Chúng tôi đã tiến hành khảo sát cụ thể các hướng nghiên cứu về Việt Nam thông qua nguồn thư tịch tiếng Nhật được xuất bản, công bổ từ năm 1986 đến năm 2011.. Khái q u á t các hướng nghiê
Trang 1KHẢO SÁT CÁC HƯỚNG N G H IÊN cứ u VÈ V IỆ T NAM THÔNG QUA NGUÒN TH Ư T ỊC H T IÉ N G NHẬ T
TỪ N ĂM 1986 ĐÉN NAY
Đào Thu Văn* Furuhata Toru
Trong suốt thời gian dài, giới học giả Nhật Bản đã dành nhiều sự quan tâm, nghiên cứu về Việt Nam Theo Shimao Minoru ^ IH íằ ^ Đ ạ i học Keio), từ năm
1880, tác giả Hikita Toshiaki đã dịch cuốn sách L'Annam et Le Cambodge: Voyages
et Notices historiques của C.E Bouillevaux, Paris 1874 ra tiếng Nhật và xuất bàn
với tựa đề Annan shi (ũỄrlỆĨi) - An Nam sử Đến những năm 30 của thế kỷ XX, Yamamoto Tatsuro l l l ^ ì ế ẽ l ỉ và Matsumoto Nobuhiro t Ẳ í í o Ê đã có những nghiên cứu chuyên sâu về Việt Nam với tư cách là chuyên gia khoa học xã hội và nhân văn Trong bài viết của mình Shimao MinoruđlSíilíế' đã tìm hiểu các hướng nghiên cứu về Việt Nam theo từng thời kỳ như: cuối thế kỷ XIX đến thập niên 20, thập niên 30 của thế kỷ XX và đến năm đầu của thế kỷ XXI Ở mỗi thời kỳ tác giả
có dẫn chứng những công trình nghiên cứu, luận văn tiêu biểu được xuất bản ở Nhật Bản Có thể nói đây là bài báo cỏ nhiều ý nghĩa và gợi mở cho chúng tôi nhiều suy nghĩ Công trình của Shimao Minoru^lHií&cho chúng tôi có cái nhìn khái quát nhất
về các hướng nghiên cứu Việt Nam tại Nhật Bản trong một thời gian dài Như vậy,
từ sau năm 1986 đến nay những công trình nghiên cứu về Việt Nam đã tăng lên đáng kể và các hướng nghiên cứu cũng phong phú hơn
Chúng tôi đã tiến hành khảo sát cụ thể các hướng nghiên cứu về Việt Nam thông qua nguồn thư tịch tiếng Nhật được xuất bản, công bổ từ năm 1986 đến năm
2011 Quá trình khảo sát đó dựa trên danh mục các công trình được tập hợp trên tạp chí Shigaku=Zasshi^íỆ:ÍÌfẼ (Tạp chí của Hội Sử học Nhật Bản) số tháng 2, 6, 10 hàng năm Bên cạnh đó, chúng tôi có tham khảo, đối chiếu với bài viết tổng hợp
* Nghiên cứu sinh, Đại học Kanazawa - Japan.
“ Giáo sư, Đại học Kanazawa - Japan.
1 Dần theo: Shimao M inoru (2 0 0 9 )- ilỊ U llằ M ĩ $ 7 i ? T t
I ĩ f â 7 i / 7 & f f i f í < D m m , niJH ítiM ± pp 110.
Trang 2KHẢO SÁT CÁC HƯỚNG NGHIÊN cứu.
nghiên cứu về Tonan A jia ^ lĩặ T v/T (Đ ông Nam Á) từ năm 1986 đến năm 2011 trên Shigaku=ZasshiíÍLíM$;fẾ số tháng 5 hàng năm và vvebsite http://ci.nii.ac.jp/ Qua khảo sát bước đầu chủng tôi thốna kê và thu được kết quà: Có 562 bài báo và
khoảng 128 đầu sách công bố tại Nhật Bản trong vòng 25 năm qua
1 Khái q u á t các hướng nghiên cứu về Việt Nam từ thế kỷ XIX đến trước năm 1986
Từ đầu thế kỷ XIX ở Nhật Bản đã xuất hiện tác phẩm viết về Việt Nam một cách sơ giản nhất Tác phẩm Annan ki ryaku ko (An Nam ký lược cảo)
do Kondo Shigero ( người phụ trách văn kiện của chính quyền Mạc phủ) biên soạn
Bộ sách đã tập hợp nhiều văn kiện quan trọng như văn bản ngoại giao, câu chuyện
về người Nhật bị trôi dạt đến bờ biển Việt Nam 1 Có thể thấy rằng đến trước Chiến tranh thế giới lần thứ 2 (1939-1945) kết thúc, những nghiên cửu về Việt Nam của các học giả Nhật Bản được hình thành theo hai hướng: Một là, nghiên cứu quá trinh thuộc địa hóa của Việt Nam - Indochina dưới bàn tay của thực dân Pháp và dựa vào nguồn tư liệu tiếng Pháp là chủ yếu Hai là, nghiên cứu về thời kỳ tiền thuộc địa trong mối quan hệ bang giao với Trung Quốc, dựa trên tài liệu Hán Văn là chính2 Một sổ tác giả và công trình tiêu biểu như: Maeda Hojiro với tác phẩm Futsuryô Indo-shina ÍẢÍÌÌRIẴSỊỈ (Đông Dương thuộc Pháp) do Nanpo Kenkyukai xuất bản năm 1924 Ngoài ra chúng ta phải kể đến một số nhân vật như Matsumoto Nobuhiro (1897-1981) với tác phẩm Indochina no minzoku
to bunka fP£t!;£J[5cOí3;ì£ t ~Xị\L Văn hóa và dân tộc Indochina -Iwanami Shoten 1942); Fujiwara Riichiro (1915-2008) đã có bài viết
cung cấp những tin tức về Indochina vào năm 1943 trên tạp chí Nghiên cửu lịch sử Đông Phương với tựa đề Shina dayori f-P t ỉ cfc (Tin tức về Đông Dương)3 Đặc biệt không thể không nhẳc đến một học giả nổi tiếng khác làYamamoto Tatsuro
|Ì4 ^ ìÉ ê íỉ (1910-2001) Ông từng có thời gian làm việc tại Viện Viễn Đông Bác c ổ (Hà Nội - Việt Nam) và tập hợp được khá nhiều tư liệu giá trị nhưng chủ yếu là Hán Văn Ông xem như người tiên phong cho những nghiên cứu lịch sử Việt Nam
1 Dan theo: Shim ao M inoru (2006) Nhìn lại việc nghiên cứu Việt Nam tại Nhật Bản. In trong:
Quan hệ văn hóa giáo dục Việt Nam - Nhật Bàn và ỉ 00 năm phong trào Đông Du. Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, Hà N ội, tr.235.
2 Dần theo: N guyễn Nam Trân, trong bài dịch Và lịch sừ vẫn tiếp diễn: Khải lược về ngành Việt học tại Nhật Bản. http://www.erct.com/2-ThoVan/NNT/VietHoc-tai-NhatBan.htm, tham khảo ngày 05/10/2012.
3 Tham khảo bài viết cùa Fujiwara Riichiro tại: http://repository.kulib.kyotou.ac jp/dsp ace/handle/2433/l45781 Shina hay lndochina trong bài viết này dành để chi xứ Đông Dưcrng thuộc Pháp.
6 2 9
Trang 3VIỆT NAM HỌC - KỶ YÉU HỘI THẢO QUỐC TẾ LÀN THỨ TƯ
tại Nhật Năm 1950 ông đã viết và xuất bản cuốn Annan shi kenkyuu (Nghiên cứu
lịch sử An Nam), v ề sau hướng nghiên cứu của ông tập trung làm rõ mối quan hệ giữa Trung Quốc và Việt Nam Một trong những công trình được dày công biên soạn của Yamamoto Tatsuro là Betonamu Chuugoku kankei-shi-kyoku-shi no taitou kara shinfiitsusensou made
ẳ T?) Lịch sử quan hệ Việt Nam - Trung Quốc từ thời họ Khúc đến chiến tranh Pháp Thanh, Yamakawa shuppansha | J L | J I | x u ấ t bản năm 1975
Đến những năm 60-70 của thế kỷ XX khi cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước vẫn đang diễn ra ở Việt Nam, nhiều nhà nghiên cứu Nhật Bản đã có các bài viết, sách báo xuất bản viết về chiến tranh Việt Nam Điểm đặc biệt là các học giả này có điều kiện sang Việt Nam thực tế và sử dụng được tài liệu tiếng Việt Chúng
ta cỏ thể điểm tên một số học giả Nhật và các công trình nghiên cửu của họ: Goto
Kinpei 'ikM i ậ 5!1 có cuốn Betonamu kyukoku Koso shi •'< h ' Ỳ A#:[IỊj7L#-5ỈỈ-
Lịch sử đấu tranh cứu quốc của Việt Nam, xuất bản năm 1975; Kugai S a b u r o ^ #
HỂIỈ cỏ cuốn ShiroBetonamu senso ^ h "ỷ" -Aặè#- ( T ư liệu chiến tranh Việt Nam) xuất bản năm 1969 Ngoài ra, Viện Nghiên cứu Á - Phi đã có bộ 3 tập
với nhan đề Betonamu Kaiho shi *'■< h ~ỷ~ - Lịch sử giải phóng Việt Nam,
xuất bản trong hai năm 1970-1971 Bên cạnh những cuốn sách được xuất bàn trong
thời kỳ này thì các tác giả như Mio Tadashi ELỊặi IIẼ/Ế1, Katakuta Minoru f t 1k íS 2,
Sakurai Yumio ủ đã có những bài viết về tình hình kinh tế, phát triển nông nghiệp ở miền Bắc Việt Nam, về luật pháp thời nhà Lý hay những nghiên cứu bước đầu về xã hội Việt Nam thời trung đại
Sau năm 1975 cho đến trước khi Việt Nam tiến hành công cuộc Đổi mới (lăm 1986), ở Nhật Bản đã xuất hiện một sổ nhà nghiên cứu khai thác công cuộc vận động chống thực dân, giành độc lập của Việt Nam hay lịch sử Việt Nam hiện đại dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam Chúng ta có thể nhắc đến mệt số
công trình như: Betonamu no rekishi to Higashi Ajia - ' ì h Ỷh.O )fiễỉ!k JfcF y F -
Lịch sử Việt Nam và Đông Á của Katakura M i n o r u Betonamu gendaishi rto
1 Mio Tadashi ( £ 1 Jfo S )
14(9), 1-24, 1970., K atakuta M inoru (t£
1973., Sakurai Yumio (fêc# Ẻ l ^ í l ) 11 Sakurai Yumio (fjsc# ;
m ã t r V r m & h X i k (8), p.6-7, 1968.
2 Katakuta M inoru í$ ) ; ^ ầ ĩ t .
82(11), 43-56, 1973
3 Sakurai Yumio ( t ỉ c # X- h '^ i* C D ệ ậ Ì£ ỉ;io V '> 'C \ J Ệ C f â 7 ' / T
m & t l c i k (8), p 6 - 7 , 1968
Trang 4KHẢO SÁT CÁC HƯỚNG NGHIÊN c ử u
Việt Nam) của Yoshizawa Minami C*R Wi ; Puruta Motou íiB 97t^ với cuốn
B eto n a m u n i o keru k o u b eikyu u ko ku tousou so u ka tsu no k en jy o ^
!;j!ĩì|íẳỉím tệỉíwỉfôĐĩBbs - Tổng quát về cuộc đấu tranh chống Mỹ cứu nước ở Việt Nam trên tạp chí Nihon no kagagusha BậĩDlìl^ỄÍNhững nhà khoa học của Nhật Bản) số 20 (4), pp 182-188, 1985
Như vậy, có thể nói rằng, từ thế kỷ XIX cho đến trước năm 1986 đã có một số khuynh hướng nghiên cứu về Việt Nam của các học giả Nhật Bản Có tác giả đặt Việt Nam trong mối quan hệ với Trung Quốc, cỏ tác giả quan tâm đến vấn đề chiến tranh Việt Nam hay xã hội Việt Nam thời trung đại Nét nổi bật ở thời kỳ này đó là
tư liệu khai thác chủ yếu từ Hán Văn, một phần tiếng Việt và cả tiếng Pháp Xét một cách tổng thể thì đề tài còn chưa thực sự phong phú và số lượng các học giả nghiên cứu còn ít Tuy vậy, Việt Nam vẫn là một trong những “vấn đề” được các nhà nghiên cửu Nhật Bản lưu tâm Một câu hỏi được đặt ra: Vậy trên cơ sở nền tảng của những nghiên cứu trước năm 1986 thì sau năm 1986 - khi Việt Nam thực hiện công cuộc Đổi mới, các khuynh hướng nghiên cứu về Việt Nam có thay đổi hay không? Xuất phát từ câu hỏi trên, chúng tôi đã tiến hành lập thư mục các bài viết về Việt Nam xuất bản tại Nhật từ năm 1986 đến năm 2011
2 Khảo sát hướng nghiên cứu về Việt Nam thông qua nguồn thư tịch tiếng Nhật từ năm 1986 đến năm 2011
2.1 Từ năm 1986 đến năm 2000
Từ năm 1986 đến năm 2000, qua khảo sát và lập thư mục chúng tôi thu được kết quả như sau: Trong vòng 15 năm này có 281 bài báo và 81 đầu sách Bảng 1 cho thấy những đề tài được giới nghiên cứu Nhật Bản quan tâm nhiều
Lịch sừ Việt Nam đến năm
1945
Lịch sử hiện đại, chính trị,
kinh tế và quan hệ quốc tế
22 đầu sách)
105 (79 bài báo
và 26 đầu sách)
163 (130 bài báo
và 33 đầu sách)
631
Trang 5VIỆT NAM HỌC - KỶ YẾU HỘI THẢO QUỐC TÉ LÀN THỨ T ư
Qua bảng thống kê trên chúng ta có thể nhìn thấy, trong vòng 15 năm (1986- 2000), số lượng các bài viết, sách xuất bản chủ yếu theo khuynh hướng: Lịch sử hiện đại, chính trị, quan hệ quốc tế và vấn đề văn hóa, xã hội Trong 10 năm, từ
1991 đến 2000, số lượng bài viết về văn hóa, xã hội Việt Nam đã tăng 2,2 lần Cùng với lĩnh vực văn hóa xã hội, lĩnh vực dân tộc học, khảo cổ học của Việt Nam cũng thu hút được nhiều sự quan tâm của các học giả Nhật Ngoài ra một số công trình của các học già Việt Nam đã được dịch, giới thiệu trên tạp chí ở Nhật Ví dụ: Bài viết của GS Trần Huy Liệu về Xô Viết - Nghệ Tĩnh, bài viết của GS Phạm Huy Thông về Khảo cổ học Việt Nam được tác giả Yokokura Masayuki }$tií 5 1 ^ dịch Trong số 281 bài viết và 81 đầu sách chúng ta có thể điểm ra một sổ công ừình nghiên cứu chuyên sâu và có giá trị như:
Katakura Minoru với những bài viết về luật pháp thời kỳ trung đại của
Việt Nam khảo cứu một số điều luật trong Quốc triều hình luật' và xuất bản cuốn sách Betonamu zen gendaihou no kisoku teki kenkyuu ^ h 'Ỳ
(Nghiên cứu cơ bản về pháp luật tiền cận đại của Việt Nam) năm 1987 Giáo sư Yatsuo Takao ở trường Đại học Hiroshima có một số bài viết về chế độ quan liêu thời kỳ Lê sơ ở Việt Nam Cũng tác giả này đến năm 2009
đã xuất bản cuốn sách tựa đề Reihatsu Vetonamu no seịịi to shakai
1 ^ 1 ( ' t Ì* co jỊ&?p t í t ê (Xã hội và chính trị của Việt Nam thời kỳ Lê sơ ,
Đại học Hiroshima xuất bản)
Sakura Yumio tẳ c # Ẻ I B H có những bài viết về quá trình khai phá đồng bằng sông Hồng dưới thời nhà Trần2 và Betonamu sonraku no keisei
h ~ỳ~ (Sự hình thành làng xã ở Việt Nam) xuất bản năm 1987
Tsuboi Yoshiharu £ £ # i f EỊF] cũng là một học giả Nhật Bản có nhiều bài viết,
công trình nghiên cứu về lịch sử cận đại của Việt Nam Năm 1991 cuốn sách: Gendai Vetonamu seịịi shakaishi gencho shitoukutei tonchi shita no vetonamu 1847 - 1883
chính trị xã hội Việt Nam thời cận đại - Triều Nguyễn dưới thời vua Tự Đức 1847- 1883) (Đại học Tokyo xuất bản) Cuốn sách này đã được dịch sang tiếng Việt với tựa
đề: Nước Đại Nam đổi diện với Pháp và Trung Hoa từ năm 1847 đến 1885.
1 Katakura Minoru; C o X , Điều luật về tội đánh bạc trong Quốc triều hình luật, M ý ĩ ^ a m M - Đông Phương học tổng tập, pp.245-256, 1987.
2 Sakurai Yumio; (The Red River D eta in the Tran Dynasty (1225-1440) I: JỆCỈ$ÍT 27(3), 275-300, 1989 http://ci.nii ac.jp/naid/110000200504.
p p 9 -1 0 , 1991.
Trang 6KHẢO SÁT CÁC HƯỚNG NGHIÊN c ứ u
Puruta MotouiỂrẸElTTÌ^với nhiều bài viết về Việt Nam trong thời kỳ đổi mới, những chính sách trong lĩnh vực kinh tế, đối ngoại hay Việt Nam trong mổi quan hệ
với Trung Quốc Một số công trình của tác giả như: Betonamu hito Kyõsan shugi-
sha no m in zoku seisa k u -sh i - kakum ei no naka no esu nishiti ^
— -i (Lịch sử chính sách dân tộc chủ chủ nghĩa cộng sản Việt Nam - sự diễn tiến của cách mạng); Betonamu no sekaishi-
c h u u ka se ka i- k a ra to im a n a jia sek a i e h -ỷ~ (D tít f ị i
T i / T (Lịch sử thế giới của Việt Nam - Từ Thế giới Trung Hoa đến Thế
giới Đông Nam Á), xuất bản năm 1995 hay Betonamu no gendai ^ h'ỷ* J*(DĨ&£ è
(Việt Nam hiện đại) xuất bản năm 1996
Shiraishi Masaya với cuốn sách sử dụng nhiều tài liệu cỏ giá trị khi nghiên cứu về phong trào dân tộc Việt Nam đặt trong mối tương quan với Nhật
Bản, châu Á, những nghiên cứu về tư tưởng cùa Phan Bội Châu: Betonamu mimoku undou to Nihon Ajia - Phan Boi Chau no kakumei shisou to taigai ninshiki
0 ^ • 7 ^ r - 7 r > * (Phong trào Dân tộc Việt Nam và Nhật Bản/ châu Ả - Tư tưởng cách mạng của Phan Bội Châu và nhận thức đối ngoại) (năm 1993) Cuốn sách này đã được dịch ra tiếng Việt gồm 2 tập vào năm 2000 Đây được xem như một cuốn sách quý khi nghiên cứu, giảng dạy về phong trào dân tộc Việt Nam đầu thế kỷ XX cũng như
tư tưởng của Phan Bội Châu
Aikyo Masanori ỀẾM ÌEÌ)I| đã từng dịch Luật Hôn nhân và Gia đình của Việt Nam sang tiếng Nhật và có những bài viết, công trình nghiên cứu về Hiến pháp của
Việt Nam Tiêu biểu như cuốn sách Betonamu kenpou shi ^ h (Lịch
sử Hiến pháp Việt Nam) xuất bản năm 1993
Iwai Misaki lại dành nhiều sự quan tâm khi nghiên cứu về ngôn
ngữ tiếng Việt Tác giả đã công bố nhiều bài báo trên tạp chí Ngôn ngữ năm 1998 Kavvamoto Kunie J11 ^ % % từ những năm 80 của thế kỷ XX đã có những bài viết công bổ nghiên cứu về tác phẩm văn học Truyền kỳ mạn lục Những nghiên cứu chuyên sâu đã được tổng hợp trong tập sách dày 280 trang Denki Manroku Kanpon
ko (Nghiên cứu văn bản của Truyền kỳ mạn lục)
Suenari Michio chọn hướng nghiên cứu về xã hội Việt Nam trên
cơ sở nhân chủng học, phả h ệ ' Tác giả đã có điều kiện đi thực tế, điều tra tại làng
Triều Khúc (Hà Nội) và xuất bản cuốn Betonamu no sosen saishi - Trieu Khuc no
1 Bài viết cùa Suenari M ichio; ^ , 1995: Hay
(íẹ -m v ề m i)
243-266, 1998.
6 3 3
Trang 7VIỆT NAM HỌC - KỶ YÉU HỘI THẢO QUỐC TÉ LÀN THỨ T Ư
shakai seikatsu ^ A(7)tâ5fc^jÌỈE— jệfjEÈ (Triều Khúc) ( D ị (Ngũên cứu tục thờ cùng tổ tiên tại Việt Nam - Cuộc sống xã hội ở làng Triều Khúc) lăm
1998 với 446 trang
Bên cạnh một số công trình khảo cứu đã xuất bản thành sách của những học giả Nhật Bản như trên thì thời gian này ở Nhật Bản đã xuất hiện một sổ nhà ngiiên
cứu mới như Imai Akio ' n # với nhừng bài báo khoa học tìm hiểu lịch sr xã hội Việt Nam cận hiện đại, những tư tưởng của Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng đầu thế kỷ X X 1 Ngoài ra, chúng ta không thể không nhắc đến Shinao
Minoru í| | 2 với những bài viết, công trình nghiên cứu nhà Nguyễn hay
Momoki Shiro 3 lại chọn lịch sử chính trị, xã hội Lý-Trần của Việt Ham
để khảo cứu Như vậy từ sau năm 1986 đến năm 2000, số lượng học giả nghiêncứu
về Việt Nam chiếm số lượng đông đảo Bên cạnh những nhà nghiên cứu của giai đoạn trước 1986 như Fujiwara Riichiro, Goto Kinpei, Sakurai Yum io thì hởi gian này những nhà nghiên cứu như Yatsuo Takao, Tsuboi Yoshiharu, Fưuta Motoo, Shimao Minoru, Suenari M ichio đã khiến cho bức tranh nghiên cứi về Việt Nam phong phú hơn với nhiều mảng màu Nỏ không đom thuần chỉ là ciiến tranh ở Việt Nam hay Việt Nam trong mối quan hệ với Trung Quốc mà đã tập trung vào lịch sử hiện đại của Việt Nam khi tiến hành Đổi mới (những chính ách
áp dụng), kinh tế và quan hệ quốc tế của Việt Nam, những thay đổi trong đời ống
xã hội, tư tưởng Điều này có thể lí giải được trên cơ sở hiện thực khách qian Năm 1986 Việt Nam tiến hành công cuộc Đổi mới và thực hiện nền kinh tí thị trường, mở cửa giao lưu với nhiều quốc gia Đó là điều kiện sổ một để nhiềuhọc giả nước ngoài (trong đó có những nhà nghiên cứu Nhật Bản) trực tiếp sang /iệ t Nam lấy tư liệu, đi điều tra thực tế
Xuất phát từ điều kiện trên, trong lĩnh vực khảo cổ học, dân tộc học cũng thu được những thành tựu đáng kể Năm 1990 đã có cuộc Hội thảo Quốc tế về Hộ An tại Đà Năng Ngay sau khi Hội thảo kết thúc, một đoàn khảo sát của trường Đạihọc
1 Imai Akio; 7 ' i V • b ử 'y ý • k (Huynh Thuc Khang an< H is Quest for National Integration) 7, pp ì 0-37, 1989.
“ "7 7 ^ ^ =L — • ^ y i z ỉ ò l ý ỉ) k í Ẽ ễ k ” (The Confucianism aind Democracy in the thought o f Phan Chu Trinh) 40, [151 ]-175, 1990.
2 Một số bài viết của Shimao Minoru như: 8 2 0 -1 8 4 0 )^ h (D
< 5 ^ % ^ (Khảo sát sự thống trị ờ vùng đất Nam kỳ Việt Namiurới thời vua Minh M ạng), bài viết đăng trên Kỷ yếu của trường Keio University năm 1991.
3 Momoki Shiro; ^ 3 1 h -f~ t (Local Administati ve Units and Local G overnors in Vietnam under Ly D ynasty) Tounan Ajia kercyiuu
(N ghiên cứu Đông Nam Á ) số 26(3), pp.241-265, 1988.
Trang 8KHẢO SÁT CÁC HƯỚNG NGHIÊN c ử u
Shovva cùng với những nhà khảo cổ học Việt Nam đã tiến hành nghiên cứu thực địa tại Hội An Đen năm 1998, nhà nghiên cứu Kikuchi Seiichi ^ĩỳỉỊlM- * cùng với một
số nhà khảo cổ học khác như Tomoda Hiromichi ÍCE3 MìỄ; Abe Yuriko ỊSIpÍỈ ẼíM -p thông báo, công bố những kế quà nghiên cứ, khảo sát ờ Hội An
Như vậy, thông qua quá trình lập thư mục khảo sát các hướng nghiên cứu về Việt Nam của các học giả Nhật Bản từ năm 1986-2000 chúng ta có thể thấy được những kết quả nghiên cứu cụ thể và có giá trị Nó góp phần phong phú thêm góc nhìn của các nhà nghiên cứu nước ngoài chọn Việt Nam làm đối tượng nghiên cứu Đồng thời những thành quả trên đặt cơ sở nền móng vững chắc cho những nghiên cứu trong thời gian tiếp theo (2001-2011)
2.2 Từ năm 2001 đến nay (2011)
Trong vòng 10 năm đầu của thế kỷ XIX (2001- 2011), số lượng các bài báo khoa học, công trình nghiên cứu về Việt Nam của các học giả Nhật Bản đã tăng nhanh chóng với 278 bài báo và 46 đầu sách Qua quá trình phân loại đánh giá chúng tôi thu được kết quả như sau:
Lịch sử Việt Nam đến năm 1945 21 (13,3%) 17(10,2%)
Lịch sử hiện đại, chính trị, kinh tế
đầu sách)
166(137 bài báo và 29 đầu sách)
Dựa trên kết quả lập thư mục và khảo sát, phân loại các bài viết theo từng hướng nghiên cứu cụ thể chúng tôi nhận thấy: Trong vòng 10 năm đầu của thế kỷ XXI có 3 lĩnh vực vẫn được quan tâm nhiều nhất là: Văn hóa xã hội, Lịch sử chính
1 Link tham khảo các bài công bố về quá trình khảo sát tại Hội An http://ci.nii.ac.jp/search?q=% 09% E8% 8F% 8A% E6% Bl% A0% E8% AA% A0% E4% B8% 80
& range=0&sortorder= 1 &count=20&start= 101, 13/10.2012
6 3 5
Trang 9VIỆT NAM HỌC - KỶ YÉU HỘI THẢO QUỐC TÉ LÀN THỨ T ư
trị Việt Nam hiện đại, Khảo cổ học và dân tộc học (tỉ lệ của từng lĩnh vực nghiên cứu được cụ thể hóa trên bảng biểu) Nhiều bài nghiên cứu có giá trị được đăng trcn tạp chí Betonamu no shakai to bunka h -ỷ* t Jc{k (Văn hóa và xã hội
Việt Nam) từ năm 1999 đến 2007
Trong giai đoạn 10 năm này, bên cạnh những nhà nghiên cứu của thời kỳ trước như Sakura Yumio, Furuta Motou, Tsuboi Yoshiharu thì cũng xuất hiện những nhà nghiên cứu với nhừng luận vãn, bài nghiên cứu xuất sắc:
Năm 2002, hai tác giả Kikuchi S e iic h i^ ítì ĨẾ —và Sakurai K uyohikotlc#
ÌỀi^đã cùng biên soạn cuốn Kinsei nichietsu koưryuushi- nìhon machi toujiki
0 — 0 (Lịch sử giao lưu Nhật Việt thời cận thế - Phố Nhật Bản) Cuốn sách đã cho thấy mối quan hệ quan giao Nhật Việt đã có từ khá sớm và phát triển Nó gắn liền với những giao thương, buôn bán cụ thể
Năm 2003, Ito Masako Í^HĩĩE-?-, với vấn đề Esunishiti “sousei” to kokumỉn kokka Betonamu — chuuetsu kokkyou chiiki Thai-zoku Nung-zoku no kindai
h-ỷ-A — *P1âĩẵiỊỈẾi&&# 4
<£>ìírft (Sự sáng chế của Ethnicity và Nhà nước quốc dân Việt Nam - dân tộc Tày Nùng ở biên giới Trung Việt thời Cận đại)
Năm 2005, luận văn khá công phu nghiên cứu về giáo dục Việt Nam thời cận đại của tác giả Chikada Masahiro đã được xuất bản: Kindai betonamu
giáo dục Cao đẳng ở Việt Nam thời Cận đại); Kurihara H iro h id e ^ I^ với công trình Kominterun shisutemu to Indoshina Kyousantou
^ \ )V 'S ' i / X T - 1 ' i "y V 'S 'i'& W ljt (Hệ thống cộng sản Quốc tế và
Đảng Cộng sản Đông Dương) Sự công phu của cuốn sách trên chính là tác phẩm sử dụng tài liệu tiếng Nga (bên cạnh tài liệu tiếng Việt cũng khá phong phú) Tài liệu tiếng Nga được tác giả thu thập từ nhiều thư viện trên khắp nước Nga Bên cạnh hai tác giả trên, cùng trong năm này tác giả Iwatsuki Junichi đã công bố
những nghiên cứu của mình trong lĩnh vực ngôn ngữ học Kindai Betonamu ni okeru kokkugo ro kanji no kankei h ~ỷ~ (31 jo íỷ ỉ) [Uf§-1 [IH^ (Mối quan
hệ giữa Quốc ngữ và Hán tự ở Việt Nam thời Cận đại)
Năm 2009, nhà nghiên cứu Yatsuo Takao đã công bố một tập đại thành với
những nghiên cứu trong một thời gian dài của tác giả về triều Lê: Re ì Hatsu Vetonamu no seiji to shakai ử ^ h t í t ê (Xã hội và chính trị ờ
Việt Nam thời Lê sơ)
Năm 2011, Momoki Shiro với cuốn sách Chuusei daietsu kokka no
thời trung đại và những biến đổi)
Trang 10KHẢO SÁT CÁC HƯỚNG NGHIÊN c ứ u
Trong giai đoạn 2001 - 2011, ngoài những công trình tiêu biểu kể trên, xuất bản thành sách thì còn xuất hiện nhiều nhà nghiên cứu với nhừnu hướng nghiên cứu chuyên sâu:
Đối với chuyên ngành lịch sử Việt Nam cận, hiện đại có những nhà nghiên cứu trẻ như Ưeda Shinya, Imai Akio Lĩnh vực tôn giáo có tác giả Takatsu Shigeru với hàng loạt bài viết tìm hiểu về lịch sử đạo Cao Đài Đây sẽ là một nguồn tư liệu khá tốt cho những ai quan tâm đến sự tồn tại của các đảng phái chính trị ờ Việt Nam giai đoạn 1930-1945 Tác giả Takatsu Shigeru còn có những bài tìm hiểu về thần tích, thần sắc ở một số làng cụ thể như Dịch Vọng Trung (Hà Nội), Hoài Đức (Hà Nội)
Ở Nhật Bàn giai đoạn này, trong lĩnh vực khảo cổ học, dân tộc học có thể nhắc đến những tên tuổi như: Nishimura Masanori, Shine Toshihiko
3 Đánh giá chung và đề xuất một số phương án
Trên cơ sờ khảo sát nguồn thư tịch tiếng Nhật được công bố, xuất bản tại Nhật Bản từ năm 1986 đến 2011, chúng tôi có thể đưa ra một số nhận định sau:
Thứ nhất, những nghiên cứu về Việt Nam của các học giả Nhật Bản khá
phong phú, đa dạng và mang tính liên tục Trước năm 1986, nghiên cứu về Việt Nam nhiều và thu được kết quả là những cuốn sách, bài nghiên cứu viết về chiến tranh Việt Nam Ngoài ra với lợi thế có thể khai thác được tư liệu Hán Văn nên một
số nhà nghiên cứu đã có những công trình chuyên khảo về mối quan hệ Trung - Việt trong lịch sử như tác giả Yamamoto Tatsuro Tuy nhiên , từ sau 1986, do Việt Nam tiến hành công cuộc Đổi mới nên nhiều học giả Nhật có điều kiện sang Việt Nam học tiếng Việt, tăng cường những trao đổi học thuật, các hội thảo quốc tế được tổ chức trung bình 2 năm/1 lần ở Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, Đà Năng Chính
vì thế , quá trình nghiên cứu hiếm khi nào bị gián đoạn mà khá phong phú Những nhà Việt Nam học ờ Nhật Bản đã chọn cho mình những hướng khai thác phổ biến: Đơn cử như sự hình thành, phát triển, luật pháp hay chế độ quan chế của triều đại
Lý, Trần, Lê sơ và Nguyễn Đổi với lịch sử hiện đại Việt Nam đã xuất hiện những tập niên biểu, tranh ảnh về lịch sử đấu tranh giải phóng cùa dàn tộc Việt Nam, Việt Nam trên con đường tiến hành công cuộc Đổi mới, những chính sách và thay đổi trong kinh tế, quan hệ quốc tế của Việt Nam Không chi trong lĩnh vực lịch sử mà khảo cổ học, dân tộc học Việt Nam cũng là hướng nghiên cứu mà nhiều học giả Nhật Bản quan tâm Những cuộc khảo sát ở Hội An, Làng Vạc (Nghệ An), Bách Cổc (Nam Định), c ổ Loa đã có công đóng góp rất lớn của các nhà nghiên cứu như Keikuchi Seiichi, Nasamuri Masanori, Sakuri Yumio
6 3 7