Các quy định về tổ chức quản lý và hoạt động của thư viện hiện hành một số vấn đề đặt ra

Trước bối cảnh thực tế có nhiều thay đổi với sự ứng dụng các công nghệ mới, đòi hỏi công tác tổ chức và quản lý thư viện cũng như mô hình hoạt động của thư viện phải có sự thay đổi cho p

Thực trạng và giãi pháp đôi mói mô hình tô chírc quản lý và plnrong thức hoạt động tìnc viện Việt Nam

CÁ C QUY ĐỊNH V È T Ỏ C H Ú C , QUẢN LÝ VÀ H O Ạ T Đ Ộ N G

CỦ A T H Ư V IỆN V IỆT N A M H IỆ N H À N H - M Ộ T SÓ VẨN Đ È ĐẬT R A

TS Vũ D ư ơ n g Thúy N gà Phó Vụ trưởng p h ụ trách Vụ T h ư viện

Đ Ậ T VẤN ĐÈ:

Công nghệ thông tin và truyền thông đã tạo ra những thay đổi mang tính chât

đột phá trong công nghệ thư viện Những thành tựu của kỹ thuật nhận dạng quang

học, tin học và viễn thông hiện đại được ứng dụng vào thư viện đã làm cho bộ mặt

và tính chất của nghề thư viện có sự thay đối, hiệu quả của hoạt động thư viện đã

được nâng lên rõ rệt Trước bối cảnh thực tế có nhiều thay đổi với sự ứng dụng các

công nghệ mới, đòi hỏi công tác tổ chức và quản lý thư viện cũng như mô hình hoạt

động của thư viện phải có sự thay đổi cho phù hợp Đe định hướng sự phát triên

của ngành thư viện ờ Việt N am đòi hỏi công tác quản lý và xây dựng các văn bản

quy phạm pháp luật có những điều chỉnh và đổi mới Với bài viết này chúng tôi

điểm lại một số văn bản quy định về tổ chức và hoạt động của thư viện hiện hành,

nêu ra những vấn đề cần quan tâm khi xây dựng chính sách và mô hình quản lý

hoạt động thư viện hiện đại

I M ột số quy định về tổ chứ c và h oạt động của th ư viện hiện hành

Trong quá trình xây dựng và phát triển sự nghiệp V iệt Nam, việc xây dựng

chính sách và các văn bản quy phạm pháp luật có một ý nahĩa hêt sức quan trọng

Từ 1945 đến nay, trải qua gần 70 mươi năm, sự nghiệp thư viện V iệt N am đã

không ngùn? lớn mạnh nhờ có sự quan tâm của Đảng và N hà nước và những định

hướna đúng Với tác động của các chính sách thư viện, sự nghiệp thư viện Việt

Nam đã đạt được một số thành tựu đáng kê:

- M ạna lưới thư viện phát triển khắp cả nước, đáp ứ n s được một phân nhu cầu đọc khai thác thôns tin và giải trí của nhân dàn Ngoài các thư viện công lập,

một số mô hình thư viện dòna họ, thư viện tư nhân có phục vụ cộng đông đã hình

Thực trạng và giãi pháp đôi mới mô hình tố chức quàn lý và phương thức hoạt động thư viện Việt Nam

thành và tham sóp vào việc phục vụ nhu cầu đọc khai thác và sử dụns thông tin cho nil ân dân khắp m ọi vùng miền

- Trons những năm gần đây, việc đầu tư xây d im s trụ sở, phát triển vốn tài liệu, đẩy mạnh ứng d ụ n s công nshệ thông tin, triển khai ngày càns; nhiều các dịch

vụ tiện ích, thân thiện cho nsười sử dụng đã được thực hiện tại mọi loại hình thư viện Chât lượng hoạt độns thư viện được nâng cao m ột bước nhờ ửns dụno công nghệ thông tin C ôns bàng xã hội trong tiếp cận thông tin và tài liệu đã được cải thiện, đặc biệt người dân vùng; sâu vùng xa, dân tộc thiểu số, con em các gia đình nghèo, người khiếm thị ngày càns được quan tâm

- Công tác quản lý thư viện có bước chuyển biến tích cực theo hướng chuẩn hoá đội ngũ cán bộ thư viện và cán bộ quản lý thư viện Đội neũ cán bộ thông tin - thư viện phát triển về số lượne Cả nước có khoảng 30.000 người tham sia lĩnh vực hoạt động này

- Sự liên thông, phối hợp với nhau trong hoạt độnơ thư viện đã bước đầu được hình thành và phát huy tác dụng Liên hợp thư viện Việt Nam đã được thành lập tạo điêu kiện cho các thư viện thành viên có thể sử dụn° các tài liệu điện tử m ột cách hiệu quả với giá thành rẻ hơn

Trong các văn bàn quy phạm hiện hành, nội dunơ về tổ chức và hoạt độn° thư viện đã được quy định cụ thể Trong Pháp lệnh Thư viện, có 11 điều; tro n s Nghị định 72/2002/NĐ-CP có 9 điều quy định về tổ chức và hoạt động thư viện Đôi với từng loại hình thư viện với các câp độ khác nhau lại có nhữns quy định cụ thể hơn

Đối với thư viện côns cộng, hiện có ba Quy chế mẫu được xây dựng và ban hành:

- Quy chế mẫu tổ chức và hoạt độnơ của thư viện tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (Ban hành theo Quyết định số 16/2005/'BVHTT của Bộ Trường Bộ Văn hoá Thôns tin ngày 4/5/2005)

- Quy chế m ẫu về tổ chức và hoạt động của thư viện huyện, thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh (Ban hành theo Quyết định số 49/2006/Q Đ -BV H TT của Bộ Trường Bộ V ăn hoá Thôna tin ngày 5/5/2006)

Thực trạng và giải pháp đôi mới mô hình tó cỉĩírc quàn lý vàphrong thức hoạt động tìnc viện Việt Nam

- Quy chế mẫu về tổ chức và hoạt độn2 của thư viện xã, phường, thị trân (Ban hành theo Quyết định số 77/2Ơ08/QĐ-BVHTTDL của Bộ Trưởng Bộ Văn hoá Thể thao và Du lịch nsày 28/8/2008)

Đối với thư viện đại học, Quy chế m ẫu về tổ chức và hoạt động của thư viện trường đại học đã được ban hành theo Q uyết định số 13/2008/Q Đ -BV H TTD L của

Bộ Trưởng Bộ Văn hoá Thể thao và Du lịch ngày 10/3/2008

Bên cạnh đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo (2003), Quỵ định về tiêu chuẩn thư viện trườna phô thông ban hành theo Q uyết định số 01/2003/Q Đ -BG D & ĐT ngày

02 /01/2003

Những quy chế mẫu và quy định về tiêu chuẩn thư viện đã giúp cho các thư viện xác định được m ô hình và có được định hướng khi tổ chức và tiến hành các hoạt động trong thư viện Tuy nhiên vì những lý do khác nhau, những quy chế mẫu này chưa thực sự phát huy tác dụns Các thư viện vẫn có nhiều sự tùy biến khi xây dựng mô hình tổ chức và hoạt động cho thư viện mình Sờ d ĩ có thực trạng này là

do 2 nguyên nhân:

- Ý thức thực thi các quy định trong quy chế mẫu chưa thực sự được quán triệt Nhiều thư viện chưa quan tâm đến việc tìm hiểu quy chế N hiều thư viện đại học khi được điều tra còn chưa biết tới việc đã có một quy chế m ẫu về tổ chức và hoạt động thư viện đại học được ban hành

- Bản thân các quy định trona các quy chế mẫu không được cập nhật, sửa đổi nên tồn tại một số bất cập và không còn phù hợp thực tế Tính tương hợp với các quy định hiện hành trons, các quy chế m ẫu không được đảm bảo Ví dụ: Điêu 10 trons Quy chế mẫu tổ chức và hoạt động của thư viện tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, Điều 11 trong Quy chế mẫu về tổ chức và hoạt động của thư viện huyện, thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh quy định về tổ chức và biên chế và cơ chế quản lý tài chính đã thực sự bất cập vì theo quy định của các điều khoản này yêu cầu tuân thủ theo Nghị định 10/2002/NĐ-CP trong khi N ghị định này đã hết hiệu lực từ năm 2006

Nsày 04 thán^ 5 năm 2007, Bộ trưởnơ Bộ V H TT đã ký' Quyết định số 10/2007/QĐ-BVHTT Phê duyệt Quy hoạch phát triển ngành thư viện Việt Nam

Thực [rạng và giai pháp đối mới mô hình tổ chức quàn lý và phương thức hoạt động thư viện Việt Nam

đèn 2010 và định hướng đến năm 2020 Theo văn bản này, một sô định hướng phát triên neành thư viện đen năm 2020 được xác định, írona đó có hai điêm đáng chú

- ƯỈ12 dụns khoa học công n sh ệ cao nhằm tự động hoá, hiện đại hoá trong các khâu hoạt động của thư viện Phát triển thư viện điện tử và thư viện kỹ' thuật số

- Đây mạnh xã hội hoá theo nguyên tắc xây dựng đi đôi với quản lý tốt để phát triển độc giả K ết hợp các loại hình thư viện trên địa bàn, thực hiện phươns pháp mượn liên thư viện nhàm phục vụ tốt nhu cầu và dùng tin của người đọc Củng cô và tiếp tục xây dựng xã hội đọc [2],

Đã hơn 8 năm Quy hoạch được phê duyệt nhimg nhìn chung các mục tiêu chủ yêu với các chỉ tiêu được đặt ra tro n s Q uy hoạch chưa được hiện thực hoá

II M ột số vấn đề đ ặ t r a v à ý kiến đề x u ất tro n g việc xây dựng chính sách và định h ư ớ n g p h á t triể n h o ạt đ ộ n g th ư viện ở Việt N am

Bât cập và hạn chế lớn nhất tro n s tổ chức và hoạt độn2 thư viện ở Việt N am

đã được bộc lộ qua một số bình diện sau:

- M ạng lưới thư viện phát triển rộ n s khắp nhưng hiệu quả hoạt động cũna chưa cao Chât lượns dịch vụ thông tin thư viện còn thấp so với yêu cầu phát triển của đât nước trona thời kỳ mới và so với trình độ của các nước tiên tiến trons khu vực, trên thế giới

- Quản lý thư viện vẫn còn nhiều bất cập, còn m ans tính bao cấp, sự vụ và chông chéo, phân tán; trách nhiệm và quyền hạn quản lý chuvên môn chưa đi đôi với trách nhiệm, quyền hạn quản lý về nhân sự và tài chính M ột bộ phận nhân viên thư viện và cán bộ quản lý chưa đáp ứng được yêu cầu, nhiệm vụ của một cơ quan quan trị cung cấp thôns tin và tri thức iro n s thời kỳ mới

- Cơ sở vật chât kỹ thuật của các thư viện nhìn chung vẫn còn nghèo nàn và lạc hậu Nghiên cứu và ứ n s dụns các kết quả nghiên cứu khoa học còn hạn chế, chưa đáp ứng kịp các vêu cầu phát triển sự n sh iệp thư viện

- Các định hướng quy hoạch phát triển naành thư viện V iệt Nam đen năm

2010 và định hướng; đến năm 2020 đã được phê duyệt theo Quvết định số: 10/2007/QĐ-BVHTT được 6 năm (n sà v 04 th án s 5 năm 2007) đều chưa được hiện

Thực trạng và giải pháp đoi mói mô hình tổ chức quán lý và phương thức hoạt động thư viện Việt Nam

thực hoá hoặc mới chỉ được thực hiện một phần rất nhỏ m ặc dù đã 6 năm trôi qua Các thư viện m ặc dù đã có nhiều nỗ lực trong việc hiện đại hoá và triển khai áp dụng tự động hoá nhưng kết quả còn nhiều hạn chế Việc số hoá và bổ sung các tài liệu điện tử mới chỉ được quan tâm ở các thư viện công cộng và thư viện đại học

- Sự liên thông, phối hợp với nhau trona hoạt động thư viện đã bước đầu được hình thành nhưng vẫn còn chưa phát triển sâu rộng Việc chia sẻ tài liệu, họp tác nhau để thực hiện mượn liên thư viện cũng như tạo ra các mục lục/cơ sở dừ liệu liên hợp giữa các thư viện chưa thực sự được quan tâm Phần lớn các thư viện vẫn hoạt động một cách riêng rẽ như một ốc đào và chưa thực sự có sự kết nối với các thư viện ngoài loại hình và với các thư viện ở nước ngoài

Nguyên nhân chính dẫn đến thực trạng này là do:

- Các chính sách được đật ra trong Pháp iệnh Thư viện mới chỉ được đặt ra

và mang tính định hướng mà chưa được hiện thực hoá Đầu tư cho cơ sở vật chất và cho đào tạo, bồi dưỡng những người làm công tác thông tin - thư viện vẫn chưa được quan tâm thỏa đáng Nhiêu thư viện, đặc biệt là thư viện công cộng cấp huyện, cấp xã, thư viện trường học vẫn chưa được đảm bảo kinh phí cho hoạt động nói chung và cho công tác bổ sung tài liệu nói riêng, v ẫ n còn một sô thư viện đại học và cao đẳng không có kinh phí bổ sung tài liệu Chế độ, chính sách cho những người làm công tác thông tin - thư viện vẫn còn nhiều bầt cập

- Bản thân các thư viện, người làm công tác thư viện chưa thực sự chủ động đổi mới và phát huy được vai trò của mình đối với xã hội

Từ chiến lược phát triển kinh tế chung của đất nước, ngành thư viện cần xác định mục tiêu phấn đấu của mình: đến năm 2020, ngành thư viện Việt N am thực hiện đổi mới cãn bàn và toàn diện heo hướng chuân hoá, hiện đại hoá, xã hội hoá, dân chủ hoá và hội nhập quốc tế; chất lượng hoạt động của thư viện được nâng cao một cách rõ rệt, số lượng người dân đến thư viện sử dụng dịch vụ thông tin - thư viện tăna Thư viện thực sự tạo ra một môi trường thân thiện tham góp việc nâng cao dân trí, tạo điều kiện cho người dân tiếp cận với thông tin và tri thức dê dàng,

Thực trạng và giải pháp đỏi mới mô hình tỏ chức quàn /v và phirơng thức hoạt độnơ thư viện Việt Nam

thuận tiện và bình đẳng, tạo cơ hội cho việc học tập suốt đời của người dàn ở mọi nơi mọi lúc

Đê đạt được nhừno mục tiêu chiến lược trên, cần thực hiện tốt 6 giải pháp sau:

1 Đôi mới quản lý thư viện: Xây dự ns và hoàn thiện hệ thốna văn bản quy phạm pháp luật done bộ làm cơ sở triển khai thực hiện đổi mới căn bản và toàn diện hoạt độns thư viện ở Việt Nam; Thực hiện quản lý theo chiến lược, quy hoạch,

kê hoạch phát triên hoạt độns thông tin thư viện; Tập truno vào quản lý chất lượng dịch vụ thông tin thư viện: chuẩn hoá hoạt độ n s thông tin thư viện; Đẩy mạnh ứng dụng công n sh ệ thôns tin, truvền thônơ nhàm nâne cao hiệu quả hoạt độns thư viện

2 Phát triển đội ngũ nơười làm công tác thư viện và cán bộ quản lý thư viện

3 Tăng nguồn lực đầu tư và đổi mới cơ chế tài chính cho thư viện

4 Tăng cường hỗ trợ phát triển dịch vụ thông tin - thư viện đối với các vùng khó khăn, dân tộc thiểu số và đối tượna chính sách xã hội Xâv dụng và thực hiện các chính sách nhằm đảm bảo bình đẳns cho người dân trone việc trưv cập và sử duns thông tin

5 Phát triển khoa học thư viện: Ưu tiên nahiên cứu cơ bản về khoa học thư viện; tông kêt kinh nshiệm triển khai mô hình tổ chức hoạt động và các công nghệ mới trons thư viện

6 M ờ rộ n s và nâng cao hiệu quả hợp tác eiữa các thư viện trons nước và quốc tế

Các thư viện trona nước cần đấy mạnh hợp tác trons công tác biên mục và xây dựng, chia sẻ nsuồn lực M ặt khác, việc hợp tác quốc tế cũna cần được tăng cường và đây mạnh hơn nữa để có thêm cơ hội học tập các kinh nghiệm tiên tiến và tăng thêm sự hồ trợ về mọi mặt để hiện hại hoá cơ sở vật chất và phát triển n2Uồn

Trons các giải pháp đó cũns cần xác định; giải pháp 1 là giải pháp đột phá

và giải pháp 2, 3, 5 là giải pháp then chốt

13

Thực trạng và giải pháp đôi mới mô hình tô chírc quản lý vò phưong thức hoạt động thrviện Việt Nam

K Ẽ T LUẬN: Đề thực hiện đổi mới về tổ chức, quản lý và hoạt động thư viện ở Việt N am có nhiều vấn đề đặt ra đòi hỏi nhữns người xây dựnơ chính sách, những người quản lý thực hiện các tác nghiệp trono thư viện phải thực sự nồ lực và

có trách nhiệm Trước hết cần xây dựng và đổi mới về chính sách Ke đó phải xác định được các mô hình tổ chức và hoạt động có hiệu quả, có sự điều tiết v ĩ mô, hợp

lý trong quản trị vi mô đổi với từng loại hình thư viện cụ thể

T À I LIỆ U TH A M K H Ả O

1 Pháp lệnh Thư viện (2001), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

2 Quyết định số 10/2007/QĐ-BVHTT của Bộ trưởng Bộ Văn hoá Thông tin p hê duyệt qựy hoạch phát triển năm 2010 và định hướng đến năm 2020 ngày

04/05/2007

3 Quyết đinh số 01/2003/QĐ-BGD & ĐT của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo

ban hành Quy định về tiêu chuẩn thic viện tricờng pho thông ban hành theo ngày 02

/01/2003

4 Quyết định số 16/2005/BVHTT của Bộ Trường Bộ Văn hoá Thông tin ban hành

Quy chế mẫu tả chức và hoạt dộng của thư viện tinh, thành p h ố trực thuộc Trung iromg ngày 4/5/2005

5 Quyết định số 49/2006/QĐ-BVHTT của Bộ Trưởng Bộ Vãn hoá Thông tin ban

hành Quy chế mẫu về tổ chức và hoạt động của thư viện huyện, thị xã, thành phô trực thuộc tinh ngày 5/5/2006

6 Quvết định số 77/2008/QĐ-BVHTTDL của Bộ Trường Bộ Văn hoá Thể thao và

Du lịch ban hành Quy chế mẫu về tổ chức và hoạt động của thư viện xã, phường, thị trấn nsày 28/8/2008

7 Quyết định số 13/2008/QĐ-BVHTTDL của Bộ Trưởng Bộ Văn hoá Thể thao và

Du lịch ban hành Quy chế mẫu về to chức và hoạt động của thư viện trường đại học đã được ban hành theo ngày 10/3/2008.

14