Ứng dụng kết nối vạn vật internet of things trong dịch vụ thư viện hiện đại

Trung tam Thong tin Thu vien, DHQGHNNguyễn Thị Ngọc Lan * Nguyễn Thị Lan Hương ** Tóm tắt: Bài viết chỉ ra một số ứng dụng công nghệ IoT được ́p dụng để hiện đại hóa thư viện như tự độn

Trung tam Thong tin Thu vien, DHQGHN

Nguyễn Thị Ngọc Lan * Nguyễn Thị Lan Hương **

Tóm tắt: Bài viết chỉ ra một số ứng dụng công nghệ IoT được ́p dụng

để hiện đại hóa thư viện như tự động hóa thư viện bởi công nghệ RFID;

dịch vụ thư viện trên các thiết bị di động; ứng dụng hệ thống phát hiện tài nguyên học tập và nghiên cứu online; các công nghệ cổng thông tin

và mạng xã hội giúp thư viện tham gia mạng lưới liên thư viện, kết nối các bộ sưu tập số trên tòn thế giới, phát triển sản phẩm và dịch vụ dùng chung.

Từ khóa: Internet vạn vật; IoT; Thư viện hiện đại; Thư viện thông mình;

Thư viện thế hệ 4.0.

Đặt vấn đề

Nhân loại đã trải qua bốn cuộc cách mạng công nghiệp (CMCN), cuộc CMCN lần thứ nhất sử dụng năng lượng nước và hơi nước để cơ giới hóa sản xuất, cuộc CMCN lần thứ hai diễn ra nhờ ứng dụng điện năng để sản xuất hàng loạt, CMCN lần thứ ba sử dụng điện tử và công nghệ thông tin để tự động hóa sản xuất Cuộc CMCN lần thứ tư hay còn gọi là cuộc CMCN 4.0 là cuộc cách mạng số, kết hợp các công nghệ lại với nhau, làm mờ ranh giới giữa vật lý, kỹ thuật số và sinh học

Những yếu tố cốt lõi kỹ thuật số trong cuộc CMCN 4.0 là Trí tuệ nhân tạo (Artiicial intelligence - AI), Vạn vật kết nối (Internet of things

- IoT) và Dữ liệu lớn (Big Data)

* Trung tâm Thông tin - Thư viện, Đại học Quốc gia Hà Nội.

** Trung tâm Thông tin - Thư viện, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Trung tam Thong tin Thu vien, DHQGHN

CMCN 4.0 mà nền tảng là internet kết nối mọi vật và Internet của các dịch vụ có khả năng thu thập - trao đổi dữ liệu, chuyển hóa toàn bộ

thế giới thực thành thế giới số; tự động hóa, điều khiển và giám sát hệ

thống vật lý trong trong môi trường internet Trong môi trường IoT, con người có thể tương tác, điều khiển và kiểm soát mọi hoạt động cuộc sống thông qua những thiết bị thông minh

1 Khái niệm “Internet of things”

Thuật ngữ “Internet of things” (viết tắt là IoT) gần đây xuất hiện khá nhiều và thu hút không ít sự quan tâm chú ý của giới công nghệ Sự bùng nổ của IoT trong tương lai sẽ có tác động mãnh mẽ tới cuộc sống, công việc và xã hội loài người

Thực tế, Internet of things đã manh nha từ nhiều thập kỷ trước Tuy nhiên mãi đến năm 1999 cụm từ IoT mới được đưa ra bởi Kevin Ashton, ông là một nhà khoa học đã sáng lập ra Trung tâm Auto-ID

ở Đại học MIT, nơi thiết lập các quy chuẩn toàn cầu cho RFID (một phương thức giao tiếp không dây dùng sóng radio) cũng như một số loại cảm biến khác

Theo Bách khoa toàn thư mở Wikipedia, Internet vạn vật, hay cụ thể hơn là mạng lưới vạn vật kết nối Internet hay mạng lưới thiết bị kết nối Internet là một liên mạng, trong đó mỗi đồ vật, con người được cung cấp một định danh của riêng mình, có khả năng truyền tải, trao đổi thông tin, dữ liệu qua môi trường mạng

Hiểu một cách đơn giản IoT là tất cả các thiết bị có thể kết nối với nhau thông qua môi trường mạng Các thiết bị có thể là điện thoại thông minh, máy pha cà phê, máy giặt, tai nghe, bóng đèn… hay con người Với công nghệ IoT, nếu mọi đối tượng, được “đánh dấu” - định danh (identiiable) để phân biệt bản thân với những thứ xung quanh thì chúng

ta có thể hoàn toàn quản lý được nó thông qua môi trường mạng Việc đánh dấu (tagging) các đối tượng có thể thực hiện thông qua nhiều

Trung tam Thong tin Thu vien, DHQGHN

công nghệ, chẳng hạn như RFID*, NFC**, mã vạch, mã QR Khi đó, các đối tượng có khả năng kết nối, truyền tải, trao đổi thông tin dữ liệu qua mạng Wi-Fi, mạng viễn thông băng rộng (3G, 4G), Bluetooth, Zig-Bee, hồng ngoại mà không cần có sự tương tác trực tiếp giữa người với người, người và máy

Hay nói một cách khác, chúng ta có thể sử dụng các địa chỉ độc nhất để xác định từng vật, chẳng hạn như địa chỉ IP, mỗi thiết bị sẽ có một IP riêng biệt không nhầm lẫn

Một trong những vấn đề với IoT đó là việc tạo ra ứng dụng IoT, phát triển phần mềm IoT, xây dựng giải pháp kết nối và điều khiển bất

cứ thiết bị nào có khả năng kết nối Internet

Cuộc CMCN 4.0 nói chung và công nghệ IoT có thể thay đổi hoàn toàn cách chúng ta sống, làm việc và quan hệ với nhau

IoT được ứng dụng vào rất nhiều lĩnh vực các ngành dịch vụ, các

tổ chức phi lợi nhuận như: các trường đại học, thư viện

2 Ứng dụng hệ thống mạng lưới Internet of Things trong thư viện

Thư viện thế hệ 4.0 dù mới hình thành, nhưng các từ khóa: thư viện hiện đại, truy cập mở (Open Source), dữ liệu lớn (Big data), dịch

vụ đám mây (Cloud Service), hiển thị tức thì (State-of-the-Art Display), cập nhật tức thì (Augmented Reality), thư viện - không gian kích thích sáng tạo (MakerSpace)… đã không còn xa lạ với chúng ta

Việc ứng dụng công nghệ IoT và thiết bị thông minh đang trở thành một xu thế tất yếu của các thư viện trên thế giới, giúp thư viện từng bước tự động hóa các hoạt động như thay đổi về dạng tài liệu, hình

1 RFID: (Radio Frequency Identiication) là công nghệ nhận dạng đối tượng bằng sóng vô tuyến Công nghệ này cho phép nhận biết các đối tượng thông qua hệ thống thu phát sóng radio, từ đó có thể giám sát, quản lý hoặc lưu vết từng đối tượng Một hệ thống RFID thường bao gồm 2 thành phần chính là thẻ tag (chip RFID chứa thông tin) và đầu đọc (reader) đọc các thông tin trên chip.

2 NFC: (Near-Field Communications) là công nghệ kết nối không dây trong phạm

vi tầm ngắn.

Trung tam Thong tin Thu vien, DHQGHN

thức dịch vụ thông tin, tạo sự tiện nghi và chủ động cho người dùng tin (NDT), giúp thư viện ngày càng thể hiện tốt vai trò, chức năng trong thời đại CMNC 4.0

Mục đích của ứng dụng Internet of Things nhằm:

- Đẩy mạnh việc số hóa tài liệu, xây dựng các thư viện điện tử/thư viện số, chủ động khai thác tạo lập các nguồn tài liệu số mở để tăng cường thêm nguồn lực cho thư viện

- Tạo lập mạng lưới thư viện điện tử tạo ra sự kết nối sâu rộng về hoạt động nghiệp vụ thư viện; tạo lập cơ sở dữ liệu số hóa dùng chung trong hệ thống các thư viện

- Phát triển các dịch vụ trực tuyến, dịch vụ gia tăng giúp NDT tiếp cận thông tin, tài liệu một cách dễ dàng và thuận lợi nhất

Với mục đích trên, thư viện có thể áp dụng một số công nghệ sau:

2.1 Tự động hóa thư viện thông qua sử dụng công nghệ RFID

Ứng dụng công nghệ RFID được áp dụng rộng rãi vào quản lý thư viện từ khoảng những năm 2000 trong các mô hình thư viện hiện đại Ngay từ thời điểm mới được áp dụng, RFID đã chứng minh được tính tiện lợi và ưu thế vượt trội so với các công nghệ quản lý tài liệu trước đây, nhất là khi các thư viện đều có sự gia tăng không ngừng về vốn tài liệu và tần suất giao dịch tại các điểm lưu thông

Tự động hóa thư viện bằng công nghệ RFID [5]

Trung tam Thong tin Thu vien, DHQGHN

Với tính năng “3 trong 1”, “lưu thông - an ninh - kiểm kê”, công nghệ RFID giúp:

- Tối ưu hóa quỹ thời gian của nhân viên thư viện: mượn/trả cùng lúc nhiều tài liệu (xử lý theo lô* ); cho phép “truy tìm dấu vết” của các tài liệu xếp sai vị trí, gia tăng an ninh thư viện, kiểm kê hàng loạt và cho phép sử dụng hệ thống phân loại sách tự động

- Hỗ trợ tối đa việc tự động hóa mượn/trả tài liệu: RFID cho phép tối đa hóa tính tự phục vụ (self-service) của NDT mà không yêu cầu

sự can thiệp của thủ thư NDT có thể tự thực hiện các thủ tục mượn/ trả sách qua hệ thống mượn trả tự động mà không cần thông qua thủ thư Điều này tạo ra sự riêng tư và sự chủ động cho NDT, giảm thiểu tối đa thời gian khi không phải chờ đợi xếp hàng dài để đăng ký mượn, trả tài liệu

2.2 ́ng dụng cung cấp dịch vụ thư viện trên các thiết bị di động

Thư viện số là một bước tiếp tục trong tự động hoá thư viện vốn đã bắt đầu từ 25 năm trước nhằm chuyển đổi vốn tư liệu truyền thống sang nguồn tin điện tử, tạo lập bộ sưu tập số cho phép truy cập trực tuyến Xây dựng và phát triển thư viện số là một trong những cốt lõi của thời đại 4.0, tạo ra cho NDT sử dụng thông tin mọi lúc, mọi nơi thông qua bởi các thiết bị thông minh có kết nối internet

Nguồn tin dạng số, nhất là nguồn tin trực tuyến, đặc trưng cơ bản tại các thư viện hiện nay trở thành “vật” trong môi trường internet Thư viện số sử dụng hệ thống thiết bị có chức năng xử lý, lưu giữ, kết nối, truyền dữ liệu để phát triển hoạt động, cung cấp dịch vụ thông tin, trong

đó phải kể tới các thiết bị đặc trưng nhất hiện nay dành cho NDT, các thiết bị mobile và mạng kết nối wii nói chung (end user): Smartphone, các Iphone, Ipad…

Giờ đây, chỉ với thiết bị cầm tay kết nối internet là NDT có thể đọc được tài liệu kể cả tài liệu của các nhà xuất bản online trên thế giới

1 RFID có khả năng đọc cùng lúc nhiều tài liệu không yêu cầu “line-of-sight” (sắp xếp thẳng hàng).

1

Trung tam Thong tin Thu vien, DHQGHN

Ứng dụng hệ thống quản trị thư viện số và ứng dụng đọc tài liệu số cài đặt trên thiết bị cá nhân, giúp tương tác, kết nối, quản lý, cung cấp tài liệu số và sách điện tử đến tay NDT một cách nhanh chóng, tiện lợi,

dễ sử dụng mà vẫn tuân thủ tác quyền Ứng dụng có thể tải và đọc tài liệu số trên thiết bị cá nhân, thiết bị di động có kết nối internet, cho phép mượn trả tài liệu số mọi lúc mọi nơi, hỗ trợ theo dõi và báo cáo mượn trả trực tuyến theo thời gian thực và duy trì chính sách lưu thông tài liệu điện tử giống với tài liệu giấy

NDT hoàn toàn cho thể thực hiện mượn, trả và đọc các cuốn sách

số hoặc tài liệu số của thư viện ngay trên thiết bị cá nhân có cài phần mềm mà không cần phải đến thư viện

Ngoài ra cũng có nhiều phần mềm thư viện số mã nguồn mở được phát triển bởi chính cộng đồng người sử dụng với các tính năng nổi bật như hỗ trợ tất cả các định dạng số, hỗ trợ giao thức OAI-PMH v2.0, METS, SWORD, Open Search, phân quyền truy cập, xem, tải đến từng tài liệu, bộ sưu tập, tính năng xem trực tuyến: Image Viewer, Document Viewer, Video/Audio Streaming, hỗ trợ giao diện bootstrap cho thiết bị

di động, quản trị đơn giản, bảo mật mạnh mẽ, dễ dàng tùy biến, liên tục được cập nhật, hỗ trợ đa ngôn ngữ, trong đó có Tiếng Việt

2.3 ́ng dụng hệ thống phát hiện tài nguyên học tập và nghiên cứu online

Giải pháp tìm kiếm và chuyển giao tài nguyên thông tin được xây dựng với khả năng tìm kiếm thông tin từ các CSDL trong/ngoài thư viện, trả về kết quả dưới một giao diện duy nhất, giúp cho NDT rút ngắn thời gian tra cứu tìm tài liệu nhất là khi số lượng các bộ sưu tập tài liệu điện tử, tài liệu số phát triển nhanh chóng Hệ thống tìm kiếm đồng thời tất cả dạng nguyên thông tin học tập và nghiên cứu sẵn có như sách, tạp chí in và điện tử, bài báo dưới định dạng điện tử trên môi trường điện toán đám mây

Hệ thống có thể tự động gợi ý đọc bài báo theo ngữ cảnh tìm kiếm hay tần suất đọc một bài báo nghiên cứu nào đó của NDT Dữ liệu gợi

Trung tam Thong tin Thu vien, DHQGHN

ý đọc có thể thay đổi theo thời gian, là một dịch vụ gia tăng cho mục lục thư viện

2.4 ́ng dụng quản lý thư viện, tham gia mạng lưới liên thư viện

và phát triển sản ph̉m và dịch vụ d̀ng chung

Phần mềm là một hệ tích hợp bao gồm nhiều phân hệ (modue) đáp ứng tự động hoá các nghiệp vụ chuẩn của thư viện với các chức năng:

bổ sung; biên mục; tra cứu trực tuyến (OPAC); quản lý lưu thông; mượn liên thư viện… Tất cả các phân hệ được tích hợp vào trong một hệ thống thống nhất và có thể liên thông và chuyển đổi tương tác với nhau Ngoài

ra hệ thống còn bao gồm tính năng chia sẻ hợp tác trao đổi lưu thông tài nguyên giữa các thư viện, kết nối và tương tác với các hệ thống và

cơ sở dữ liệu khác; có khả năng nhập và hiển thị biểu ghi và văn bản đa ngôn ngữ và đa ký tự khác nhau; hỗ trợ quản lý đa điểm với nhiều tùy chọn tùy biến theo đặc thù của từng thư viện; hỗ trợ nhiều chính sách lưu thông khác nhau riêng biệt cho các bộ sưu tập thư viện, cho thư viện nhánh và thư viện thành viên trên hệ thống

Trong thời đại công nghệ số việc xây dựng một mạng lưới thư viện trực tuyến có thể tra cứu thông tin ngay trên ứng dụng web của các thiết

bị cá nhân có kết nối internet, đặt mượn tài liệu, gia hạn tài liệu là điều rất cần thiết giúp NDT khai thác thông tin ở mọi lúc mọi nơi mà không cần phải đến trực tiếp thư viện

2.5 Phát triển các dịch vụ gia tăng khác

Mạng xã hội (social network) ngày nay trở nên quen thuộc và gắn

bó với thế giới người sử dụng Internet, là dịch vụ nối kết các thành viên, chia sẻ và trao đổi thông tin cùng sở thích trên Internet, không phân biệt không gian và thời gian Ứng dụng mạng xã hội giúp thư viện tăng cường tương tác và giao tiếp với NDT

Các dịch vụ tra cứu thư mục trực tuyến (OPAC), cung cấp các sản phẩm thư mục online, dịch vụ hỏi đáp trực tuyến, dịch vụ cung cấp thông tin theo yêu cầu, dịch vụ tư vấn thông tin… là các ứng dụng của công nghệ cổng thổng tin

Trung tam Thong tin Thu vien, DHQGHN

Trong môi trường IoT, mọi thực thể, trong đó có cả các tri thức đều

có thể định danh, lúc này thư viện có nhiệm vụ mới, nhiệm vụ quản lý tri thức, quản lý động thái của nguồn dữ liệu, lưu trữ dữ liệu và duy trì việc trao đổi thông tin trên mọi phạm vi Thông qua cổng thông tin thư viện có thể phổ biến thông tin chọn lọc và dịch vụ tới NDT

Kết luận

Cùng với sự phát triển của cuộc CMCN 4.0, thư viện trên thế giới đang có những chuyển biến tích cực tạo ra những cơ hội và thách thức trong việc tổ chức, quản lý, khai thác và sử dụng nguồn tin một cách hiệu quả

Việc ứng dụng công nghệ Internet of things và truyền thông một cách mạnh mẽ, sẽ giúp các thư viện trong kỷ nguyên CMCN 4.0 tạo nên thế giới phẳng - một thế giới giúp NDT bình đẳng trước các cơ hội, điều kiện tiếp nhận, sử dụng thông tin, kết nối lẫn nhau

Tài liệu tham khảo

1 https://iotvietnam.com/internet-of-things-la-gi/.

2 https://idtvietnam.vn/vi/ung-dung-cong-nghe-rid-trong-quan-ly-va-tu-dong- hoa-thu-vien-320.

3 http://klfcdsp.huecity.vn/UploadFiles/TinTuc/2017/9/12/ebook_ky_yeu_ht_ iot_thu_vien_y_te_pv_dao_tao_2017(1).pdf.

4 http://vinhuni.edu.vn/diem-bao/seo/thu-vien-trong-ky-nguyen-cach-mang-cong-nghiep-40-85664.

5 http://smartid.com.vn/giai-phap-rid-trong-quan-ly-thu-vien.html.

6 http://ted.com.vn/tin-tuc/giai-phap-phan-mem-thu-vien/958-h-thng-th-vin-tich-hp-aleph-mt-tri-nghim-ti-th-vin-quc-gia-anh/.