Một số diễn ngôn dân gian có nghĩa đối lập nhau trong tiếng Việt

Một số diễn ngôn dân gian có nghĩa đối lập nhau trong tiếng Việt Làm rõ một số diễn ngôn thoạt nhìn có vẻ mâu thuẫn nhưng thực chất bổ sung cho nhau: Cặp diễn ngôn 1: Cùng đề cao vai trò của người truyền kiến thức, kinh nghiệm… và thể hiện tinh thần ham học hỏi, dân gian ta đã đúc kết thành những câu tục ngữ sau: Không thầy đố mày làm nên (1) Học thầy không tày học bạn (2) Vậy quan niệm trong hai câu tục ngữ trên có gì mâu thuẫn nhau hay có gì chưa thỏa đáng? Trước hết xét về ngữ cảnh ngôn ngữ, hai câu trên chịu sự chi phối, tương tác của ngôn ngữ. Xét câu tục ngữ: “Không thầy đố mày làm nên”: “không…đố” phủ định nhưng thực chất là để khẳng định. Nên ta có thể hiểu nội dung của (1) là: ông bà chúng ta cao vai trò, vị trí, tác dụng quyết định tuyệt đối của người thầy giáo đối với học sinh: không có sự giáo dục uốn nắn của thầy thì chúng ta sẽ không bao giờ làm nên việc gì. Ngược lại, ở câu tục ngữ sau: “không…tày” không bằng, so sánh hơn nhằm làm nổi bật vai trò của bạn so với thầy. Như vậy câu (2) cũng không phải hoàn toàn phủ nhận vai trò của người thầy giáo nhưng lại quá đề cao vai trò của bạn bè trong quá trình học tập rèn luyện nên cho rằng học bạn là có kết quả hơn học thầy. Để đánh giá đúng hai câu tục ngữ nói trên, chúng ta cũng cần lưu ý đến đặc trưng thể loại tục ngữ: thiên về lí trí, trí tuệ để đúc kết kinh nghiệm sống và răn dạy về ứng xử…để dễ nhớ, tác giả dân gian thường dùng lối nói ngắn gọn, hàm súc, ngoài nhịp điệu, nhiều khi dùng lối nói phóng đại để nhấn mạnh, khắc sâu để đề cao bài học trong bản thân câu tục ngữ. Vì thế, dễ dàng thấy rằng, câu (1) quá đề cao vai trò quyết định của người thầy còn câu (2) cho rằng bạn sẽ giúp chúng ta học tập tốt hơn thầy. Chúng ta cũng cần đặt hai câu tục ngữ trên trong bối cảnh văn hóa của nước ta để hiểu rõ hơn. Hai câu (1) và (2) có khả năng chủ yếu nói về kinh nghiệm học nghề, học việc bên cạnh việc học chữ trong thời kỳ lao động xã hội được tổ chức theo hình thức thủ công là chính và nước ta đang thuộc nền nông nghiệp lúa nước. Mặt khác, từ xưa đến nay nhân dân ta vốn truyền thống tôn sư trọng đạo, luôn xem người thầy có một vai trò vô cùng to lớn trong việc truyền chữ nghĩa, kinh nghiệm. Vì thế (1) được đúc kết từ chính truyền thống của dân tộc. Nhưng như đã nói ở trên, trong bối cảnh ngoài học chữ con người cũng cần học nghề để mưu cầu cuộc sống, và dù học hỏi điều gì đi nữa thì người thầy không giữ vai trò quyết định. Việc học hỏi bạn bè cũng vô cùng quan trọng. Xét ở ngữ cảnh văn hóa, hai câu tục ngữ trên đều có những mặt đúng đắn: thầy và bạn đều là những người quan trọng giúp ta học tập và tiến bộ. Nhưng chúng cũng có những mặt chưa thỏa đáng như quá đề cao, hoặc hạ thấp giá trị của người thầy. Vì thế, (1) và (2) nếu đứng riêng ra thì mỗi câu đều không đúng hoàn toàn và nhìn bề ngoài có vẻ mâu thuẫn nhau. Nhưng nếu đặt chúng cùng với nhau chúng ta sẽ nhận được từ chúng một lời khuyên đầy đủ nhất, đúng đắn nhất: phải coi trọng việc học thầy, đồng thời cũng phải kính trọng thầy đúng với tinh thần tôn sư trọng đạo của cha ông: “Nhất tự vi sư, bán tự vi sư”. Bên cạnh đó, cũng phải biết thương yêu, đoàn kết, khiêm nhường học hỏi ở bạn bè và cùng giúp đỡ nhau tiến bộ.

Một số diễn ngôn dân gian có nghĩa đối lập nhau trong tiếng Việt

1 Mất bò mới lo làm chuồng Chưa đỗ ông nghe đã đe hàng tổng

2 Đói ăn vụng túng làm càn Đói cho sạch rách cho thơm

3 Miếng ăn là miếng nhục Có thực mới vực được đạo

4 Chồng giận thì vợ bớt lời

Cơm sôi nhỏ lửa một đời không khê

Ông ăn chả bà ăn nem

5 Trai có vợ như giỏ có hom Trai có vợ như rợ buộc chân

8 Trong cái rủi có cái may Hoạ vô đơn chí, phúc bất trùng lai

9 Có chí làm quan

Có gan làm giàu

Trèo cao té đau

10 Ta về ta tắm ao ta, dù trong dù đục ao

nhà vẫn hơn Đi cho biết đó biết đây, ở nhà với mẹ biếtngày nào khôn

11 Một cây làm chẳng nên non

Ba cây chụm lại nên hòn núi cao Lắm sãi không ai đóng cửa chùa

12 Cái khó bó cái khôn Cái khó ló cái khôn

13 Không thầy đố mày làm nên Học thầy không tày học bạn

14 Chẳng tham ruộng cả ao sâu

Tham vì anh tú rậm râu mà hiền

Chẳng tham ruộng cả ao liền

Tham vì cái bút, cái nghiên anh đồ

Anh ơi chớ lấy học trò Dài lưng tốn vải, ăn no lại nằm Ngày thì cắp sách đi rong Tối về lại giữ đèn chong một mình

15 Con hơn cha là nhà có phúc Áo mặc sao qua khỏi đầu

17 Đi với bụt mặc áo cà sa, đi với ma mặc

áo giấy Trong đầm gì đẹp bằng senLá xanh bông trắng lại chen nhụy vàng

Nhụy vàng bông trắng lá xanh Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn

18 Mười hai con gái, không bằng một dái

con trai

Ruộng sâu, trâu nái không bằng con gái đầu lòng

19 Đi một ngày đàng, học một sàng khôn Không đi thì không biết xứ đông

Đi thì khốn khổ thân ông thế này

20 Một điều nhịn, chín điều lành Ân đền, oán trả

21 Một nghề thì sống, đống nghề thì chết Bách nghệ tinh, nhất thân vinh

22 Người đẹp vì lụa Cái nết đánh chết cái đẹp

Làm rõ một số diễn ngôn thoạt nhìn có vẻ mâu thuẫn nhưng thực chất bổ sung cho nhau:

Cặp diễn ngôn 1:

Cùng đề cao vai trò của người truyền kiến thức, kinh nghiệm… và thể hiện tinh thần ham học hỏi, dân gian ta đã đúc kết thành những câu tục ngữ sau:

Không thầy đố mày làm nên (1) Học thầy không tày học bạn (2)

Vậy quan niệm trong hai câu tục ngữ trên có gì mâu thuẫn nhau hay có gì chưa thỏa đáng?

Trước hết xét về ngữ cảnh ngôn ngữ, hai câu trên chịu sự chi phối, tương tác của ngôn ngữ Xét câu tục ngữ: “Không thầy đố mày làm nên”: “không…đố” phủ định nhưng thực chất là để khẳng định Nên ta có thể hiểu nội dung của (1) là: ông bà chúng ta cao vai trò,

vị trí, tác dụng quyết định tuyệt đối của người thầy giáo đối với học sinh: không có sự giáo dục uốn nắn của thầy thì chúng ta sẽ không bao giờ làm nên việc gì Ngược lại, ở

câu tục ngữ sau: “không…tày” - không bằng, so sánh hơn nhằm làm nổi bật vai trò của bạn so với thầy Như vậy câu (2) cũng không phải hoàn toàn phủ nhận vai trò của người thầy giáo nhưng lại quá đề cao vai trò của bạn bè trong quá trình học tập rèn luyện nên cho rằng học bạn là có kết quả hơn học thầy

Để đánh giá đúng hai câu tục ngữ nói trên, chúng ta cũng cần lưu ý đến đặc trưng thể loại tục ngữ: thiên về lí trí, trí tuệ để đúc kết kinh nghiệm sống và răn dạy về ứng xử…để dễ nhớ, tác giả dân gian thường dùng lối nói ngắn gọn, hàm súc, ngoài nhịp điệu, nhiều khi dùng lối nói phóng đại để nhấn mạnh, khắc sâu để đề cao bài học trong bản thân câu tục ngữ Vì thế, dễ dàng thấy rằng, câu (1) quá đề cao vai trò quyết định của người thầy còn câu (2) cho rằng bạn sẽ giúp chúng ta học tập tốt hơn thầy

Chúng ta cũng cần đặt hai câu tục ngữ trên trong bối cảnh văn hóa của nước ta để hiểu rõ hơn Hai câu (1) và (2) có khả năng chủ yếu nói về kinh nghiệm học nghề, học việc bên cạnh việc học chữ trong thời kỳ lao động xã hội được tổ chức theo hình thức thủ công là chính và nước ta đang thuộc nền nông nghiệp lúa nước Mặt khác, từ xưa đến nay nhân dân ta vốn truyền thống tôn sư trọng đạo, luôn xem người thầy có một vai trò vô cùng to lớn trong việc truyền chữ nghĩa, kinh nghiệm Vì thế (1) được đúc kết từ chính truyền thống của dân tộc Nhưng như đã nói ở trên, trong bối cảnh ngoài học chữ con người cũng cần học nghề để mưu cầu cuộc sống, và dù học hỏi điều gì đi nữa thì người thầy không giữ vai trò quyết định Việc học hỏi bạn bè cũng vô cùng quan trọng Xét ở ngữ cảnh văn hóa, hai câu tục ngữ trên đều có những mặt đúng đắn: thầy và bạn đều là những người quan trọng giúp ta học tập và tiến bộ Nhưng chúng cũng có những mặt chưa thỏa đáng như quá đề cao, hoặc hạ thấp giá trị của người thầy Vì thế, (1) và (2) nếu đứng riêng ra thì mỗi câu đều không đúng hoàn toàn và nhìn bề ngoài có vẻ mâu thuẫn nhau Nhưng nếu đặt chúng cùng với nhau chúng ta sẽ nhận được từ chúng một lời khuyên đầy

đủ nhất, đúng đắn nhất: phải coi trọng việc học thầy, đồng thời cũng phải kính trọng thầy đúng với tinh thần tôn sư trọng đạo của cha ông: “Nhất tự vi sư, bán tự vi sư” Bên cạnh

đó, cũng phải biết thương yêu, đoàn kết, khiêm nhường học hỏi ở bạn bè và cùng giúp đỡ nhau tiến bộ

Cặp diễn ngôn 2:

Người xưa đã mượn hai yếu tố thiết thực nhất trong cuộc sống con người là ăn và mặc, cũng như đề cập đến hoàn cảnh sống để phản ánh quan niệm sống của mình và phê phán những lối sống chưa đúng đắn:

Đói cho sạch, rách cho thơm (i)

Đói ăn vụng, túng làm càn (ii)

Xét về ngữ cảnh ngôn ngữ, cặp hình ảnh "đói – rách" là nói về hoàn cảnh sinh sống của con người: còn khó khăn, thiếu thốn nhiều về vật chất;"sạch – thơm" là cặp hình ảnh nói

về nhân cách, đạo đức và phẩm chất của con người Trước hết, ta có thể hiểu câu tục ngữ

là một lời khuyên về việc ăn, mặc của con người Đó là dù bản thân có đói đến đâu chăng nữa thì ta cũng phải biết ăn uống cho hợp vệ sinh – "đói cho sạch"; quần áo tuy có cũ nhường nào nhưng vẫn còn sử dụng được thì ta phải chú ý ăn mặc sao cho sạch sẽ, tinh tươm – "rách cho thơm" Thứ hai, dân gian lấy đói và rách là hai biểu hiện cụ thể của hoàn cảnh khó khăn trong đời sống vật chất của con người để tượng trưng cho cuộc sống gian truân, vất vả Đặc biệt phải trong sạch trong lối sống, trong nếp nghĩ; thơm tho trên phương diện danh dự, đạo lí làm người Nên ngoài việc nhắc nhở cháu con trong cách ăn, mặc, cha ông ta còn nhắn nhủ một lời khuyên quý báu về lối sống, về cách gìn giữ đạo đức, nhân cách của bản thân con người trước cuộc sống khó khăn thông qua lối nói ẩn dụ

Quan niệm sống ấy là quan niệm sống cao đẹp của nhân dân ta từ ngày xưa truyền lại Không một uy lực nào, một cám dỗ nào có thể làm cho những con người chân chính khuất phục Điều đó đã kết tụ trong cách sống cao thượng của những bậc chính nhân như Nguyễn Trãi, Cao Ba quát, Nguyễn Công Trứ, Nguyễn Khuyến ,… Các thể loại văn học dân gian cũng đã đúc kết đưa ra những bài ca dao, các câu tục ngữ thực sự ý nghĩa như bài ca dao "Con cò mà đi ăn đêm" hay những câu thành ngữ, tục ngữ: "Giấy rách phải giữ lấy lề", "Chết vinh hơn sống nhục", "Chết đứng hơn sống quỳ” Có thể thấy, câu tục ngữ

"Đói cho sạch, rách cho thơm" mãi mãi là một lời khuyên đúng đắn dành cho mọi người trong mọi thời đại

Nhưng thực chất không phải ai cũng có thể kiên chí bền lòng, một mực sống trong sạch khi lâm vào hoàn cảnh khó khăn, nên câu (ii) đã góp phần hoàn thiện nội dung và ý nghĩa cho câu (i) “Đói ăn vụng”: khi quá đói, người ta có thể ăn khi chưa đến lúc, chưa được cho phép, ăn lén lút “Túng làm càn”: khi nghèo túng, khó khăn, người ta có thể làm liều, bất chấp tất cả Câu tục ngữ chỉ chung những người có lối sống sai trái: trộm cắp, cướp của, giết người…Khi đời sống khó khăn họ đã bị tha hóa về mặt đạo đức, bất chấp lương tri, luật lệ phải trái trên đời Nhưng đôi khi, không đói, không túng, họ cũng làm liều Tham nhũng, ăn cắp, cướp vặt Học sinh gian lận trong thi cử Bao nhiêu tiêu cực do con người muốn thỏa mãn dục vọng, ý muốn bản thân mà dễ dàng buông thả để bản năng trỗi dậy và đạo đức trượt dài trên con đường tha hóa Như vậy, câu tục ngữ lên án một bộ phận người sống sai trái, thiếu ý thức giữ gìn, rèn giũa nhân cách, đạo đức

Từ việc phân tích những ý trên, có thể thấy hai câu tục ngữ không hề mâu thuẫn mà góp phần hoàn thiện cho nhau: trong hoàn cảnh khó khăn, có những người vẫn sống lương thiện nhưng cũng có những người tha hóa Vì vậy, việc giữ gìn nhân cách đạo đức trong bất kì hoàn cảnh nào là một việc vô cùng quan trọng

Cặp diễn ngôn 3:

Ngày xưa, ông bà ta không cho con cái được tự quyết định mà phải phục tùng mong muốn của họ, thể hiện qua câu tục ngữ: “Áo mặc sao qua khỏi đầu” (a) nhưng cũng có câu: “Con hơn cha là nhà có phúc”(b) Liệu chúng có mẫu thuẫn gì không?

Câu (a) xét về nghĩa đen: trong cách ăn mặc (ngày xưa) áo không thể nào (tròng) mặc qua khỏi đầu được Vì trong văn hóa mặc của Việt Nam những ngày trước, không có áo

cổ tròng (áo thun) như chúng ta ngày nay Họ mặc áo xỏ tay, buột dây… Vì thế, ngày xưa, áo không qua (tròng qua) khỏi đầu Từ cách thức ăn mặc dường như “hiển nhiên” ấy, dân gian đã đúc kết nên câu tục ngữ “Áo mặc sao qua khỏi đầu” Nhưng đó là một cách nói ẩn dụ nhằm chuyển tải một nội dung sâu xa hơn: con cái phải tuyệt đối phục tùng ý của cha mẹ trong bất cứ chuyện gì Ví dụ trong tình yêu khi hai người yêu nhau có sâu đậm bao nhiêu đi nữa nhưng nếu cha mẹ không bằng lòng mối tình đó thì cặp trai gái đó cũng không đến được với nhau Vì vậy trong văn học dân gian có không ít tục ngữ ca dao cũng nói lên thân phận người con gái thời còn phong kiến sau lũy tre xanh: "Thân em như tấm lụa đào, phất phơ giữa chợ biết vào tay ai", "Thầy với mẹ thương anh, em phải thương theo, giả như chiếc tàu buồm đang chạy, thả neo phải dừng" Đây cũng là một quan niệm truyền thống của người Việt Nam và nó đã hình thành nên một cách ứng xử trong gia đình kéo dài nhiều thế hệ Nó tích cực ở chỗ giữ cho con cái vẫn trong khuôn phép, được giáo dục và hình thành nhân cách tốt nhưng hạn chế ở chỗ nó bóp chết quyền được sống và mưu cầu hạnh phúc cho chính mình của những đứa con

Buộc con cái phải phục tùng mong muốn của mình là thế nhưng ông cha ta cũng có câu tục ngữ: “Con hơn cha là nhà có phúc” “Con” và “cha” ở đây chỉ mối quan hệ máu thịt trong gia đình, nên ta có thể hiểu là trong một gia đình nếu con cái thành đạt hơn cha của mình thì gia đình đó được xem là một gia đình “có phúc”, tức là có tài lộc và may mắn

“Hơn” ở đây là hơn về mặt năng lực, hơn về trình độ, hơn về cách sống, cách làm ăn Nên về mặt nghĩa bóng, câu tục ngữ không bó hẹp trong phạm vi một gia đình, không chỉ đơn thuần là giữa mối quan hệ cha con mà nó mở rộng ra trong phạm vi một quốc gia, dân tộc, mối quan hệ đã được phát triển thành mối quan hệ giữa cả một thế hệ người đi trước và lớp người đi sau Cách diễn đạt của câu tục ngữ mang tính khẳng định rõ rệt:

Con phải hơn cha thì nhà mới ấm no sung sướng, thế hệ sau phải hơn thế hệ trước thì xã hội mới tiến bộ, dân tộc mới hạnh phúc phồn vinh

Đó là quan niệm truyền thống rất tốt đẹp của người Việt Nam ta Khi con cái ăn nên, làm

ra, thành đạt hơn cha, mẹ; đó được coi là có phúc, tức là tốt đẹp Ngược lại, cha mẹ giỏi giang, có tiếng tăm mà con cái lụn bại, cuộc sống chẳng có gì đáng tự hào thì là điều vô phúc Như vậy, từ xa xưa, ông cha ta đã rất đề cao sự phát triển, sự tiến bộ, đi lên theo quy luật tự nhiên: Hôm nay phải hơn hôm qua, ngày mai phải hơn hôm nay, tương lai phải hơn quá khứ

Câu tục ngữ đã khái quát được một vấn đề xã hội hoàn toàn đúng Con hơn cha, thế hệ sau hơn thế hệ trước là một hiện tượng phù hợp với quy luật phát triển của xã hội Trong cuộc sống, mỗi thế hệ đều học tập quá khứ và tích lũy thêm những kinh nghiệm của thế

hệ mình Vì vậy trình độ thế hệ sau thường cao hơn thế hệ trước và cứ như thế xã hội phát triển không ngừng Trong lịch sử phát triển, xã hội loài người đã trải qua nhiều giai đoạn, từ thô sơ mông muội tiến dần lên trình độ văn minh như hiện nay Quá trình phát triển đó đã khẳng định thế hệ sau ngày càng tiến bộ hơn thế hệ trước và làm cho xã hội tiến bộ

Nhưng những gia đình có “con hơn cha” chỉ có phúc khi đó là những người con hiếu thảo, biết thương, biết đến công lao trời biển của cha mẹ đã một đời hy sinh cho mình ăn học nên người Cũng sẽ là vô phúc nếu con bất hiếu, vô ơn, bạc nghĩa, mình làm nên danh giá mà coi khinh cha mẹ nghèo hèn Ngày nay, có những người đã làm “biến tướng” quan niệm trên của ông cha Họ chủ trương “hy sinh đời bố để củng cố đời con” với nghĩa xấu: Sẵn sàng làm điều phi pháp để kiếm được nhiều tiền, dẫu mình có bị xử lý, nhưng con được hưởng thành quả do mình kiếm được thì vẫn không e ngại Hoặc có những đứa con học tập thói xấu của cha mẹ Dĩ nhiên nếu những điều đó xảy ra thì không thể có phúc Như vậy, con hơn cha - nhà có phúc là một quan niệm, nhận thức rất hay, tốt đẹp của ông cha, đang trở thành hiện thực phổ biến trong xã hội hôm nay

Như vậy, hai câu tục ngữ đã bổ sung cho nhau: nếu con cái nghe lời cha mẹ (“Áo mặc sao qua khỏi đầu”), biết học tập và tiếp thu những điều tốt của cha mẹ thì gia đình sẽ hạnh phúc, xã hội sẽ phát triển (“Con hơn cha là nhà có phúc”) Ngược lại nếu con cái làm càn, học hỏi thói hư tật xấu thì sẽ trở thành gánh nặng cho gia đình và xã hội, là vô phúc

Cặp diễn ngôn 4:

Cùng là sinh con nhưng ông bà ta có hai quan niệm “ngược đời” như sau:

“Mười hai con gái, không bằng một dái con trai” (1)

“Ruộng sâu, trâu nái không bằng con gái đầu lòng” (2)

Câu (1) xét về nghĩa đen nghĩa là một con trai hơn mười con gái Qua đây, người xưa thể hiện cách đánh giá trọng nam khinh nữ trong chế độ phong kiến, theo đó, các gia đình hay dòng họ vẫn có tư tưởng coi trọng việc sinh con trai Nếu không có con cháu trai nối dõi vẫn bị xem là tuyệt tự và khi bố mẹ hoặc ông bà chết đi sẽ không có người và nơi thờ cúng Quan niệm này xuất phát từ việc đàn ông là người phái mạnh, là trụ cột nuôi sống gia đình, là lực lượng sản xuất chính trong xã hội, cũng là thành phần cốt yếu trong triều đình (quan lại đều là nam) cũng như là người nối dõi, người làm rạng danh cho gia đình, dòng họ trong chế độ phong kiến Trong khi đó phụ nữ không có địa vị xã hội, chỉ biết phục vụ ngoài ra chuyện khác thì không được tham gia, không được có ý kiến cho nên trong phong kiến thì lúc nào nam cũng quan trọng hơn nữ Ngày nay, nhiều người vẫn còn mang tư tưởng này với nhiều cấp độ khác nhau, thế nên phần lớn các gia đình hiện nay vẫn phải cố đẻ cho được con trai

Đề cao giá trị của con trai là thế nhưng dân gian vẫn có câu (2) “Ruộng sâu, trâu nái không bằng con gái đầu lòng” đề cao giá trị của người con gái thông qua hai hình ảnh

“ruộng sâu” và “trâu nái” Vì ông bà ta chủ yếu là làm nông mà ruộng sâu dễ làm lúa tốt cho năng suất cao - mang lại kinh tế, trâu nái vừa cày được lại vừa đẻ được con - mang lại kinh tế, nhưng việc có được cô con gái đầu lòng đảm đang, giúp được bố mẹ nhiều việc sẽ tốt hơn rất nhiều

Như vậy là lấy 2 sự việc kinh tế ra để so sánh với người con gái đầu lòng đảm đang (nhưng không thể nói là làm ra kinh tế được) có quá khập khiễng trong văn phạm không? Ruộng sâu con trâu tốt đi cày bởi con trâu không tốt thì không thể cày ruộng sâu, nhưng con trâu có tốt bằng mấy, đi cày được ở ruộng sâu giúp chủ cày được ruộng thì cũng không bằng đứa con gái đầu lòng, vì nó còn giúp được nhiều việc hơn chứ con trâu tốt thì chỉ giúp được mỗi việc cày bừa như vậy Kết luận câu này đề cao giá trị của người con gái, có con gái đầu lòng là một sự may mắn, một kỳ tích, là báu vật Vì con đầu lòng thường gánh vác trọng trách quan trọng như lo toan công việc gia đình, chăm lo, săn sóc cha mẹ và các em, là đầu tàu gương mẫu cho các em noi gương theo, là cánh tay đắc lực của gia đình, nếu là con gái sẽ rất chu đáo, vẹn toàn, cẩn thận nên cha mẹ yên tâm hơn, còn con trai thì cẩu thả, bừa bộn, không giỏi thu vén sẽ làm cha mẹ phiền lòng hơn

Xét hai câu tục ngữ trên trong bối cảnh văn hóa của nước ta để hiểu rõ hơn Ngày xưa thời phong kiến, tư tưởng "trọng nam khinh nữ" thể hiện rất rõ nét, rất khắc nghiệt và đau lòng, ngay từ khi chào đời và xác định được giới tính thì sự phân biệt đối xử với các bé gái đã diễn ra rất gay gắt như việc sinh con gái thì đem cho người khác làm con nuôi khi lớn lên phụ nữ ngày càng không có tiếng nói, không được phép tham dự việc gia đình,

việc xã hội hay chỉ đơn giản là ngồi chung một mâm cơm với chồng mình Còn ngày nay, khi công nghệ siêu âm xuất hiện và trở nên phổ biến, nhiều gia đình khi biết được giới tính của thai nhi, thì việc nạo phá thai do thai nhi là nữ vẫn thường xuyên xảy ra, có ít nhất 13 triệu ca phá thai mỗi năm đặc biệt là ở vùng nông thôn cùng với chính sách "một con", làm mất cân bằng giới tính, mất trật tự, an ninh xã hội và suy đồi đạo đức vì quan niệm “Mười hai con gái, không bằng một dái con trai” Tuy vậy, ngày nay tình trạng trọng nam khinh nữ đã được cải thiện hơn xưa nên ta cũng cần nhìn lại vai trò to lớn của người phụ nữ Nếu như không có con gái ở nhà hậu phương đỡ đần công việc nhà và chăm lo cho các em thì cha mẹ cũng không thể yên tâm đi làm kiếm tiền nên việc có được cô con gái đầu lòng là điều quý báu Bên cạnh đó, người ta còn dùng câu (1) cho những trường hợp đặc biệt như con gái lười biếng, không chịu làm việc hay con gái thì không thể nhậu được với cha Hoặc với câu (2) trong những trường hợp con trai cẩu thả, bừa bộn, không biết sắp xếp việc gia đình Vì vậy ta thấy ở câu (1) và (2) khác nhau về ngữ cảnh Ngữ cảnh chi phối đối với từng đối tượng tiếp nhận, trong từng hoàn cảnh mà người ta sử dụng cái nào cho phù hợp hơn

Cặp diễn ngôn 5:

“Người đẹp vì lụa” (1)

“Cái nết đánh chết cái đẹp” (2)

Câu (1) “lụa” là loại vải đẹp, đắt tiền, là loại vật chất dùng làm quần áo để trang trí bên ngoài cơ thể, “người đẹp” là người có dáng vẻ xinh đẹp, được nhiều người yêu thích Nghĩa là người được xem là đẹp, có đức hạnh, học rộng, tài cao, giàu có khi mặc những

bộ đồ sang trọng, quý phái và ngược lại dựa vào đó để đánh giá bản chất của người này như có thể nhận biết được nghề nghiệp, thị hiếu thẩm mĩ của mỗi người, góp phần thể hiện tính cách và nhân cách của người đó Hình thức là cơ bản, nội dung thể hiện qua hình thức

Câu (2) bằng hình thức nhân hóa, câu lục ngữ khẳng định "Cái nết đánh chết cái đẹp"

"Cái nết" là tính nết, đức hạnh, tư tưởng, tình cảm của con người "Nết" ở đây là nết xấu, tính xấu cho nên có thể "đánh chết" làm hại đến nhan sắc, cái đẹp hình thức bên ngoài cửa mỗi người Con người được biểu hiện ở hai mặt: tâm hồn và dung nhan Dung nhan

là ngoại hình, diện mạo, thể chất, nhan sắc,… Có người đẹp tâm hồn, có người nhan sắc đẹp, có người vừa đẹp nết vừa đẹp người Con người dù có đẹp về nhan sắc, áo quần có sang trọng, trang điểm son phấn xinh tươi nhưng cái nết lại xấu, nghĩa là lười biếng, thô

lỗ, tục tằn trong giao tiếp, ích kỉ, tham lam, bất hiếu với cha mẹ, bất nghĩa với nhân dân thì tất sẽ bị mọi người cười chê, xa lánh Sắc đẹp của hạng người ấy chẳng mang lại danh giá vì ác thay "Cái nết đánh chết cái đẹp" Ngược lại, nếu một người không có sắc đẹp nhưng lại có đạo đức tốt, nhan cách đẹp tất sẽ được mọi người yêu mến, tin cậy Câu tục ngữ bao hàm một nghĩa rộng: đạo đức là cái gốc của con người Người vô đạo đức là con

người không có nhân cách Đức hạnh được coi trọng hơn nhan sắc Nội dung là cơ bản, nội dung quyết định hình thức

Khác nhau trong việc lựa chọn tiêu chí nội dung, hình thức nên câu (1) và câu (2) không mâu thuẫn nhau

Tóm lại, ngữ cảnh (ngữ cảnh ngôn ngữ - hẹp và ngữ cảnh văn hóa – rộng) và việc lựa chọn tiêu chí có vai trò rất lớn trong việc tìm hiểu diễn ngôn đặc biệt là các diễn ngôn dân gian

Cặp diễn ngôn 6:

Có chí làm quan

Có gan làm giàu (1)

Trèo cao té đau (2)

Để nói đến sự bản lĩnh khi thực hiện một việc gì thì ông bà ta đã khuyên “Có chí làm quan/ Có gan làm giàu” “Chí” là ý chí, quyết tâam khi thực hiện một việc “Gan” nghĩa đen là một nội tạng, nhưng nghĩa bóng thường được hiểu như nơi chi phối về sự dạn dĩ của con người (cũng như “tim” thì đại diện cho tình cảm) “Có chí, có gan” là chỉ những yếu tố của một con người muốn thành công Muốn làm quan, muốn giàu thì hãy dám đặt mục tiêu lớn, sau đó mạnh dạn dấn thân, xông pha, dám làm những việc lớn thì mới được, kiểu như “được ăn cả, ngã về không”, có dám làm lớn thì mới thắng lớn Muốn có kết quả cao hãy dám đầu tư, dồn nhiều tâm sức, làm những điều khác người, hơn người Phải có bản lĩnh làm được những điều như vậy mới mong thành công Muốn thắng lớn phải cược lớn, đó là lời khuyên cùa câu “Có gan làm giàu” Cái “gan” đó gần như là liều lĩnh, phải dám mạo hiểm mới có thể đạt đươc cái mà những kẻ hèn nhát (nhát “gan”) không có

Ngược lại, ông bà ta cũng có câu “Trèo cao té đau”, ý khuyên nhủ người đời hãy biết tự lượng sức mình, đừng liều lĩnh, bất chấp làm những việc ngoài khả năng, hoặc biết trước khả năng thành công sẽ thấp để tránh kết cục không mong muốn, thậm chí vô cùng nặng

nề mà ông bà ta đã nôm na gọi là “té đau” Việc gì mà bản thân lường trước vừa sức của mình, có khả năng làm được thì hãy làm, còn những việc ngoài tầm dù có cố gắng đi nữa cũng như “châu chấu đá xe”, không được việc gì, chỉ tổn hại mình

Hai câu trên nghe qua cũng mâu thuẫn, nhưng thực sự vẫn là bổ sung Trong làm ăn, kinh doanh, rộng hơn là làm bất cứ việc gì, một chút gan dạ, dám nghĩ dám làm sẽ dẫn đến thành công Cái cần lưu ý ở đây là “gan”, “chí” phải gắn với sự suy nghĩ thấu đáo, cẩn trọng, chuẩn bị kĩ càng mọi mặt Một khi chuẩn bị đầy đủ yếu tố trên, cứ “gan” mà làm,

sẽ có khả năng thành công cao Nếu nền tảng chuẩn bị chưa đầy đủ mà cứ cố chấp liều lĩnh làm những việc quá sức, chắc chắn sẽ thất bại thảm hại

Cặp diễn ngôn 7

Một cây làm chẳng nên non

Ba cây chụm lại nên hòn núi cao (1)

Nhiều sãi không ai đóng cửa chùa (2)

Trong cuộc sống, ai cũng biết giá trị của sự đoàn kết, càng nhiều người thì công việc sẽ nhanh chóng hoàn thành Ông bà ta còn có câu “Một cây làm chẳng nên non/ Ba cây chụm lại nên hòn núi cao” nhằm đề cao hiệu quả của tập thể khi làm việc “Một” và “ba” chỉ là con số ước lệ để chỉ “cá nhân” và “tập thể” Cá nhân có thể không làm được, nhưng tập thể với sự hợp tác nhất định sẽ thành công Câu tục ngữ này được dùng trong hoàn cảnh cần lời khuyên để củng cố tinh thần tập thể, sự đoàn kết cho mọi người

Bên cạnh đó, còn một câu khác thoạt nghe tưởng như đối lập “Nhiều sãi không ai đóng cửa chùa.” Cũng đề cập đến tập thể nhưng không phải là hiệu ứng tích cực mà là tiêu cực Chính vì nhiều người quá mà một công việc đơn giản lại bị đùn đẩy, không ai làm Nếu đặt vào ngữ cảnh một tập thể không hợp tác, trong đó gồm những con người thiếu trách nhiệm, hay ỷ lại, dựa dẫm thì càng tạo thành tập thể thì kết quả công việc càng tệ đi

Do đó, hai câu tưởng như mâu thuẫn, nhưng được đặt vào những hoàn cảnh khác nhau, thì chúng chỉ bổ sung ý nghĩa cho nhau Đối với từng loại người khác nhau sẽ có từng câu áp dụng hco phù hợp

Cặp diễn ngôn 7

Cái khó ló cái khôn (1)

Cái khó bó cái khôn (2)

Dân tộc Việt Nam được biết đến với khả năng ứng biến, mềm dẻo trong trong mọi tình huống vô cùng khéo léo Trong những hoàn cảnh tưởng chứng như khó khăn nhất, con người Việt Nam vẫn nghĩ ra được cách xử lý khôn ngoan, thông minh Một trong những

lý do khiến cho người Việt làm được điều đó bởi họ quan niệm “Cái khó ló cái khôn” Trong những hoàn cảnh tưởng như bế tắc, nhưng chính sự khó khăn, trở ngại đó lại là cơ

sở hình thành những cách giải quyết thậm chí không chỉ gỡ rối được tình huống mà còn đem lại hiệu quả cao cho công việc Chính cái “khó”, tức cái làm trở ngại công việc lại đem lại cho người ta những phương án tối ưu, hiệu quả không ngờ