chi nhìn thay nhưng gi

“ T ô i” chứ ng k iế n dưới góc độ n h ìn c ủ a tôi, m ộ t h o ạ sĩ; cả trường n g h e ơ đay cũng h ạ n h ẹ p - chỉ n g h e những gì cho ch ín h “tô i” n g he K hông p h ai n g âu nhien, trong tru y ệ n ch ẳn g có đ o ạn n ào th u ật lại nhữ ng n am tháng cu ộ c đời cu a ngươi chiến sĩ đ ã “th ồ ” tra n h c h o hoạ sĩ từ k hi an h rời q u à n ngũ về n u ô i b à m ẹ m ù loà rồi trở th à n h th ợ c ắ t tóc C ũng ch ẳn g có đ o ạn n ào th u ật lại đ ộ c th o ại nội tâm - tră n trở, b ă n k h o ă n h ay o á n g iận củ a c h in h anh th ợ cắt tó c cả C hi có m ộ t thoáng

n g ư òi h o ạ sĩ n h ậ n ra ” từ cặp m ắt c ò n rất trẻ c ủ a anh ch iếu th ẳn g về p h ía tô i

m ộ t cá i n h ìn soi m ói, n g ac nhiên, rồ i hơi n g h iêm m ặt lại “H o ạ sĩ chỉ ch ợ t n h ìn

th ấy vẻ b ê n n g o ài vậy thỏi, k h ông th ể “n h ìn ” được nhữ ng suy ng h ĩ, xúc cả m bên trong k h ô n g th ể “n g h e ” được như ng lòi “n ộ i tâ m ” củ a người th ợ cắ t tóc ,

C ùng nhữ ng sự kiện , những tìn h h u ố n g , nhữ ng n h ân vật n h ư ứ o n g BÚC TRANH nhưng ở vị th ế người th u ật tru y ện tóe giả h o àn to àn đứng n g o ài, ngòi bút

có thể “tu n g h o à n h ” thoải m ái hơn T ất nhiên, N guyễn M inh C hâu ch ọ n vị thẻ

“T ôi - h o ạ sĩ” ở đ ây là do ý đồ th ẩm m ỹ - n g h ệ th u ật củ a anh: đây là lời phản

tỉnh, lòi tự thú củ a “T ô i” với ch ín h tôi, “T ô i” n h ìn vào chiều sâu n h ân cách của

c h ín h “tỏ i”

T rong thực tiễn sáng tác đa dạng và p h o n g p h ú ch ú n g ta gặp những tác

ph ẩm ừ o n g đ ó tác g iả vận dụng cả h ai loại h ìn h ngư ời th u ật tru y ệ n trên đây xen

kẽ n h au : có đ o ạn ỉà lời th u ật củ a tá c giả, có đ o ạn lại do ch ín h n h ân vật trong tru y ệ n với tư c ác h là “ tô i” thuàt C húng ta từng biết k ết cấu độc đáo của tiểu thuyết NGư'5l ANH HÙNG CỦA THỜI ĐẠI CHÚNG TA củ a L erm ô n tỏ p đã xáo trộn thời gian biên n iê n củ a các sự k iện trong tru y ệ n để d ẩn d ắt người đọc d ần dần

kh ám p h á ch iều sâu củ a tín h cách Pêsôrin, lần lượt qua

- L ời th u ật c ủ a ông M ăcxim M ăcxim ư ts, m ộ t sĩ q u an, về Pêsỏrin.

- Lòd th u ậ t c ủ a tác g iả về Pêsôrin.

- L ờ i tự th u ật c ủ a ch ín h P ê sô rin ( q u a nhữ ng tra n g nh ật k ý c ủ a an h ).

T ro n g T H Á N G T Á M N Ă M BỐN T ư c ủ a B ô g ô m ô lô p v iế t v ề tổ tru y lù n g đ iệ p v iê n

đ ịc h g ồ m b a c h iế n X ô V iế t , c ó đ ế n h a i p h ầ n b a s ố đ o a n tro n g tá c p h ẩ m là ch ín h

d o từng c h iế n s ĩ tro n g tổ vớ i tư c á c h là “ T ô i” th uật lạ i sự k iệ n , n h ữ n g tin h h u o n g

m à “ T ô i” trả i n g h iệ m c ù n g nh ữ n g h à n h đ ộ n g c ủ a c h ín h “ T ỏ i” M ỗ i c h iế n s ĩ tru y

lù n g th u ật lạ i n h ữ n g sự k iệ n tron g tầ m n h ìn c ủ a m ìn h v ó i n h ữ n g s u y n g h ĩ, với

g io n g đ iê u c ủ a riê n g m ìn h M ỗ i ngư ời tư b iể u h iê n m ìn h vói s ă c th á i n ê n g , GO the

n ó i tự k h ắ c h o ạ c h â n d u n g vừ a c ó n é t riê n g c ủ a ngư ời c h iế n s ĩ X ô V iế t vừ a c ó những đ ặ c đ iể m c á b iệt

Đ ư ơ n g n h iê n k h i b ắt ta y v à o k iế n tạo tá c p h ẩ m , n h à v ă n k h ô n g thể k h ô n g

q u an tâm đ ế n v iệ c lự a c h ọ n v ị th ế c ủ a ngư ời thuật tru y ệ n ĩro n g q u a n hộ v ó i nhữ ng

sự k iệ n , n h ữ n g tìn h h u ố n g , những n h ân v ậ t ữ o n g tru y ệ n b ở i lẽ đ iề u đ ó liê n q u an

ch ặt ch ẽ vớ i ý đ ồ th ẩm m ỹ - n g h ệ th uật c ủ a n h à v ă n tro n g từng tác p h ẩ m , liê n

q u an hữu c ơ với g iọ n g đ iệ u q u án x u y ế n c ủ a tá c p h ẩm

L ờ i th o ạ i c ủ a ngư ời thuật tru y ệ n d ẫ n dắt người đ ọ c q u a v iệ c k h ắ c h o ạ c á c

sự k iệ n , c á c tìn h h u ố n g , c h â n d u n g v à h àn h đ ộ n g c ủ a n h ân v ật ư o n g những

k h ô n g g ia n rộ n g h ẹp đ a d a n g - th iên n h iê n , x ã h ộ i, là n g x ó m , p h ố phư ờ ng, că n

p h ò n g , c o n đư ờng c h u y ể n đ ổ i tro n g “ d ò n g c h ẩ y ” c ủ a thời g ia n với những thời

đ iể m m a n g n h ữ n g sắ c th ái p h o n g phú v ề th iên n h iê n , x ã h ộ i, lịc h sử L ờ i th oại

n à y c ò n b a o g ồ m c ả n h ữ n g n h ận đ ịn h , b ìn h lu ận , nhữ ng n g o ạ i đ ề trữ tìn h c ủ a ngư ờ i th u ật tru y ệ n

b- N g o à i lời th o ạ i củ a ngư ời th uật tru y ệ n thường c h iế m tỷ lệ rất c a o , g iữ

v a i trò ch ủ y ế u tro n g n g ữ th o ạ i tự sự c ủ a tru y ệ n ( đ ặ c b iệ ĩ tro n g tiể u t h u y ế t ) cò n

c ó ló p th o ại k h á c : lời th o ại c ủ a c á c n h àn vật L ờ i th o ạ i n à y c ó thể b iể u đạt thành

nhữ ng p h á t ngôn trực tiếp q u a đ ộ c th oại h a y đ ố i th o ại rành rọt trên v ă n b ản được

n h ận b iế t b ằ n g nhữ n g dấu n g o ạ c k é p h o á c g ạ c h đầu d ò n g N h ư n g rất lý

14

thú là lờ i th o ạ i n à y c ò n được b iể u đ ạt dưới d ạ n g không thực sự trực tiếp m à q u a

lò i th o ạ i của ngư ờ i th u ật tru y ệ n , x e n k ẽ v à o lời th o ạ i đ ó

C h ú n g ta c ù n g “ n g h e ” lại m ộ t sô đ o ạ n sau đ â y tro n g CHÍ PHEO củ a N am

C a o - c ả n h C h í P h è o g ặ p B á K iế n :

“ C ụ d ắt C h í P h è o đứ ng d ậ y , g iụ c th ê m v à i tiế n g n ữ a, v à C h í P h è o c h ịu đ i,

H ắ n c h ỉ c ố k h ậ p k h iễ n g c á i c h â n như b ị q u è L à v ì lú c ấ y tro n g ngư ời h ắ n rượu đ ã

là n g lên rồ i cộ t c ổ h ắn v à o , trần c h o o m xư ơ n g, rồ i v u c h o là ăn cư ó p thì làm sa o

? C á i th ằn g B à K iế n n à y , g ià đời đ ụ c k h o é t, c ò n đớn c á i nước g ì m à c h ịu ỉép như

th ế ? T h ô i d ạ i g ì m à v à o m iệ n g c ọ p , h ắ n cứ đứ ng đ â y n à y , cứ lă n ra đ â y n à y , lại

k ê u to á n g lê n x e m n à o N h ư n g n g h ĩ n g ợ i m ộ t t ý , h ắn lạ i b ả o : k ê u lê n c ũ n g k h ô n g

nước g ì! lã o B á vừ a n ó i m ộ t tiế n g , b a o n h iêu n g ư ò i đ ã ai v ề n h à n ấ y , h ắ n c ó lăn

ra k ê u nữ a liệ u c ó ai ra ? v ả lạ i b â y g iờ rượu n h ạt r ồ i, n ế u lạ i p h ả i rạ c h m ặ t thêm

m ấ y n h át th ì c ũ n g đ a u T h ô i cứ v à o ! v à o thì v à o , c ầ n q u á i g ì! ”

N g ô n từ, g iọ n g đ iệu đ o ạ n n à y là c ủ a C h í P h è o vớ i m ộ t lo a t câ u h ỏ i đặt ra

c h o b ản th ân tro n g g iâ y phút c h ầ n ch ừ , lưỡng lự c ó n ê n bước v à o n h à B á K iế n

k h ô n g ? M ặ c d ầ u N a m C a o v iê t: “hắn lại bảo: kêu lên cũng không nước g ì!”

như ng là bảo không thành tiếng, tự b ả o tro n g s u y n g h ĩ th ô i C ó th ể n ó i đ â y là

m ộ t đ o ạ n đ ộ c th o ạ i n ộ i tâm c ủ a c h à n g C h í ta tro n g tìn h h u ố n g đ ố i d iệ n với lã o á c

b á

15

L ờ i th o ạ i c ủ a ngư ời th u ật tru y ệ n v à lờ i th o ạ i b ê n tro n g c u a n h â n v ậ t h o a

lẫ n v à o n h a u , b iể u h iệ n m ộ t s ự đ ồ n g c ả m sâu s ắ c c ủ a tá c g iả V Ớ I n ồ i lo , s ự ca n h

g iá c c ủ a C h í P h è o trước tên cư ờ ng q u y ề n lắ m m ư u n h iê u m ẹ o

D ạ n g th ứ c lời thoại không thực sự trực tiếp c ủ a n h â n v ậ t là d ạ n g thức rất

đ á n g lưu ý , d ễ b ị lướt trượt q u a k h i đ ọ c tá c p h ẩ m n ếu k h ô n g ch ú ý lă n g n g h e những c o n ch ữ tro n g đ ó T ro n g thực tiễ n sá n g tá c, d ạ n g thức n à y được b iê u h iện rất đ a d ạ n g , b iể u đ ạt nhữ ng m ố i q u an h ệ k h á c n h au g iữ a ngư ời th u ật tru y ệ n v à

n h ân v ậ t tro n g nh ữ n g tìn h h u ố n g c h u y ể n đ ổ i trên d ò n g sự k iệ n c ủ a tru y ệ n

L ờ i th o ạ i c ủ a n h â n v ậ t được b iể u đ ạt b ằ n g nhữ n g p h á t ngôn trực tiếp, k h á c

vớ i d ạ n g thứ c trê n , “ n ổ i lê n ” rõ rệt trên “ m ặ t b ằ n g ” c ủ a v ă n b ả n dư ờng như được khu b iệ t ra , b u ộ c người đ ọ c p h ả i q u an tâm ch ú ý n h iều h o n Đ iề u đ ó k h ồ n g p h ải

n g ẫ u n h iê n , ở nhữ ng p h át n g ô n trực tiế p n à y , n g ô n từ, g iọ n g đ iệu p h o n g c á c h nói

b iể u đ ạ t hoặc tập trung đối đáp liên tục, hoặc có chen lẫn vào đấy lời của người thu ật truyện. Đ ư ơ n g n h iê n , đ ố i đ áp liê n tụ c h a y k h ô n g liê n tụ c là c ó lý do

th ẩm m ỹ - n g h ệ th uật, g ắ n liề n với ý đ ồ c ủ a tá c g iả tro n g tổ n g thể tác p h ẩm

N gư ờ i c ầ m b ú t c ó ý thức thưc sự với n g h ệ th uật n a ô n từ k h ô n g th ể cứ “ hổn

n h iê n ” , tu ỳ tiệ n đ ố i với những đ o an đ ố i th oại c ó tính chất được “ k h u b iệ t h o á ”

Đ â y là m ộ t đ o ạ n đ ố i đ áp liê n tụ c tro n g tru y ệ n MỘT BỬA NO c ủ a N a m C a o -

T ro n g n h iề u tru y ệ n c ủ a S ê k h ô p nhữ ng lời đ ố i đ á p liê n tục c h iế m tỷ lệ rất

c a o tro n g n g ữ th o ạ i tự sự, là m n ổ i bật s ắ c th ái k ịc h tính c ủ a tru y ệ n T ro n g CON

K Ỳ NHÔNG n ổ i tiế n g c ủ a ỏ n g , tro n g s ố 1 5 1 d ò n g chữ , 1 1 7 d ò n g là nhữ ng lời đ ố i

th o ạ i c ủ a th ầ y q u ả n O tsu m e lô p v à m ột s ố ngư ời k h á c x u n g q u a n h v iệ c m ột co n

c h ó c ắ n n gư ờ i trê n đường p h ố ( b ả n d ịc h tiế n g V iệ t - N x b V ă n h ọ c ) N g ô n từ,

g iọ n g đ iệ u c ủ a lã o c ẩ m lú c n ạt n ộ q u át th áo rầ m lĩ, lú c õ ìn ờ d ịu g iọ n g , lú c nịnh

b ợ n g ọ t x ó t, th ể h iệ n sin h đ ộ n g sự b iế n s ắ c c ủ a n h àn vật - k ỳ n h ô n g n à y

T ro n g tiểu th u y ế t c ủ a Đ ô x t ỏ ie p x k i như tro n g C H À N G N GỐ C, ANH EM NHÀ

C h ú a h a y k h ô n g c ó C h ú a ” , m ứ c đ ộ đ ố i t h o ạ i liê n tụ c ở đ â y đ ậ m đ ặ c tr o n g n h iề u tra n g s á c h liề n

ỉư ơ n g t h iệ n ” c ủ a n h ữ n g n g ư ờ i c ù n g k h ổ b ị n h ữ n g q u y ề n lự c h ắ c á m b iế n th à n h k ẻ

b ấ t lư ơ n g , tà n b ạ o , c h ợ t “ c h ó i s á n g ” lê n tro n g m à n k ịc h đ ạ c s ắ c trên

C h ú n g ta c ó th ể h ìn h d u n g g i á trị th ẩ m m ỹ n g h ệ th u ậ t s ẽ g iả m đ i b iế t b a o

n ế u đ o ạ n đ ố i th o ạ i trên đ â y lạ i đ ư ợ c b iể u đ ạ t c h ỉ b ằ n g lờ i th u ậ t c ủ a tá c g iả , d ù lời

th u ậ t c ó th ế rất b iế u c ả m H ạ m à n đ ộ t b iế n c h ắ c c h ắ n s ẽ b ị “ n h ạ t” đ i n h iề u

T r o n g đ o ạ n đ ố i th o ạ i trên , c ó th ể lư ợ c b ỏ đ i n h ữ n g lờ i c h e n lẫ n c ủ a n g ư ờ i

th u ậ t tr u y ệ n đ ể c h ỉ c ò n n h ữ n g lờ i đ ố i đ á p liê n tụ c c h ă n g ? L ư ợ c b ỏ đ i n h ữ n g c h ữ

n g ắ n g ọ n , k h ắ c h o ạ s ắ c n é t: “p h ả i q u á t m ộ t c â u c h o n h ẹ n g ư ò i” , “ n é m b e t n ă m

h à o x u ố n g đ ấ t” , “ư ợ n m ắ t ” , “ d ịu g i ọ n g ” , “ v ê n h m ặ t l ê n ” rõ rà n g là m g iả m

m ấ t tín h s ố n g đ ộ n g c ủ a m à n k ịc h đ a n g d iẻ n trư ớ c m ắ t n g ư ờ i đ ọ c H o n n ữ a , tro n g tìn h h u ố n g đ ố i đ ịc h n à y , B á K iế n vừ a n g ạ c n h iê n trư ớ c th á i đ ộ k h á c th ư ờ n g c ủ a

<4) M Ba khơtin - Mỹ hoc của sáng tác ngòn từ ( bàn dịch tiếng pháp) N xb Gallimard 1984 - Bài “Whững thê loại cùa ngữ thoai”

n h ữ n g c â u c h u y ệ n l y k ỳ , g iậ t g â n th ì c ũ n g c h ẳ n g p h ả i k h ó k h ă n , r ồ i d iễ n đ ạt

c h ú n g b ằ n g n g ô n từ đ ư ợ c t ô đ iể m b ằ n g n h ữ n g b iệ n p h á p tu từ: s o s á n h , h o á n d ụ ,

ẩ n d ụ n à o đ ó , th ì th à n h v ă n ch ư cm g th ô i.! D ấ u ấ n c ủ a th ứ q u a n n iệ m đ ơ n g iả n ,

“h ồ n n h iê n ” đ ó c ó th ể b ắ t g ặ p trê n n h iề u tr u y ệ n đ ư ợ c c ô n g b ố k h á d ễ d ã i h iệ n

n a y trẽn b á o c h í N ộ i d u n g tẻ n h ạ t v ề p h ư ơ n g d iệ n th ẩ m m ỹ - x ã h ộ i; k ế t c ấ u

c h u ệ o ( c h o ạ c tu ỳ tiệ n ; g iọ n g đ iệ u k ể lể , n h à m c h á n

T r o n g tìn h h ìn h b á o c h í đ ư ợ c p h á t triể n r ộ n g rãi n h ư h iệ n n a y , đ ô n g đ ả o

n h iề u n g ư ờ i, đ ạ c b iệ t c á c b ạ n trẻ, c ó đ iề u k iộ n th u ậ n lợ i th a m g i a v à o s in h h o ạ t

TRUYỆN NGẮN VÀ s ự SÁNG TẠO TÌNH HUỐNG

Bùi Việt Thắng

1 - T r o n g b á o c á o tổ n g k ế t C u ộ c th i tr u y ệ n n g ắ n ư ẻ 1 9 9 6 - 1 9 9 7 d o n h à th ơ

H ữ u T h in h - T ổ n g b iê n tậ p b á o V Ă N N G H Ệ đ ọ c c ó v iế t: “ X i n p h é p đ ư a ra

m ộ t c ả m n h ậ n r iê n g , g iố n g n h ư th ơ , tr u y ệ n n g ắ n k h ô n g n h ữ n g đ ò i h ỏ i s ự run

b ật m ạ n h c ủ a c ả m x ú c , sự c h ó p lo é c ủ a tư d u y h ìn h tư ợ n g đ ể m ở r ộ n g c h iề u liê n tư ở n g m à c ò n p h ả i b iế t c á c h d ồ n n é n c ả m x ú c tr o n g m ộ t m ạ c h v ă n d ẫ n

tr u y ệ n vừ a tự n h iê n vừ a c u ố n h ú t, p h ả i b iế t c h ạ m k h ắ c n h â n v ậ t, TẠO RA CÁC TÌNII HUỐNG đ ể n h â n v ậ t b ộ c lộ trọ n v ẹ n tín h c á c h v à sa u c ù n g p h ả i b iế t d ấu

c ũ n g đ ã n h iề u lầ n trải q u a v à c á i tìn h t h ế x ẩ y ra lạ i n ằ iĩì tr o n g tâ m trạ n g , tín h

c á c h c o n n g ư ờ i” C ù n g m ộ t ý tư ở n g n h ư n g tr o n g c á c h d iễ n đ ạ t N g u y ễ n K iê n

c h o rằ n g “ Đ iề u q u a n tr ọ n g đ ố i v ớ i tr u y ệ n n g ắ n là p h ả i LỤA CHỌN ĐUỌC TÌNH THÊ tự b ộ c l ộ n é t c h ủ y ế u c ủ a tín h c á c h v à s ố p h â n , tự n ó đ ặ c trư n g c h o m ộ t

h iệ n tư ọ n g x ã h ộ i ” C ả h a i n h à v ã n trê n lại g ặ p g ỡ N s u y ễ n T h à n h L o n g k h i

- T ìn h h u ố n g là sự th ê h iệ n sâ u s ắ c c h ủ đ ề tá c p h ẩ m N g u y ễ n H u y T h iệ p

th ừ a n h ậ n “ v í n h ư SA NG SÔNG c ủ a t ô i, n g a y c á i Tên đ ã th ế h iệ n MỘT TÌNH

t ín h r iê n g , ở đ ó c ố t tr u y ệ n v à n h â n v ậ t n ư ơ n g tự a v à o đe th ự c h iệ n đ ắ c lự c tất

c ả n h ữ n g ý đ ịn h c ủ a tá c g iả V í d ụ MỘT CÂY cọc VŨNG CHẮC đ ể c h o MỘT CÂY BÍ l e o lê n m à ra h o a trái” N ế u q u a n n iệ m n h ư t h ế th ì n h ìn c h u n g m ỗ i

c â u n ó i đ ù a c ủ a c h à n s trai n h ư n g c ô g á i tin v à o đ iể u đ ó , n h ờ p h é p m ầ u đ ó m à

c ô g á i k h ô n g c ò n s ợ h ã i, trái lạ i đ a m m ê trượt tu y ế t n h ư n g ư ờ i ta q u e n u ố n g

rượu v ậ y Sau đ ó m ỗ i n g ư ờ i c ó m ộ t s ố p h ậ n r iê n g v à c ô g á i s ố n g d ự a v à o c á i

- TÌNH MUỐNG - LUẬN ĐỀ: L à c á c h ta o d ự n g tìn h h u ố n g tru y ệ n th eo

n h ữ n g lu â n đ ề , nhữ ng tư tư ỏng c ó sẵ n đ ể ta o ra n h ữ n g TR U Y ỆN NG ẮN - LUẬN

ĐỀ T r o n g lịc h sử tru y ệ n n g ắ n V iệ t N am , N g u y ễ n B á H ọ c và P h ạm D u y T ố n

đ ầu th ế k ỷ đ ã v iế t k iể u tru y ệ n n à y v ề sau N a m C a c , N a u y ẻ n M in h C h â u đã

v iế t tru v ộ n n g ắ n tro n g đ ó c á c tìn h h u ố n g m a n g tín h l u ậ n đ ế rõ như GIAO

THỪA, CHIẾC TH U Y ỀN NGOÀI X A , NGUỜI Đ À N BÀ TRÊN C H U Y ỂN TAU T ố c HÀNH c ủ a N g u y ễ n M in h C h âu ; ĐỜI THỪA, TRẺ CO N KHÔNG ĐUỢC ĂN THỊT CHÓ, ĐÔI M Ắ T c ủ a N a m C a o C á i b ấ p b ê n h tr o n g v i ệ c t ạ o d ự n g TÌNH HUỐNG - LUẬN ĐỀ c h o tr u y ệ n n g ắ n c h ín h là ở c h ỗ n h à v ă n d ễ b ị r à n g b u ộ c và

c h i p h ố i b ở ĩ c á c t h iê n k iế n N ế u n o n ta y , c u ộ c s ố n g đ ư ợ c đ ư a v à o tá c p h ẩ m s ẽ trở n ê n k h ô k h a n , h ờ i h ợ t, c h i c ò n ý n g h ĩa m in h h o ạ m à th ô i D ĩ n h iê n h a i n h à

- TÌNH HUỐNG - TUỢNG TRUNG: L à k iể u tìn h h u ố n g tr o n g đ ó c á i ý

n g h ĩa c ủ a h ìn h tư ợ n g , sự b ộ c lộ c h ủ đ ề rất k ín đ á o , th ậ m c h í c ó k h i b ị p h ủ b ở i

ló p s ư ơ n g m ờ h u y ề n h o ặ c THUƠNG NHỚ Đ ồ N G QUÊ c ủ a N g u y ễ n H u y T h iệ p MÙI CỌP c ủ a Q u ý T h ể , KHẮC DẤU M ẠN TH UY ỀN c ủ a B ả o N in h , M ÙA HOA CẢI VEN SÔ NG , CÁI CHẾT CỦA Đ À N M ố i c ủ a N g u y ễ n Q u a n g T h iề u m a n g

d á n g d ấ p c ủ a k iể u tr u y ệ n c h ứ a đ ự n g tìn h h u ố n g tư ợ n g trư n g T r o n g lo a i tìn h

h u ố n g n à y c ó m ộ t n h á n h tr u y ệ n k ỳ ả o n h ư NGUỒI ĐI X U Y Ê N TUỜNG c ủ a

A y m é , MỘT c u ộ c NGOẠI TÌNH c ủ a C a m u s K iể u tìn h h u ố n g n à y p h ả n á n h

m ố i q u a n h ệ g iữ a c á i “ Ả o ” v à c á i “ THỤC” Trong đ ò i s ố n g , n h iề u k h i c o n n g ư ờ i

c ầ n n h ậ n th ứ c c á i n à y th ô n g q u a c á i k ia v à n g ư ợ c lạ i '

Đ ĩ n h iê n n h ư đ ã n ó i, c u ộ c s ố n g v ố n m u ố n m à u s ắ c , v ă n c h ư ơ n g c ũ n g

p h ả i c ó n h iề u h ìn h th ứ c , c ũ n g n h ư p h ả i tạ o ra n h iề u k iể u t ìn h h u ố n g đ ể p h ả n

á n h đ ờ i s ố n g T r ở lê n là m ộ t s ố k iể u t ìn h h u ố n g m à c h ú n g t ô i g iả đ in h là

lê n n g ô i , đ ư ợ c m ù a G ó p v à o sự th à n h c ô n g c ủ a s á p 2 tạ o tr u y ệ n n g ắ n c ũ n g

c h ín h là ý th ứ c t ìm v à th ể h iệ n th à n h c ố n g n h ữ n g TÌNH HUỐNG TR UY ỆN ĐỘC

Đ Á O Đ ấ y là m ộ t n h â n t ố tạ o n ê n c h o tá c p h ẩ m tr u y ệ n n g ắ n c ó d ư ba.

s ự CHUYỂN BIẾN CỦA T ư DUY NGHỆ THUẬT

q u á t th ẩ m m ỹ m ớ i x u ấ t h iệ n N ế u c ă n c ứ v à o tín h c h ấ t q u a n h ệ th ẩ m m ỹ đ ố i

v ớ i h iệ n th ự c c ó th ể p h â n ra th à n h 3 k h u y n h h ư ớ n g c h ủ y ế u c ủ a g ia i đ o ạ n v ă n

h ọ c n à y : k h u y n h h ư ớ n g v ă n h ọ c v ô sả n ( v ớ i s á n g tá c c ủ a M G o r k y ,

A S e r a íim o v ic h , ) , k h u y n h h ư ớ n g v ă n h ọ c d â n c h ủ ( s ự tiế p tụ c c ủ a c h ủ n g h ĩa

h iệ n th ự c ) v à k h u y n h h ư ớ n g v ă n h ọ c s u y đ ổ i ( g ồ m c á c trư ờ n g p h á i tư ợ n g trư n g , v ị la i, đ ỉn h c a o , ấn tư ợ n g , b iể u h iệ n , ) C á c h p h â n lo ạ i n h ư v ậ y h o à n

to à n k h ô n g c ó n g ụ ý x e m c á c trào lư u , trư ờ n g p h á i ở v ị t h ế đ ố i lậ p , x a lạ v ớ i

n h a u , x e m d iễ n trìn h v ă n h ọ c N g a n h ư là m ộ t c u ộ c c h iế n g iữ a c h ủ n g h ĩa h iệ n

th ự c v à c h ủ n g h ĩa h iệ n đ ạ i Đ â y là m ộ t h iệ n tư ợ n g k h ô n g th u ầ n n h ấ t, h a y n ó i

đ ú n g h ơ n , là m ộ t c h ỉn h th ể n g h ệ th u ậ t th ố n g n h ấ t c ó c h ứ a đ ự n g n h ữ n g m â u

th u ẫ n n ộ i tạ i D o v ậ y , c á c h tiế p c ậ n h iệ n tư ợ n g “ k ỷ n g u y ê n b ạ c ” từ q u a n đ iể m

h ệ th ố n g s ẽ g iú p ta m ộ t m ặ t k h á m p h á ra n h ữ n g g iá trị đ ặ c trư n g c ủ a n ó , m ặ t

k h á c - v à đ iề u n à y q u a n tr ọ n g h ơ n - x á c đ ịn h đ ư ợ c v a i trò c ủ a n ó tr o n g tiế n trìn h v ă n h ọ c d â n tộ c N g a v à v ă n h ọ c t h ế g iớ i.

b ả n th â n ô n g đ ã k iê n trì tìm k iế m n h ữ n g k h ả n ă n g m ớ i, hữ u h iệ u c ủ a c h ủ

n g h ĩa h iệ n th ự c T h a y c h o c ố t tr u y ệ n p h ứ c tạp k iể u “ tr u y ề n t h ố n g ” k è m th e o

s ự m iê u tả p h o n g c ả n h m ộ t c á c h c h i tiế t, L T o l's to i đ ã k h a i th á c n h ữ n g h ìn h

th ứ c s ú c tíc h h ơ n , c h u y ê n c h ở n h iề u h ơ n th á i đ ộ đ á n h g iá trự c tiế p c ủ a tá c g iả

Đ ộ c th o ạ i c ủ a tá c g iả , sự tu y ê n án c ủ a tá c g iả đ ố i v ớ i h iệ n th ự c đ ã c ó v a i trò

q u y ế t đ ịn h tr o n g c ấ u trú c n g h ệ th u ậ t c ủ a n h ữ n g tá c p h ẩ m c u ố i c ù n g c ủ a

L T o l ’s to i n h ư “Cái chết của ỉvan Ilich” , “Bản xônat K r e i c e rĐ ặ c b iệ t tro n g

“Phục sinh"( 1 8 9 9 ) , n h à v ă n c h ú tr ọ n g k h ô n g p h ả i đ ế n s ự p h ứ c tạ p c ủ a c á c c á tín h m à n h ằ m v à o c á i c ơ c h ế q u á i g ở c ủ a c h ế đ ộ x ã h ộ i C ò n ở A C h e k h o v ,

m ặ c dù g i ọ n g đ iệ u c ủ a tá c g iả v ẫ n h ế t sứ c trầm tĩn h v à m a n g tín h tru n g lậ p

n h ư n g đ ã c ó x u h ư ớ n g m ở r ộ n g tố i đ a ý n g h ĩa n ộ i tại tr o n g n h ữ n g c h i t iế t v à

p h o n g c ả n h s in h h o ạ t tư ở n g c h ừ n g n h ư n g ẫ u n h iê n , v ụ n v ặ t K h á m p h á n g h ệ

th u ậ t c ủ a A C h e k h o v c h ín h là t iế n g n ó i b ê n tr o n g , m ạ c h n g ầ m v ă n b ả n ,

c h u y ể n đ ạ t trạ n g th á i n ộ i tâ m q u a n h â n v ậ t c h ứ k h ô n g trực tiế p từ tá c g iả Đ ọ c

“Vườn anh đ à o '\ 1 9 0 3 ) c ủ a ô n g , q u a n h ữ n g c h i tiế t v ề v ư ờ n a n h đ à o đ a n g tàn

T iê u b iể u là trư ờ n g h ợ p s á n g tá c c ủ a I B u n in ( 1 8 7 0 - 1 9 5 3 ) - n h à v ă n N g a đ ầ u

t iê n đ ư ợ c n h ậ n g iả i th ư ở n g N ổ b e n v ề v ă n h ọ c , m ộ t c â y b ú t v ă n x u ô i h iệ n th ự c

n h ất th ờ i v à tạ o d ự n g m ộ t b ứ c tranh đ ầ y n h ạ c tín h ( “Những quả táo Antônôp” ,

“Cuộc đời tươi đẹp'\ “Lànạ quẽ”, ) T r o n g c ấ u trú c n g h ệ th u ậ t c ủ a “Những quả táo Antônôp” ( 1 9 0 0 ) c ó rất n h iề u tìn h tiế t v ề n ế p s in h h o ạ t c ủ a g ia i c ấ p

m à ô n g b u ồ n n h iề u h ơ n v ì tro n g m ộ t h iệ n th ự c m ớ i, k h i “ n h ữ n g ố n g k h ó i c ủ a

c á c n h à m á y đ a n g tu ô n k h ó i ỉê n trờ i” th ì c ó th ể s ẽ k h iế n b iế n m ấ t “ to à n b ộ v ẻ

đ ẹ p c ủ a p h o n g c ả n h N g a g ắ n liề n v ớ i c u ộ c s ố n g N g a ” , s ẽ b iế n m ấ t “ tư c h ấ t

d â n t ộ c ” c ủ a th iê n n h iê n N g a - m ộ t th iê n n h iê n lu ô n đ e m lạ i c h o ta c ả m g iá c

s ả n g k h o á i, v iê n m ã n v ề c u ộ c s ố n g H ơ n n ữ a , ở đ à y đ â u c h ỉ c ó n ỗ i b u ồ n

B u n in đ ã p h á t h iệ n ra n h ữ n g s ắ c m à u , â m th a n h , m ù i v ị tin h t ế c ủ a th iê n n h iê n

N g a , tái tạ o lạ i n h ữ n g c ả n h h ộ i h è tư ơ i đ ẹ p th ấ m đ ư ợ m tìn h y ê u q u ê h ư ơ n g ,

k h ẳ n g đ ịn h n iề m h ạ n h p h ú c tr o n g s ự g ia o h o à g iữ a c o n n g ư ờ i v ớ i th iê n n h iê n ,

ơ đ â y tư tư ở n g n h â n b ả n c ủ a F D o s t o e v s k y v ề k h ả n ă n g c ứ u v ã n t h ế g iớ i c ủ a

c á i Đ ẹ p đ ã đ ư ợ c h ồ i â m d ư ớ i h ìn h th ứ c s ú c tíc h v à b iể u c ả m c ủ a v ă n b ia (e p ita p h ).

c h o r ằ n g “ h ìn h th ứ c h ợ p l ý n h ấ t c ủ a n g h ệ th u ậ t tư ợ n g trư n g là c h ủ n g h ĩa h iệ n

th ự c ” Sự tru n g th à n h c ủ a ô n g đ ố i v ó i n h ữ n g tr u y ề n th ố n g c ủ a c h ủ n g h ĩa h iệ n

th ự c c ó c ơ s ở th ự c tiễ n đ ặ c thù là đ ế n c u ố i t h ế k ỷ X I X , c h ỉ c ó ở n ư ớ c N g a ,

tr u y ề n th ố n g h iệ n th ự c c h ủ n g h ĩa tr o n g d iệ n m ạ o c ủ a D o s t o e v s k y , T o ls to j v ẫ n

c ò n c ó tá c đ ộ n g m ạ n h m ẽ V ớ i S o ỉo g u b n ó i r iê n g v à c á c n h à tư ợ n g trư n g c h ủ

g iớ i v à m ộ t n g ô n n g ữ tư ợ n g trư n g T a c ó th ể th ấ y đ ư ợ c tín h c h ấ t n à y tr o n g tiể u

th u y ế t “Tiểu quỉ" h o ặ c tr u y ệ n n g ắ n “ C o /Ỉ người nhỏ bé" c ủ a ô n g

ấ y n ổ i b ật lê n m ô tip sự h ạ th ấp g iá trị co n người - m ộ t m ô tip m a n g ý n g h ĩa

tượng trư n g, b i k ịc h , ở đ â y c h ú n g ta th ấ y rõ d ấ u ấn c ủ a G o g o l - tá c g iả “Chiếc

áo khoác” v à “Cái mũi” - v à c ủ a D o s to e v s k y - tác g iả “K ẻ song trùng” , thể h iện

c ả tron g p h o n g c á c h lẫn n ộ i d u n g tá c p h ẩm N g a y n h a n đ ề c ủ a tru y ệ n n gắn

cũ n g n h ắ c ta nh ớ đ ến m ột đ ề tài đ ặc thù c ủ a v ă n h ọ c N g a c ổ đ iể n - đ ề tài “con người nhỏ bé”. N ó i c ụ thể hơn, S a ra n in c h ín h là m ộ t dị b ản c ủ a A k a k i

A k a k ie v ic h B a s h m a c h k in K è m th e o đ ó là ý n g h ĩa g iố n g n h a u c ủ a h ai m ồ tip

chiếc áo khoác v à viên thuốc: n iề m m ơ ước th iế t th a c ủ a n h â n v ậ t ( c ó đ ư ợ c

c h iế c á o k h o á c h o ặ c v iê n th u ố c đ ể th o á t k h ỏ i tìn h cả n h bi đát h iệ n tạ i) đ ã trở

th à n h h iện th ự c , n h ư n g tiế p liề n sau đ ó là s ự tan v ỡ đ ế n m ứ c th ả m h ọ a S o n g

S o lo g u b cò n đi x a h ơ n G o g o l tro n g c á i n h ìn s iê u h ìn h đ ố i vớ i t h ế g iớ i V ớ i c á i

n h ìn đ ó th ì b ấ t c ứ ai c ũ n g trở n ên n h ỏ b é ở c u ố i tá c p h ẩ m Saran in b iế n m ất

sau k h i đã “ n h ỏ x íu lạ i n h ư m ộ t hạt b ụ i” , lẫ n g iữ a “ đ á m b ụ i đ a n g n h ả y m ú a tron g lu ồ n g án h s á n g m ặt trời C o n người b ị g h ẻ lạ n h , x a lạ đ ố i v ớ i t h ế g iớ i, rồi bị t h ế g iớ i n u ố t c h ử n g , làm ch o tan b iế n đ i - tư tư ở n 2 n à y c ủ a tru y ệ n n g ắ n

đ ã b á o h iệ u ch o sự x u ấ t h iệ n c ủ a v ăn h ọ c p h i lý sa u n à v C h ín h vã n x u ô i củ a

S o lo g u b đã k h ơ i n g u ồ n ch o m ộ t d ò n g vă n h ọ c từ F K a fk a đ ế n v ăn h ọ c phi lý

n h ờ phát triển tru y ền th ố n g c ủ a chủ nạhĩa hiện thực huyền ảo. ( N ê n n h ớ “

Biến dạng ” v à “ Vụ án ” c ủ a F K a f k a - “b ậ c tiề n b ố i” c ủ a ch ủ n g h ĩa h iệ n sin h

- đ ư ợ c x u ấ t bản n ãm 1 9 1 9 , n g h ĩa là sau “ Con người nhỏ bé ” c ủ a S o lo g u b 1 4

n ăm ) C ó th ể b iể u d iễ n s ự tiế p x ú c và tiế p b iế n n à y b ằ n g m ộ t p h á c đ ồ sau :

“Chiếc áo khoác” ( v à “Cái mũi”) c ủ a G o g o l - > “Con n g ư ờ i nhỏ bé”(vầ “Tiểu quỷ") c ủ a S o lo g u b - » “Biến dạng” (v à “Vụ án” ) c ủ a K a ữ a - > ‘ T ê giác" ( v à

‘W ỉ? ca s ĩ hói đầu” ) c ủ a I o n e s c o C á c tá c p h ẩ m n à y c ó n h ữ n g liê n h ệ v ớ i n h a u

c ả v ề m ô tip , tư tư ở n g lẫ n p h o n g c á c h , v ề m ô tip , n g o à i h a i m ô t ip k ể trê n , c ò n

th ê m m ố tip b iế n d ạ n g ( k ẻ th ì m ấ t m ũ i, n g ư ờ i th ì b ị th u n h ỏ k íc h th ư ớ c , b ị b iế n

th à n h c o n sâ u , th à n h t ê g iá c ) là m c h o h ìn h th ể c o n n g ư ờ i trở n ê n x ấ u x í k h iế n

m ọ i n g ư ờ i x a lá n h , r u ồ n g b ỏ T u y n h iê n , v ề tư tư ở n g p h i iý , ở S o lo g u b v ẫ n

c ò n c h ỗ c h o s ự b iệ n g iả i tìn h c ả n h c ủ a S a ra n in ở c ô n g sỏ' v à trư ớ c lu ậ t p h á p -

n g h ĩa là tá c g iả v ẫ n n h ư ợ n g b ộ tư d u y p h â n tíc h c ủ a c á c b ậ c tiề n b ố i h iệ n th ự c

c h ủ n g h ĩa , k h i c ò n s ử d ụ n g p h ạ m trù “nhân quả” , T r o n g k h i đ ó v ã n h ọ c p h i lý

h o à n to à n p h ủ n h ậ n m ố i liê n h ệ n h â n q u ả , lo ạ i trừ b ấ t c ứ s ự b iệ n g iả i n à o

T ro n g p h á c đ ồ trên , v ị trí sá n g tác c ủ a S o lo g u b là trên c o n đường từ

“chủ nghĩa hiện thực huyền ảo” của văn học cổ điển N qa đến văn học tiền phong chủ nghĩa ỏ th ế kỷ XX ( với c á c trường p h ái ch ủ n g h ĩa đa đ a - dadaism,

ch ủ n g h ĩa siê u thực - surrealism, ch ủ n g h ĩa h iện sin h - existentialism, ). S á n g

tác c ủ a ô n g , tro n g tương qu an với những liê n h ệ cộ i n g u ồ n v à c h ứ c n ă n g , thêm

m ột lần nữa k h ẳ n g địn h “ k ỷ n g u y ê n b ạ c ” c ủ a v ă n h ọ c N g a k h ô n g ch ỉ v à

k h ô n g phải ch ủ y ế u là q u á trình đ ố i lậ p , m à ch ủ y ế u là q u á trình tiếp x ú c v à tiếp b iến s á n g tạo , là q u á trình m ở c ủ a c á c hệ th ố n g n g h ệ th u ậ t cấ u thành nên

ch ỉn h thể đ ó Đ ồ n g thời, ch ín h c á i ch ỉn h thể n à y lạ i là m ộ t “ tiể u h ệ th ố n g ”

tron g h ệ th ố n g th ẩm m ỹ lớn hơn - văn h ọ c th ế g iớ i C h ỉ c ó đặt v ấn đ ề như v ậ y

m ới th ấ y được ý n g h ĩa k é p c ủ a văn h ọ c N g a th ế k ỷ X X , đ ặ c b iệ t là sau C á c h

m ạ n g T h á n g M ư ờ i: với nhữ ng tên tu ổ i “ bàn m ộ t” như I.B u n in , M S h o lo k h o v

M G o r k y , B P a s te m a k , v à c ả nhữ ng c â y bút “ b à n h a i’ n h ư F S o lo g u b

B N a b o k o v , M B u n g a k o v , n ó là m ột c ố n g hiến c ó g iá trị đ íc h thực v à o tiến trình v ăn h ọ c th ế g iớ i, đ ồ n g thời là c ả m ột p h ò n g th í n g h iệ m s á n g tạo đ ộ c đ áo

N h à v ă n G o g o l đ ã tự nói v ề dân tộc m ìn h : “ C ó ngưỳi Nga nào lại không muốn đi n h a n h lC ò n n h à n g o ạ i g ia o Đ ứ c B ish m a rk thì nhận x é t: “Người Nga thắng ngựa vào xe rất chậm nhưnạ phi lại rất nhanh”. N ' - n v à o lịc h sử tâm

h ồn d ân tộ c N g a , dẫu ch ỉ ở m ột g ia i đ o ạn , cũ n g đủ th ấy sứ c th u yết phụ c củ a

N h à v ă n G o g o l đ ã tự n ó i v ề d â n t ộ c m ìn h : “ C ớ người Nga nào lại không muốn đi nhanhv\ C ò n n h à n g o ạ i g ia o Đ ứ c B is h m a r k th ì n h ậ n x é t: “Người Nga thắng ngựa vào xe rất chậm nhưng phi lại rất nhanh”. N h ìn v à o lịc h s ử tâ m

s ự VẬN ĐỘNG CỦA QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT

V€ CON NGƯỜI củn ngu vIn minh châu

Phạm Ouang Long

1 T r o n g k h o ả n g th ờ i g ia n m ộ t c h ụ c n ă m trở lạ i đ â y , đ ặ c b iệ t là từ sa u khi tư tư ở n g đ ổ i m ớ i to à n d iệ n d o Đ ả n g k h ở i x ư ớ n g , v ăn h ọ c n ư ớ c n h à đ ã c ó

n h ữ n g c h u y ể n đ ộ n g th ậ t sự ớ tất c ả c á c th ể lo ạ i đ ề u x u ấ t h iệ n n h ữ n g y ế u tố

m ó i c ả ở n h ữ n g v ấ n đ ề đ ư ợ c n ê u ra lẫ n h ệ th ố n g th i p h á p th ể h iệ n N h iề u

n g ư ờ i n g ỡ n g à n g vì n h ữ n g c á c h v iế t m ớ i, n h ữ n e c á c h tiế p c ậ n h iệ n th ự c m ớ i

B ây g iờ n h ìn n h ậ n lại v ăn h ọ c n ư ớ c n h à tr o n g n h ữ n g n ă m đầu đ ổ i m ớ i ấ y c ó

v iết n h ữ n g lời trân tr ọ n g v ề N g u y ễ n M in h C h âu n h ư sau: “ M ã i m ã i n ề n v ăn

h ọ c k h á n g c h iế n c á c h m ạ n g g h i nhó' nhữ nc, c ố n iỉ h iế n to lớn c ủ a anh C h â u

th u ộ c đ ịa h ạ t l ý lu ậ n c h u n g c h u n g c h ớ c h ư a p h ả i là s ự q u a n tâ m th ư ờ n g trực v à

th a th iế t c ủ a n g ư ờ i v iế t , c h ư a p h ả i là tâ m h u y ế t , c à n g c h ư a p h ả i là c á i đ iề u

c h iê m n g h iệ m c ó tín h triết h ọ c c ủ a c ả m ộ t đ ờ i n g ư ờ i v iế t v ă n “ ( 2 ) N h ư t h ế c ó

th ể th ấ y N g u y ễ n M in h C h â u rất q u a n tâ m tớ i ý n g h ĩa tư tư ở n g c ó tín h triết h ọ c

c á i “ n iề m tin c ó p h ầ n h ẫ n g h ụ t “ ( 3 ) S ự n h ạ y c ả m tr o n g ý k iế n n à y đã p h át

h iệ n ra k h ô n g p h ả i c h ỉ m ộ t n é t m ớ i tr o n g s á n g tá c c ủ a ô n g m à c ò n b á o h iệ u

m ộ t th ự c t ế k h á c : c á c h v iế t c ủ a ô n g đ ã th a y đ ổ i, c á i n h ìn c ủ a ô n g k h ô n g c ò n

đ ơ n g iá n n h ư m ư ơ i m ư ờ i n ăm trước đ â y m à n ó sâ u s ắ c h ơ n , n h iề u c h iể u h ơ n ,

N g a y c ả c á i n h ậ n xét rất tin h rằ n g d ư ờ n g n h ư I iiề in tin tr o n g ô n g c ũ n g c ó p h ẩn

m o n g m a n h h ơ n k h ô n g p h ả i là k h ô n g c ó lý M ộ t n g ư ờ i n à o đ ó đ ã rất c ó lý k h i

c h o lằ n g tr o n g n h iề u tá c p h ẩ m v iế t sa u n ă m 1 9 7 5 n h à v ă n th ư ờ n g b ộ c l ộ sự

k h ắ c k h o ả i, n ỗ i lo lắ n g v ề n h ữ n g th iế u h ụ t c ủ a c o n n g ư ờ i, v ề n h ữ n g c á i x ấ u ,

th ậ m c h í n h ữ n g m ầ m ác tồ n tại ở tro n g m ỗ i c o n n g ư ờ i c h ì c h ờ d ịp th u ậ n lợ i là trỗi d ậ y g â y tai h o ạ c h o n h ữ n g n g ư ờ i k h á c C á i lú n g tú n g ở m ộ t s ố n g ư ờ i k h i

đ ọ c N g u y ề n M in h C h â u c ũ n g b ắ t đ ầ u từ đ â y T h e o c á i m ạ c h tư d u y ít n h iề u đ ã trở th à n h c ô n g th ứ c th ì n h ữ n g y ế u t ố tiê u c ự c ấ y c h ỉ c ó th ể tồ n tạ i ở n h â n v ậ t tiê u c ự c , ở k ẻ thù n h ư n g N g u y ễ n M in h C h â u d ư ờ n g n h ư lạ i c h o r ằ n g n h ữ n g

y ế u t ố ấ y h ìn h n h ư c ó ở m ọ i n g ư ờ i, m ọ i n ơ i, n h ư là m ộ t th ứ v ố n c ó “ n h â n c h i

s ơ tín h b ả n á c “ v ậ y T ừ n h ữ n g n ă m sá u m ư ơ i N g u y ễ n M in h C h â u đ ã từ n g b ă n

k h o ă n : “ P h ả i c h ă n g b ẽ n c ạ n h n h ữ n g đ ứ c tín h tốt đ ẹ p th ì tín h c ơ h ộ i , n ịn h n ọ t

th a m la m , íc h k ỷ , p h ả n trắc, vụ lợ i c ò n đ ư ợ c ẩn k ín v à đ ã c ó lú c n g ấ m n g ầ m

đã g â y ra m ộ t v à i s ự h iể u lầ m k h ô n g d ễ c h ịu c h o ô n g S o n g ở n h ữ n g tá c p h ẩ m

đã c h ín n h ư c ỏ lau h a y Mùa trái cóc ở miền Nam ô n g n h ư x u ấ t th ầ n tr o n g

n h ữ n g lời b à n trụ c t iế p v ề n h iề u v ấ n đ ề m a n g tín h triế t h ọ c m à v ẫ n k h ô n g g ợ i

c ả m g iá c g ò é p , th u y ế t lý C ó lẽ Mùa trái cóc ở miền Nam là m ộ t tr o n g n h ữ n g tru y ện n g ắ n đã đạt lớ i đ iề u đ ó v à V n g h ĩa ih ứ c lin h c ủ a Iru y ện n g ắ n n à y c ũ n g

k h ô n g c ầ n đ ế n c á c h d ie n đ ạ l rắc rối đ ế n ih à n h k h ó h iể u n h ư m ộ t vài n g ư ờ i đã phàn nàn tr o n g c u ộ c h ộ i th a o v ề iru y ộ n n g ắ n c ú n ô n g v à o n ă m 1 9 8 5 d o b á o

Văn nghệ tổ c h ứ c P h ả i c h ă n g d iề u n à y b ắ l đ ầ u lừ q u a n n iệ m c ủ a ô n g “ m ỗ i lẩn đ âì n ư ớ c c h u y ể n t ù 'c h iế n tranh s a n g h o à b ìn h , c h ú n g ta lạ i p h ả i đ ặ t v ấn đ ề

c h ố n g c h ủ n g h ĩa c á n h â n n h ư n g s o v ớ i lầ n h o à b ìn h n ă m 1 9 5 4 th ì c á i lầ n h o à bình sa u n ă m 1 9 7 5 n à y , c á i d iệ n m ạ o c ủ a c h ủ n g h ĩ a c á n h â n n ó to lớ n h ơ n “ (6 ) v à ô n g m u ố n “ d iễ n tả s ự vật ở tro n g c á c d ạ n g q u á trìn h s in h th à n h m u ố n

m iê u tả c o n n g ư ờ i “ v ớ i tất c ả c h iề u sâ u c ủ a q u á trìn h d iễ n b iế n tâ m lý v à tín h

c ó lú c n g ấ m n g ầ m p h á t triể n đ ế n m ứ c g ầ n n h ư l ộ liễ u ? B â y g iừ o ta c ò n p h ả i

c h iế n đ ấ u c h o q u y ề n s ố n g c ủ a c ả d â n t ộ c S a u n à y , ta p h ả i c h i ế n đ ấ u c h o từ n g

c o n n g ư ờ i, là m s a o c h o c o n n g ư ờ i n g à y m ộ t tố t đ ẹ p C h ín h c u ộ c c h iế n đ ấ u ấ y

m ớ i lâ u d à i “ ( 4 ) N h ữ n g tá c p h ẩ m n h ư Cơn giông, Bức tranh, Mùa trái cóc ỏ miền Nam, c ỏ lau v iế t tr o n g n h ữ n g n ă m c u ố i đ ờ i ô n g c h ín h là s ự th ể h iệ n n ỗ i đau đ ờ i m à ô n g đ ã d a y d ứ t tr o n g b a o n h iê u n ă m ấ y , là c á i c á c h đ ể ô n g “ b à n

đ ã g â y ra m ộ t v à i s ự h iể u lầ m k h ô n g đ ễ c h ịu c h o ô n g S o n g ở n h ữ n g tá c p h ẩ m

đã c h ín n h ư c ỏ lau h a y Mùa trái cóc ỏ miền Nam ồ n g n h ư x u ấ t th ầ n tr o n g

n h ữ n g lời b à n trụ c tiế p v ề n h iề u v ấn đ ể m a n g tín h triế t h ọ c m à v ẫ n k h ô n g g ợ i

c ả m g iá c g ò c p , th u y ế t lý C ó lẽ Mùa trái cóc ở miền Nam là m ộ t tr o n g n h ữ n g tru y ện n g ắ n đã đạt lớ i đ iề u đ ổ và V n g h ĩa th ứ c tín h c ủ a tru y ện n g ắ n n à y c ũ n g

k h ô n g c ầ n đ ế n c á c h đ iỗ n đ ạ l rắc rối đ ế n ih à n h k h ó h iể u nlui' m ộ t vài n g ư ờ i đ ã

m iê u tả c o n n g ư ờ i “ v ớ i tất c ả c h iề u sâ u c ủ a q u á trìn h d iễ n b iế n tâ m lý v à tín h