NHỮNG THÁCH THỨC VÊ QUẢN LÝ VÀ PHÁT TRIỂN THƯ VIỆN VIỆT NAM TRONG KỶ NGUYÊN CMCN 4.0 ThS.. Về mặt kỹ thuật: Cân đảm bảo hạ tầng công nghệ đ ủ m ạnh và các giải pháp kỹ thuật đ ế có th ể
Trang 1NHỮNG THÁCH THỨC VÊ QUẢN LÝ VÀ PHÁT TRIỂN THƯ VIỆN VIỆT NAM
TRONG KỶ NGUYÊN CMCN 4.0
ThS Kiều Thúy Nga1 -ThS Lê Đức T h ắng 2
1 MỞ ĐẨU
"Cưỡi trên ngọn sóng hay bị nhân chìm trong thủy triều" là thông điệp trong báo cáo
xu h ư ớ n g của IFLA 2013 về Đ iều h ư ớ n g môi trư ờ n g thông tin đ an g p h á t triển, trong
đó, IFLA xác đ ịn h n ăm xu h ư ớ n g cấp cao trong m ôi trư ờ n g thông tin sẽ ảnh h ư ờ n g đến h o ạt đ ộ n g th ư viện toàn cầu, từ các xu h ư ớ n g này đã khởi động cho h àn g trăm cuộc thảo lu ận tro n g cộng đ ồ n g th ư viện th ế giới cho đến nay[1] Sự p h á t triển của công nghệ th ô n g tin và sự gia tăn g n h an h chóng, đa d ạn g của tài nguyên thông tin là
n h â n tố chính tác đ ộ n g trực tiếp đến cách thức triển khai h o ạt động của các thư viện trên th ế giới C h u y ển đổi mô h ìn h hoạt động, tận d ụ n g lợi th ế của công nghệ thông tin (CNTT) làm n ề n tảng quản lý, tổ chức các dịch vụ tại chỗ và dịch vụ trực tuyến, sức ép ngày càng lớn đòi hỏi các thư viện Việt N am cần cỏ n h ữ n g n g h iên cứu cụ th ể
và có n h ữ n g bư ớ c đi p h ù hợp
Bài viết đề cập đ êh xu h ư ớ n g ứ n g d ụ n g công nghệ thông tin ứ n g d ụ n g trong
h o ạt đ ộ n g th ư v iện th ế giới, n h ậ n diện sự ảnh h ư ở n g và thách thức của công nghệ
m ới tác đ ộ n g đ ế n m ột số v ấn đề trong tổ chức, h o ạ t động th ư viện ở Việt N am , đòi hỏi cần có p h ư ơ n g án tiếp cận, n h ằm m ục tiêu đ áp ứ n g cuộc cách m ạng công nghiệp lần th ứ tư (CM CN 4.0)
2 NHỮNG THÁCH THỨC MỚI TÁC ĐỘNG ĐẾN QUẢN LÝ VÀ HOẠT ĐỘNG THƯ VIỆN
Thách thức tiếp nối thách thức, đó là thực trạn g của n g àn h th ư viện nước ta hiện nay, tro n g khi n h iều b ất cập trong nội tại n g àn h th ư viện hiện tại v ẫn chưa được
q u an tâm giải q u y ết kịp thời như : h à n h lang p h á p lý chưa đ ủ m ạnh, chưa cụ thể;
m ức độ chuẩn h ó a chưa cao; cộng đồ n g chưa m ạnh; sự đ ầu tư chưa có tính liên tục
và dài hạn; sự p h á t triển k h ô n g đồng đ ều giữa các th ư viện và hệ th ố n g th ư viện;
1 Giám đốc Thư viện Quốc gia Việt Nam
2 Trưởng phòng Tin học - Thư viện Quốc gia Việt Nam
Trang 268 HỘI THẢO PHÁT TRIỂN THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ ở VIỆT NAM ĐÁP ỨNG YÊU CẨU CÁCH MANG CÕNG NGHIỆP 4.0
n h ân lực còn yếu; sự phối h ợ p chưa hiệu quả; công tác tạo lập, p h át triển các bộ sư u tập số còn chậm , khả n ă n g chia sẻ, tích hợ p d ữ liệu, phối h ợ p hoạt động còn thấp;
sự phối hợ p với các n g à n h khác còn h ạn chế đ ã làm chậm sự p h át triển của th ư viện so với k h u vực và th ế giới, đ ồ n g thời đ ã làm giảm vai trò của th ư viện đối với
xã hội, thực tế th ư viện đ a n g thay đổi chậm so với sự p h át triển của xã hội Trong khi đó, h oạt độ n g th ư viện th ế giới đ a n g chuvêh biến theo h ư ớ n g ứ n g d ụ n g m ạn h
m ẽ sự đ ộ t p h á của các công ng h ệ mới vào h o ạt độ n g th ư viện theo h ư ớ n g tích h ợ p
và tư ơ n g tác cao
Trong bối cảnh mới, Việt N am đ an g tiếp tục đ ẩy m ạnh công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đ ất nước, chủ đ ộ n g tiếp cận, tận d ụ n g tối đa các lợi thế, đồng thời giảm thiểu tối đ a tác đ ộ n g tiêu cực của CM CN 4.0, ngày 4/5/2017, Thủ tướng C hính
p h ủ đã b an h à n h Chí thị số 16/CT-TTg "Vềviệc Tănẹ cường năng lực tiếp cận cuộc Cách
mạng công nghiệp lần thứ tư " Chỉ thị đã đ ư a n h ữ n g giải p h áp và nhiệm vụ trọng tâm
m ục tiêu đ ư a Việt N am b ắ t kịp n h ịp độ p h á t triển của khu vực và th ế giới[2]
N h ằm triển khai Chỉ th ị số 16/CT-TTg, ng ày 28/11/2017, Bộ trư ở ng Bộ Văn hóa, T h ể thao và D u lịch (Bộ VHTTDL) cũng đã b an h àn h Q uyết địn h số 4610/QĐ- BVHTTDL ngày 28/11/2017 về "Đ ịnh h ư ớ n g d a n h m ục sản phẩm chủ lực của n g àn h văn hóa, th ế thao và d u lịch giai đoạn 2017-2020", tro n g đó lĩnh vực thư viện đư ợ c
đ ịn h h ư ớ n g cụ th ể đó là: C ông nghệ số hóa, lưu trữ, kết nối và khai thác d ữ liệu lớn (Big D ata) [3]
Đ ể h iện thự c hóa chủ trư ơ n g của C hính p h ủ và sự chí đạo của Bộ VHTTDL, tiếp tục đ ư a n g àn h th ư viện Việt N am p h á t triển, đ á p ứ n g yêu cầu p h át triển đ ất nư ớ c đòi hỏi n g àn h th ư v iện nư ớ c ta cần có chiến lược đ ộ t p h á đ ể p h á t triển, tuy nhiên có
n h iều thách thức m ới cần có p h ư ơ n g án tiếp cận mới, bao gồm:
• Thách thức 1: C hính sách
H o ạt đ ộ n g th ư viện g ắn liền với ứ n g d ụ n g khoa học và công nghệ, các dịch vụ
th ư viện m ới cũng đư ợ c triển khai chủ yếu trên n ền tảng sự p h á t triển của CNTT, trong kỷ nguyên số với sự p h á t triển n h a n h chóng của CNTT, đặc biệt là các công nghệ m ới nổi như: D ữ liệu lớn (big data), In tern et của vạn v ật (Internet of Things
- IoT), Trí tuệ n h â n tạo (AI), Thực tế ảo (AV), Thực tế ảo tăng cường (AR) , đây là
n h ữ n g công n g h ệ có tiềm n ăn g rất lớn ứ n g d ụ n g tro n g hoạt đ ộ n g th ư viện, m ột số công n g h ệ trên đ ã đư ợ c ứ n g d ụ n g hoặc th ử n g h iệm thực tế ở m ột số th ư viện trên
th ế giới, đòi hỏi có chính sách m ới cả trong lĩnh vực th ư viện và CNTT đ ể có th ể tiếp cận và ứ n g d ụ n g các công nghệ này làm tăn g h iệu q u ả hoạt đ ộ n g th ư viện ở nước ta Với yêu cầu tro n g việc tiếp cận cuộc CM CN 4.0 ngành th ư viện Việt N am cân xây d ự n g đư ợ c n h ữ n g chính sách p h ù h ợ p đ ể tận d ụ n g tối đa lợi th ế của sự p h á t
Trang 3HỘI THÀO PHÁT TRIỂN THƯ VIẼN ĐIỆN TỬ ở VIỆT NAM ĐÁP ỨNG YÉU CẨU CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0 6 9
triển công nghệ, n h ất là trong lĩnh vực tạo lập, th u thập, xử lý và p h ân phối thông tin
số hóa, hoặc cần làm rõ cơ sở p h á p lý nào cho ứ n g d ụ n g các công nghệ đó trong hoạt động th ư viện? N h ư vậy chính sách, h àn h lang p h áp lý và các cơ chế đ ể đảm bảo các
q u y đ ịn h đó được áp d ụ n g trong thực tiễn hoạt đ ộ n g th ư viện
T hách thứ c này củng sẽ đ ặt ra vấn đề hoạch định lại chiến lược p h át triển cho
n g à n h th ư viện trong thời gian tới
• T hách th ứ c 2: P h át triển và q u ả n lý bộ sưu tập sô lớn
Sự gia tăn g n hanh chóng, đa d ạn g của các n g u ồ n tin và n h u cầu cần thu thập
và q u ản lý th ô n g tin của th ư viện, từ n h ữ n g n g u ồ n tài nguyên nội tại của th ư viện
và n g u ồ n th u th ập từ bên ngoài như: C huyển d ạn g tài liệu; Thu th ập từ Internet; D ữ liệu ngh iên cứu; D ữ liệu mở; D ữ liệu về ngư ời sử dụng; D ữ liệu tư ơ ng tác từ các thiết
bị trong th ư viện; D ữ liệu m ới được sinh ra từ chính các hệ thống trí tuệ n h â n tạo, thự c tại ảo, th ự c tại ảo tăng cường
T hu thập và quản lý d ữ liệu d ạn g số không p h ải là m ột xu h ư ớ n g mới, n h ư n g các công nghệ mới, sự b ù n g nổ của thiết bị di động, thiết bị kết nối Internet và ứ ng
d ụ n g cho các thiết bị di đ ộ n g ra đời trong thời gian gần đây đã cải thiện rất nhiều
cơ hội thu thập, lưu trữ, p h â n tích d ử liệu và tạo điều kiện p h ổ biến rộng rãi d ữ liệu trên q u y m ô lớn Yêu cầu đ ặ t ra là làm sao đ ể có th ế thu thập, tích hợ p và q u ản lý các
n g u ồ n tin này m ột cách hiệu quả đ ể người sử d ụ n g có th ể tăng cường tiếp cận và khai thác th ô n g tin, xét về m ặt chính sách và kỹ thuật?
V ề mặt chính sách: Cần có cơ chế, chính sách đ ể đảm bảo các h o ạt đ ộng đó được
triển khai m ột cách liên tục, đa dạng, b ền vững, đ ồ n g thời xác đ ịn h p h ạm vi ư u tiên
và đ ảm bảo tín h p h áp lý tro n g việc thu th ập d ữ liệu trong và ngoài th ư viện
Về mặt kỹ thuật: Cân đảm bảo hạ tầng công nghệ đ ủ m ạnh và các giải pháp kỹ thuật
đ ế có th ể tích hợ p được nhiều ioại hình d ữ liệu, tạo ra nhiều đinh dạng tài liệu phục vụ nhiều hình thức hiển thị của nhiều loại hình thiết bị truy cập, bảo quản số, duy trì và gia tăng thêm giá trị cho kho d ữ liệu kỹ thuật số đ ể duy trì lâu dài các bộ sưu tập số
• Thách thức 3: Công nghệ mới: D ữ liệu lớn, AI, IoT
N h ư đ ã trìn h bày ở trên, CM CN 4.0 với n h ữ n g công nghệ m ới nổi đ ặt ra n h ữ n g thách thứ c m ới cho sự p h á t triển th ư viện trên th ế giới cũng n h ư ở nư ớc ta, đã có
n h ữ n g sản p h ẩ m cụ th ế của các công nghệ nàv đư ợc ứ n g d ụ n g thự c tế hoặc đang tro n g quá trìn h th ử ng h iệm tại các th ư viện, viện ngh iên cứu, các h ãn g công nghệ trên th ế giới
Các xu h ư ớ n g công n g h ệ dư ớ i đây cần được chủ đ ộ n g tìm hiếu, nghiên cứu,
ứ n g d ụ n g m ột cách p h ù hợp
Trang 470 HỘI THẢO PHÁT TRIỂN THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ ở VIỆT NAM ĐÁP ỨNG YÊU CẨU CÁCH MẠNG CÕNG NGHIỆP 4.0
Internet vạn vật (Internet of Things - IoT)
T rong n h ữ n g n ăm gần đây, IoT được nêu ra tại nhiều hội nghị quốc tế về th ư viện và trở th àn h m ột chủ đề đư ợ c q u an tâm của các hiệp hội th ư viện trên th ế giới, được các chuyên gia về th ư viện n g h iên cứu triển vọng, tiềm năng, đồng thời thảo
lu ận m ộ t cách tích cực đ ể có th ể xác đ ịn h p h ạm vi có th ể và các hình thức ứ ng d ụ n g công nghệ này vào việc triển khai các dịch vụ th ư viện
Tiến xa hơ n đã có n h ữ n g ứ n g d ụ n g IoT đ ầ u tiên được ứ n g d ụ n g trong hoạt đ ộ n g
th ư viện hoặc m ột số khác đ a n g tro n g quá trìn h th ử nghiệm như: ứ n g dụngB luuB eam
(được thực hiện bởi T hư viện công cộng O rlando), BluuBeam gửi thông tin kích h o ạt
vị trí đ ến các th iết bị di đ ộ n g giú p ngư ờ i d ù n g tìm kiếm các tài nguyên và m ở rộ n g
sở thích của họ với các gợi ý theo n g ữ c ản h [4]; ứ n g dụng CapiraM obile(của C apira
Technologies) cho p h é p tích h ợ p các ứ n g d ụ n g di động với các phần m ền q u ả n trị
th ư viện, ứ n g d ụ n g n ày hỗ trợ ngư ờ i sử d ụ n g n h ậ n thông báo cá nhân và th ô n g báo theo n g ữ cảnh (hoạt động, sự kiện, tư ơ ng tác ) từ th ư viện thông qua công nghệ
b lu eto o th n ăn g lượng th ấp (Bluetooth Low Energy - BLE) [5]
Trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence - AI)
H iện tại Trí tuệ n h â n tạo (AI) được coi là m ột trong sáu công nghệ sẵn sàng tác
đ ộ n g đ ến các chiến lược, h o ạ t đ ộ n g và dịch vụ của th ư viện liên quan đ ến học tập, sáng tạo, n g h iên cứu và q u ản trị th ô n g tin[6] Và AI cũng đư ợ c coi là 1 trong 10 công
ng h ệ tiên tiến đư ợ c áp d ụ n g tro n g th ư viện tư ơ n g lai[7]
Trí tuệ n h â n tạo đ ã đư ợ c IFLA n h ận đ ịn h là 1 trong 4 xu h ư ớ n g công nghệ q u an trọ n g sẽ ản h h ư ở n g lớn đ ến h o ạt độ n g th ư viện toàn cầu (Dữ liệu lớn; Thiết bị di động; Trí tuệ n h â n tạo và In 3D) tại Báo cáo xu h ư ớ n g IFLA (cập nhật 2018), và n h ậ n
đ ịn h n h ữ n g tiến bộ tro n g ng h iên cứu, ứ n g d ụ n g về trí tuệ n h â n tạo sẽ h ứ a h ẹn sự đột
p h á tro n g việc p h â n tích d ữ liệu và p h á t triển các th ế hệ công cụ tìm kiếm th ô n g tin
m ới (cách thức xử lý th ô n g tin khác với h ìn h thức: đọc siêu d ữ liệu (m etadata), thẻ (tag) hoặc xác đ ịn h từ khóa (keyw ord)) N ếu được triển khai hiệu quả thì w eb n g ữ nghĩa sẽ cách m ạn g h ó a h iệu q uả tìm kiếm vói tác độ n g tích cực tương ứ ng về tiếp cận th ô n g tin v à n ăn g su ất n g h iên cứu[8]
D ữ liệu lớn (Big Data)
D ữ liệu lớn d ù n g đê chi các tập d ữ liệu có khối lư ợ ng lớn và p hứ c tạp đ ến m ức các p h ầ n m ềm xử lý d ữ liệu tru y ền th ố n g không có khả n ăn g th u thập, q u ản lý và xử
lý d ữ liệu tro n g m ột k h o ản g thời gian hợ p lý N h ữ n g tập d ữ liệu lớn này có th ể bao gồm các d ữ liệu có cấu trúc, k h ô n g có cấu trúc và bán cấu trúc được thu th ập từ các
n g u ồ n bao gồm: d ữ liệu tro n g th ư viện, viện nghiên cứu, trư ờ n g học, d ữ liệu chính
Trang 5HỘI THÀO PHÁT TRIỂN THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ ở VIẼT NAM ĐÁP ỨNG YÊU CẨU CÁCH MANG CỒNG NGHIỆP 4.0 7 1
p h ủ , các tran g web, p h ư ơ n g tiện tru y ền thông xã hội, ứ n g d ụ n g d à n h cho m áy tính
và thiết bị di động, d ữ liệu nghiên cứu, các thiết bị cảm biến, thiết bị điện tử có kết nối m ạn g
D ữ liệu lớn trong hoạt đ ộ n g thư viện cũng là chủ đề "hot" đ an g được các chuyên gia thảo luận tích cực trên p h ạm vi toàn th ế giới N h ư đã đề cập ở trên, d ữ liệu lớn
cũ n g là m ột tro n g n h ữ n g xu h ư ớ n g chính đư ợ c IFLA qu an tâm và tố chức các cuộc
th ảo luận n h ữ n g khía cạnh đa d ạ n g của d ữ liệu lón trong h o ạt độ n g th ư viện như: Sử
d ụ n g và lợi ích của d ữ liệu lớn từ bối cảnh q u ản lý th ư viện; Việc áp d ụ n g d ữ liệu lớn
từ dịch vụ th ư viện và sự phối h ợ p hỗ trợ; Vai trò và giá trị gia tăng của các th ư viện tro n g d ữ liệu lớn; Thúc đấy các tiêu chuẩn và k h u ô n khổ n g u ồ n m ở cho d ữ liệu lớn;
T ru y cập công khai vào d ữ liệu lớn và C hính p h ủ điện tử; Q uyền riêng tư và q u ản
t r ị và h àn g loạt các vấn đề liên q u an đ ến công ng h ệ bao gồm: quyền sử a/ cập n h ậ t
th ô n g tin; thời gian lưu giữ th ô n g tin; cơ sở hạ tầng, k h u n g và ứ ng dụng; tố chức và tru y cập d ữ liệu; khai thác d ữ liệu, hiển thị và p h ân tích d ữ liệ u [9]
Với tiềm n ă n g ứ ng d ụ n g rất lớn của d ữ liệu lớn trong hoạt đ ộ n g thư viện, tuy
n h iên cũng sẽ p h á t sinh n h iều v ấn đề mới khác cần được nghiên cứu, đó là: P hư ơng
p h á p , cách thức tiếp cận; Sự tác độ n g trực tiếp và gián tiếp của d ữ liệu lớn đối vói
tổ chức, q u ản lý và h oạt động th ư viện; v ề vai trò m ới và cơ hội cho người làm thư
v iện thư viện; Giải p h áp kỹ th u ậ t cho thu thập, qu ản lý và p h ân phối bộ sư u tập số lón; Cơ sờ hạ tần g m ạng th ư viện đ ể chia sẻ và tái sử d ụ n g d ữ liệu lớn; tín h p h á p lý tro n g việc thu thập, q u ản lý và p h ân phối d ữ liệu lớn
• Thách thức 4: Tích hợp dữ liệu , tìm kiếm tập trung
Tô chức tìm kiếm và h iển thị thông tin của mọi n g u ồ n tài nguyên th ư viện thông
q u a m ột nền tản g (platform ) d u y n h ất n h ư là các hệ thống "one search" - m ột nền tản g tìm kiếm tổng h ợ p hầu h ết các tài nguyên dư ớ i d ạn g điện tử và tài liệu d ạn g in
ấn của thư viện (Sách; Tạp chí; Bài trích; Tài liệu nghe nhìn; T ranh ảnh; Báo; H ồ sơ;
W ebsite, Tạp chí điện tử ), làm cho chúng có th ế tìm kiếm được cùng m ột lúc từ
m ộ t vị trí tru n g tâm
Tích hợ p m ọi n g u ồ n d ữ liệu và quản lý được chúng sẽ hỗ trợ các hệ thống công
n g h ệ mới có sử d ụ n g trí tuệ n h â n tạo tiến h à n h xử lý và p h â n tích d ữ liệu trên quy
m ô lớn được th u ận lợi
Hệ thống tìm kiếm tập tru n g không phải là công nghệ mới, tuy nhiên với sự
p h á t triển n h a n h chóng của khoa học và công nghệ với các hệ thống thông m inh
n h â n tạo, hệ th ố n g "one search" với m ột n ền tìm kiếm d ữ liệu tập tru n g sẽ trợ giúp,
r ú t n g ắ n quá trìn h tìm kiếm , tổ chức, p h ân tích d ữ liệu p h ụ c vụ cho công tác nghiên cứu Á p d ụ n g công nghệ m ới chắc chắn sẽ d ẫn đ ến n h ữ n g đ ộ t p h á trong q u ản lý dữ
Trang 672 HỘI THẢO PHÁT TRIỂN THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ ở VIỆT NAM ĐÁP ỨNG YÊU CẨU CÁCH MANG CÕNG NGHIỆP 4.0
liệu số, kết quả tìm kiếm sẽ chính xác hơn và cho p h é p các th ư viện q u ản lý và h iển thị tài nguyên có liên q u a n với hệ th ố n g q u ản lý trích d ẫn khoa học m ột cách hiệu quả hơn
• Thách thức 5: C huyên đôi không gian thư viện
T rong bối cảnh m ói, chuyển đổi không gian th ư viện là yêu cầu b ắ t buộc K hông gian mới sẽ cần p h ải đư ợ c tăn g cường cho ứ n g d ụ n g số, thiết bị công nghệ hiện đại,
do đó th ư viện cần đ ịn h h ìn h lại các dịch vụ, đổi m ới m ôi trư ờ n g đọc, không gian th ư viện theo h ư ớ n g tăng cư ờng các dịch v ụ số, n h ất là tập tru n g vào đ a dịch vụ trong
m ột k h ô n g gian, hoặc các dịch vụ trải nghiệm , như:
- Không gian truy cập các nguồn lực thông tin: Xây d ự n g không gian m ang tính kết
nối cao giữa tài liệu tru y ền th ố n g và các n g u ồ n thông tin số, đ ảm bảo tính tập trung
- Không gian học tập, giáo dục: K hông gian học tập, giáo d ụ c cần được thiết k ế lại
đ ể có th ể kết nối được các hoạt đ ộ n g học tập, nghiên cứu m ột cách th u ận lợi và liền
m ạch, gắn liền với các dịch v ụ th ư viện, bao gồm: cung cấp tài liệu, tru y cập các cơ sở
d ữ liệu, cung cấp m áy tính, wifi, thiết bị truy cập Internet, thiết bị hô trợ trìn h chiếu,
ổ điện, các thiết bị tập th u y ết trình
- Không gian chia sẻ tri thức: K hông gian kết hợ p các thiết bị công nghệ với n g u ồ n
tài nguyên tri thức của th ư viện và các hoạt độ n g m ang tính địn h h ư ớ n g và tru y ền cảm h ứ n g đ ể tạo nên m ột kh ô n g gian học tập, chia sẻ tri thức
- Không gian sáng tạo, phức hợp, đa chức năng: K hông gian thư viện phục v ụ nhiều
h oạt động, đảm bảo sự trải nghiệm của người sử d ụ n g trong m ột không gian tiện ích với các công cụ hỗ trợ: chơi nhạc, xem phim , nghe nhạc, công cụ thí nghiệm , lắp r á p
- Không gian sinh hoạt cộng đồng: Tạo không gian đ ể cộng đ ồ n g d ân cư hội họp,
gặp gỡ, giao lưu, sinh h o ạt tạo nên các qu an hệ xã hội, là nơi p h ổ biến các kiến thức
p h ổ thông T hư viện cần đư ợ c coi là "trái tim " của cộng đồng, từ đ ó xây d ự n g các
k ế hoạch hoạt đ ộ n g đ ể có th ể cân b ằn g giữa dịch v ụ th ư viện và n h u cầu của địa phư ơ ng
• Thách thức 6: Đ ô i m ới cung cấp dịch vụ
C ần xác đ ịn h rằn g h o ạ t đ ộ n g th ư viện tro n g kỷ nguyên số với sự tác động của công nghệ mới chắc chắn sẽ thay đổi cách m à th ư viện cung cấp th ô n g tin tới người
sử d ụng, bên các dịch v ụ cung cấp thông tin tru y ền thống như: M ượn tài liệu, truy cập Internet; khảo cứu, đọc báo tạp chí, cung cấp thông tin đa p h ư ơ n g tiện; in và photo tài liệu dịch v ụ tru y cập số cần phải thay đổi m ang tính đ ộ t phá, đ áp ứ n g yêu cầu của ngư ờ i sử d ụ n g và p h ù hợ p với cách thức, p h ư ơ n g tiện mà người sử
d ụ n g tru y cập thông tin, m ặt khác đ ảm bảo khả n ăn g cho người sử d ụ n g đ án h giá,
tư ơ n g tác đến các n g u ồ n tin của th ư viện là rất q u an trọng
Trang 7HỘI THẢO PHÁT TRIỂN THƯ VIÊN ĐIÊN TỬ ở VIÊT NAM ĐÁP ỨNG YÊU CẤU CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0 7 3
M ột số yêu cầu bước đ ầu cho việc đổi m ới và tăng cường cung cấp các dịch vụ
th ư viện trong m ôi trư ờ n g số, đây cũng là các thách thức lớn đối với các th ư viện Việt N am :
- Thay đổi p h ư ơ n g thứ c vận h àn h th ư viện theo h ư ớ n g q u ản trị tri thức, triển khai dịch vụ số cung cấp khả n ăn g tru y cập cho cá nhân, tổ chức và các hệ thống thông tin số có th ể tích hợ p và khai thác thông tin
- Triển khai và đẩy m ạn h các dịch v ụ hỗ trợ n g h iên cứu, cần coi th ư viện là m ột
m ắt xích trong q u y trìn h ngh iên cứu và có tác đ ộ n g trong chuỗi giá trị nghiên cứu
- Tăng cư ờ ng triển khai ứ n g d ụ n g di động
- H ỗ trợ m ạn h m ẽ và tích cực triển khai truy cập m ở (open access)
- Đ ẩy m ạn h triển khai m ư ợ n liên th ư viện (dạng in và d ạn g số)
- H ô trợ, hoặc cung cấp các khóa học trực tu y ến (online learning)
N goài ra p h ư ơ n g thức vận h àn h th ư viện thay đổi theo xu h ư ớ n g công nghệ cũng n h ư n h u cầu của người sử dụ n g , do đó th ư viện cũng cần nghiên cứu xu h ư ớ n g của xã hội, đổi m ới và triển khai các dịch vụ th ư viện trên nền tảng m ạng xã hội Triển khai dịch vụ th ư viện trên môi trư ờ n g số có sự thay đổi n h a n h chóng là công việc k h ô n g dễ dàng, tuy nhiên việc thay đổi là bắt buộc n ế u th ư viện m uốn đáp
ứ n g các yêu cầu và xác đ ịn h vị trí, vai trò của m ình với xã hội
Giải p h á p cơ bản cho vấn đề này là:
- L uôn đ iều chỉnh và p h á t triển các dịch v ụ p h ù hợ p với xu th ế với và n h u cầu
xã hội
- N ân g cao vai trò của th ư viện, người làm th ư viện trong chuỗi giá trị của
n g h iên cứu
- C hu y ên đ ổ i k h ô n g gian p h ù hợp, tạo cảm h ứ n g đọc và n g h iên cứu
- Tối ư u h ó a không gian kỹ th u ật số đ ể đ ảm bảo rằng nội d u n g và dịch vụ có th ể
k h ám p h á và tru y cập được
- Đổi m ới cu n g cấp dịch vụ th ư viện theo h ư ớ n g chủ đ ộ n g tham gia vào hoạt
đ ộ n g học tập, n g h iên cứu của ngư ời sử dụng
Đ ể thự c h iện được các điều này đòi hỏi cần có các cơ ch ế hợ p lý đ ế th ư viện có
th ể linh h o ạt và n h a n h chóng điều chỉnh các dịch v ụ p h ù hợp với xu h ư ớ n g mới
• Thách thức 7: Truy cập mở
T ruy cập m ở (O pen Access) là q u y ền tru y cập m iễn phí vào thông tin và sử
d ụ n g tài nguyên đ iện tử k hông h ạn ch ế cho tất cả m ọi người Bất kỳ loại nội d u n g kỹ
Trang 874 HỘI THẢO PHÁT TRIỀN THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ ở VIỆT NAM ĐÁP ỨNG YÊU CẨU CÁCH MẠNG CÔNG NGHIỆP 4.0
th u ật số nào cũng có th ế là tru y cập mở, từ v ăn b ản và d ữ liệu đến p h ần m ềm , âm thanh, video và đ a p h ư ơ n g tiệ n [10] Truy cập m ờ được p h ân phối trực tu y ến và có
th ể b ổ su n g giấy p h ép C reative C om m ons đ ể thúc đẩy tái sử dụng
T ruy cập m ở đ a n g có xu h ư ớ n g p h á t triển m ạnh, đặc biệt là trong giáo d ụ c và nghiên cứu, vậy th ư viện cần có vai trò n h ư th ế nào đối với tru y cập mở?
Trong tuyên bố của IFLA về tiếp cận m o [11], IFLA cam kết các nguyên tắc tự do tiếp cận thông tin và till rằng việc truy cập thông tín ph ổ cập và công bằng là rất quan trọng cho xã hội, giáo dục, văn hóa, dân chủ và kinh tế của con người, cộng đồng và tổ chức Truy cập m ở với lượng thông tín số lớn có thế được truy cập dễ dàng và tự do phát triển đã tác động và gây áp lực ngày càng tăng lên đối vói hoạt động thư viện trong việc tô chức, triển khai truy cập mở, bởi khi xu hướng truy cập m ở tăng lên, có thể vai trò truyền thống của thư viện sẽ bị giảm bớt, đồng thời sẽ tác động trực tiếp đến người làm thư viện trong truy cập m ở vói vai trò kết nối nghiên cứu, công bô' và phổ biến rộng rãi
Đối với truy cập mở, việc đán h giá, lựa chọn nguồn và cung cấp quyền truy cập cho người sử d ụ n g th ư viện không phải là dễ dàng cho các thư viện Xu hướng truy cập mở này cân có đội ng ũ chuyên m ôn trong việc đánh giá nội d u n g rất đa dạng với nhiều m ức
độ, do vậy vai trò và năng lực của người làm thư viện sẽ được đinh nghĩa lại
Theo IFLA, đ ể v ư ợ t qua thách thức này, th ư viện có th ể tham gia n h iều h ơ n và
có vai trò lớn h ơ n đối với tru y cập m ở là [11]: (1) Thực hiện m ột hệ thống kiểm soát
kh ắt khe, chất lư ợ n g khoa học; (2) C ung cấp việc bảo q u ản lâu dài các n g u ồ n tin; (3)
C u n g cấp các dịch v ụ h iệu quả và thân thiện với ngư ờ i sử dụng; (4) N ân g cao hoạt
đ ộ n g hỗ trợ kỹ n ă n g th ô n g tin; (5) M ở rộng băn g thông và cơ sờ hạ tầng th iết yếu khác làm nền tản g tru y cập m ạn h m ẽ vào thông tin
• Thách thức 8: Bảo quản tài liệu sô
Bảo qu ản tài liệu số là sự kết hợp giữa chính sách, chiến lược và h à n h động
n h ằm đ ảm bảo nội d u n g tài liệu số đư ợ c bảo q u ả n dài lâu, bất k ể n h ữ n g thay đổi về công n g h ệ và tuổi thọ của các p h ư ơ n g tiện lư u trữ Bảo q u ản tài liệu số cũng được
h iểu là q u ản lý vòng đời của tài liệu số
Q u ản lý v ò n g đời của tài liệu số bao gồm: Thu thập, C ung cấp khả n ă n g truy cập, Q u ả n trị, H ỗ trợ, Đ án h giá, Làm m ớ i.[12]
N h ư vậy, th ách thứ c đ ể q u ả n lý vòng đời của tài liệu số hiệu quả cần p hải có tầm
n h ìn dài hạn, k ế hoạch và giải p h á p h ợ p lý đ ể đối phó, thách thức này liên q u a n đến các khía cạnh tài liệu số là [13]:
• Phụ thuộc vào máy móc: Đ ể tru y cập vào tài liệu số yêu cầu ph ần cứ ng v à phần
m ềm cụ thể
Trang 9HỘI THẢO PHÁT TRIỂN THƯ VIÊN ĐIỆN TỬ ở VIỆT NAM ĐÁP ỨNG YÊU CẨU CÁCH MẠNG CỒNG NGHIỆP 4.0 7 5
• Sự mỏng manh của thiết bị sô': Các tài liệu số được lưu trữ vốn k h ô n g ổn đ ịn h và
k h ô n g có điều kiện bào q u ản p h ù hợp, có th ể bị h ỏ n g bên trong ngay khi không có
d ấ u h iệu tò bên ngoài
• Tuổi thọ ngắn của thiết bị sô': Sự dễ d àn g thay đổi d ẫn đến n h ữ n g thách thức liên
q u an đ ến việc đ ảm bảo tính toàn vẹn, tính xác thực và lịch sử của tài liệu số
• Đ ịnh d ạ n g và loại hình: Tài liệu số cần đư ợ c quyết đ ịn h địn h d ạn g (form at) và loại hìn h (type) p h ù hợ p ngay từ giai đ o ạn đ ầu của các chương trình bảo q u ản số, bởi
đ ịn h d ạ n g số và loại h ìn h sẽ đ ảm bảo chất lư ợ ng trong quá trìn h p h ổ biến và chuyến đổi phù hợ p với công nghệ tro n g tư ơ n g lai
• Thách thức 9: An ninh, an toàn dữ liệu
CNTT và tru y ền thông, đặc biệt là các công nghệ m ới nổi đã giú p tổ chức, q u ản
lý, triển khai h o ạt độ n g th ư viện trên m ôi trư ờ n g số, góp p h ầ n làm tăng hiệu quả
h o ạt đ ộ n g thư viện, tuy n h iên cùng với n h ữ n g m ặt tích cực, thì h o ạt độ n g th ư viện
số cũng đối m ặt với n h iều n g u y cơ, thách thức hiện h ữ u và tiềm ẩn về an ninh, an toàn, đ ây được coi là m ộ t tro n g n h ữ n g vấn đề q u an trọng n h ấ t đối với th ư viện số
N ếu hoạt động th ư viện số k h ô n g được trang bị các cơ ch ế bảo vệ h ữ u hiệu, n g u y cơ
bị m ất m át, p h á hoại, thay đổi th ô n g tin là rất cao, rất khó đ ể khắc phục, điều đó ảnh
h ư ở n g lớn đến h oạt độ n g của th ư viện Do đó, thách thức lớn trong công tác an ninh,
an to àn th ư viện số nói chung và d ữ liệu số nói riêng là:
• Đ ảm bảo h o ạt đ ộ n g ổn đ ịn h của hệ th ố n g CNTT và h o ạt đ ộ n g th ư viện số m ột cách th ô n g suốt và ổn định
• T h ư viện số với tài nguyên số q u an trọng và rất dễ bị tấn công, đ án h cắp, do
đó cân đảm bảo sự an toàn cho các bộ sư u tập số và các cơ sở d ữ liệu
• Phòng, trán h giảm thiểu các rủi ro, m ất m át d ữ liệu hoặc đình trệ h oạt động
• C ủ n g cố n ă n g lực h o ạt đ ộ n g nói chung của đơn vị cũng n h ư n ăn g lực h oạt
đ ộ n g của thư viện số, n â n g cao vai trò, u y tín, sự tin cậy của lãnh đạo đơ n vị và người
sử d ụng
Kết nối n h iều thiết bị, đ ảm bảo đ a tru y cập, khả n ăn g tư ơ ng tác lớn với th ô n g tin cần đư ợ c tru y cập m ọi lúc, m ọi nơi vừa có lợi lại vừ a đ ặt ra thách thức lớn và bảo
m ật th ô n g tin, an toàn, an n in h d ữ liệu là m ộ t trong n h ữ n g m ối q u a n tâm hàn g đầu của th ư viện
• Thách thức 10: N hân lực
Trong kỷ nguyên số, hoạt động th ư viện gắn liền với CNTT đã định nghĩa lại vai trò của người làm thư viện và đặt ra nhiều thách thức lớn đối vói nh ân lực thư viện trên
Trang 107 6 HỘI THẢO PHÁT TRIỀN THƯ VIỆN ĐIỆN TỬ Ở VIỆT NAM ĐÁP ỨNG YÊU CẤU CÁCH MANG CỔNG NGHIỆP 4.0
các khía cạnh về trình độ quản lý, khả năng làm chủ công nghệ và triển khai các dịch vụ
số, m ặt khác thư viện cũng phải đối m ặt vói sự cạnh tranh gay gắt về ng u ồ n n h ân lực có trình độ công nghệ cao với n h ữ n g lĩnh vực khác, nơi có cơ hội phát triển cá nhân và thu nhập cao hơn Thực tế trong nh ữ n g năm qua và hiện nay, thu nhập thấp là nguyên nhân của việc có nhiều người làm th ư viện có trình độ khá về tín học và nghiệp vụ ròi bỏ thư viện Đây là m ột trong n h ữ n g thách thức lớn m à th ư viện Việt N am phải đối mặt
Đ ế giai quyết bài toán n g u ồ n n h â n lực đ ể sẵn sàng tham gia cuộc CM CN 4.0 đòi hỏi n h â n lực th ư viện cần đư ợ c tran g bị n h ữ n g kỹ n ă n g m ới đ ảm b ảo vai trò n h ư là
"lãnh đạo số" và "th ủ th ư số", m ộ t số nhiệm vụ đư ợ c đ ặt ra là:
- N gười làm th ư viện cần đ ư ợ c trang bị n h ữ n g kiến thức, h iểu biết về d ữ liệu, công nghệ, kỹ n ă n g giao tiếp, kỹ n ăn g số, kỹ n ăn g tổ chức d ữ liệu và triển khai dịch
vụ s ố [14]
- L uôn cập n h ậ t xu h ư ớ n g n g h iên cứu và kh ẳn g định vai trò của người làm thư viện tro n g chu trìn h n g h iên cứu (phải là m ắt xích trong quá trìn h n g h iên cứu) [15]
- C ập n h ật các thay đổi về chính sách: Luật CNTT; L uật Sờ h ữ u trí tuệ, L uật an
n in h m ạng; L uật an toàn th ô n g tin m ạng; L uật Khoa học và C ông nghệ, L uật Giáo dục, L uật Viên chứ c và các v ăn bản p h á p quy ngành, văn bản h ư ớ n g dẫn, chỉ đạo
h o ạt động
- Đối với cán bộ q u ả n lý còn cần phải cải thiện kỹ n ăn g q u ản lý bởi th ư viện
h o ạt độ n g với m ôi trư ò n g công n g h ệ hiện đại, tư ơ n g tác n h iều trên m ôi trư ờ n g trực tuyến, vì vậy đ ặt ra yêu cầu cao về q u ản lý h o ạt động, đ ồ n g thời đ á n h giá đ ư ợ c hiệu quả và hiệu suất làm việc của n h â n viên
Xu th ế công n g h ệ m ới chắc ch ắn CO’ cấu n g u ồ n n h â n lực sẽ p h ải thay đổi đ ể p h ù
h ợ p với thực tiễn, các thách thứ c trên cần có n h ữ n g chính sách p h ù h ợ p đ ể p h á t triển
n g u ồ n n h ân lực theo kịp sự p h á t triển của công n g h ệ và xã hội
3 KẾT LUẬN VÀ ĐẾ XUẤT, KIẾN NGHỊ
CNTT đã đư ợ c ứ n g d ụ n g v ào h o ạt đ ộ n g th ư viện trong h ơ n 30 n ă m qua, đ ã giúp
n g àn h th ư viện có n h ữ n g bước tiến đ ộ t p h á tro n g tổ chức, q u ản lý và h o ạt động Bối cảnh m ới với cuộc C M C N 4.0 với sự p h á t triển đ ột p h á và n h ữ n g công nghệ hiện đại được ứ n g d ụ n g tro n g cuộc sống vừa là cơ hội lớn, vừ a là thách thức lớn cho
h o ạt đ ộ n g th ư viện, đòi hỏi cần có chiến lược đối phó, p h ư ơ n g án tiếp cận p h ù hợ p
m an g tính tổng th ể đ ể có th ể tận d ụ n g n h ữ n g lợi th ế của công n g h ệ m ới ứ n g d ụ n g
h iệu q u ả vào h o ạt đ ộ n g th ư viện, từ đó làm tăng vai trò của th ư viện đối với xã hội, đặc biệt trong lĩnh vực chính trị, kinh tế, v ăn hóa, giáo dục - đ ào tạo, nghiên cứu,
p h ổ biến tri th ứ c