Viéc nghién cùu huong uòc tu iruyén thòng dén hién lai eó y nghìa thyc tién sàu sàc, góp phàn làm co so khoa hgc cho vice kè thùa va phàl huy mal lieh eye va hgp li eùa huang uòc trong v
Trang 1HlTONG ITÓC LÀNG XÀ NGlTÒI VIÉT Tir TRUYÈN THÓNG DÉN HIÈN TAI
y , *
Binh Khàe Tliuàn
Làng xà Viél Nam Irong lieh su là vàn di hit sue phong phù va quan trgng trong viéc phàl huy truyln thlng vàn boa ci truyln va xày dyng nòng Ihòn mài Mot trong nhùng boat dòng co tinh truyln thlng eùa mòi làng xà là xày dyng va thyc hién diéu le làng xà, duge ggi là tyc le bay buong uóc Viéc nghién cùu huong uòc tu iruyén thòng dén hién lai eó y nghìa thyc tién sàu sàc, góp phàn làm co so khoa hgc cho vice kè thùa va phàl huy mal lieh eye va hgp li eùa huang uòc trong viéc quàn li xà bòi nòng Ihòn, bào tòn va phàl huy càc già tri van boa dàn toc, tryc tiép là dòi vói phong Irào xày dyng làng vàn boa va dòi sing vàn boa co so ò nòng Ihòn hién nay
Bài viél này truòc hét khài quàt vi càc loai hình vàn bàn huong uòc, nói dung
va dòng góp eùa huong uòc trong dòi sIng vàn hóa c i truyln, cùng nhu vàn dh
huciig iróc trong dòi song làng xa hien nay
1 Huong uó-c va huong uóc co truyèn
Ò day truòe hit xin trình bay dòi net vi khài niem huong uòc, càc loai hình
vàn bàn huong uòc, sau dò tàp trung ehù yéu trình bay vàn bàn huong uòc c i - loai
bini van bàn xuàt hién som nhàt, làu dai nhàt va eó già tri nói bai tiéu bilu
1.1 Huang uàc va càc loai hình vàn bàn huang uàc
Huang uòc là quy uòc eùa làng xà nguòi Viél, xuàt hién tu khà som, nhung duce vàn bàn hóa tu thi ky XV duòi dòi vua Le Thành Tòng (1460-1497) Vàn bàn humg uòc dén nay tòn tai ba loai: Huang uòc c i bay huong uòc co truyln, huong uòc cài luong va huong uòc mài bay quy uòc xày dyng làng vàn hóa hién nay
Huang uóc co truyén xuàt hién truòc huong uòc cài luong (tu nàm 1921 Irò
ve iruóc), thuòng duge viél bang ehù Hàn, con huong uòc cài luong (gàn vói cugc Cài luang huong chinh tu nàm 1921 eùa Chinh quyln bào ho Phàp, kéo dai din truce Càch mang thàng 8 nàm 1945) duge vili bang ehù Nòm, ehù Phàp va ehù PGS.TS., Vién Nghién cùu Hàn Nòm
Trang 2VIÉT NAM HOC - KY YÉU HÒITHÀO QUÓC TÉ LÀN TUlf TU
r r r
Quòe ngù Huong uóc mài xuàt hién tu nhùng nàm 90 eùa the ky truòc, dang duge
duy tri ò càc eym dàn cu va làng vàn hóa hién nay
Nói dung ey the eùa huong uóc eó, do mòi làng, tuy theo dàc diém riéng, ma
eó nhùng tàp tyc, quy uóc riéng Nói dung tàp trung ò mot so diéu khoàn lién quan
dén viéc té ty, cùng le trong làng xà va xàe dinh rò tòn ty trai ty; ngoài ra là càc diéu
khoàn ve bào ve (làng xóm) nòng nghiep, ruòng dòng, dòng góp vói làng xóm, vàn
de khuyèn khich hgc tàp, tinh thàn trgng lao De càc quy dinh duge thyc hién
nghiém lue Ibi thuòng duge kèm theo càc hình thùc khen thuòng va xù phat
Vài nói dung dò, huong uóc làng xà co truyén giù mot vi tri quan trgng trong
dòi song làng xà, là còng ey de diéu chinh càc mói quan he xà bòi, de quàn li làng
xà; dòng thòi là biéu hién sy dung boa giùa huang le va luàt phàp, giùa quyén Igi
làng xà va nhà nuòc
Huong uóc cài luong duge soan theo màu eùa Phù Thòng su Bae Ky, gòm 2
phàn: Chinh tri va Phong tyc Phàn Chinh tri tò ehùc bòi dòng toc biéu duge phàn
làm nhiéu mye, bao gòm càc diéu khoàn khàe nhau, nhu ea càu tò ehùc, nhiém vy,
kì han eùa Hgi dòng, Ly phó Iruòng, vice chi thu, suu thué, kién cào, canh phòng,
càp cùn, viéc giào due, mòi truòng ve sinh Phàn tue le bao gòm càc muc ve quan
dién thó, viéc hòn le, tang ma, té ty, khao vgng, ngòi thù Diém khàe biél, mang
tinh riéng biet eùa tùng làng thè hién ò phàn phong tue lap quàn (ve cuòi xin, tang
ma, thò cùng, khao vgng)
Tuy theo "màu" va theo huóng cài càch eùa chinh quyén bào ho Phàp, song
Huong uòc cài luong duge cy thè hóa vào diéu kién eùa tùng làng xà Dac biél
trong càc diéu khoàn eùa huang uóc cài luimg, eó nhiéu diéu nhan manh dén viéc
khuyén hgc Chàng han, huong uóc làng Chùe Ly huyen Chuang My (Ha Nói) quy
dinh viéc hgc nhu sau: Trong làng ai eó con lù 7 tuoi tra ién phài cho di hoc va day
dò càc còng viéc làm àn phài eó khuòn phép khóng duge de chai bòi leu long Ai
khóng tuan theo se phài phat
Vói noi dung huang uàc cài luong néu trén, chinh quyén thuòc dia da co
nhùng thay dòi tich eye, nhat là dà giàm bàt phién phùc tòn kém trong tang ma,
cuòi xin va khao vgng; hoàe là dà xoà bò duge mot so hình phat ha khàe nià tue le
cu quy dinh nhu duòi khòi làng, dành dàp Tuy nhién vice thyc Ibi ò tùng làng cy
thè eó mùe dò khàe nhau, lai ihém sy ruòm rà, phùc tap eùa huong uòc cài luang,
nén càc hù tue khòng nhùng khóng màt di ma con hi "hgp phàp boa" sy long hành ò
dia phuong
Trong còng cugc xày dyng eym dàn cu, làng vàn hóa hién nay, tuy dà eó quy
uóc xày dimg eym dàn cu, làng vàn hóa, song bau nhu chua thàm nhàp duge vói
Trang 3HLfONG aÒC L A N G X A N G ^ Ò I VIÉT
boat dòng vàn hóa còng dlng Trai lai, huong uòc truyln thlng, nhàt là huang uóc
ci ma cy Ibi là nhùng quy uóc lién quan din phong tyc tàp quàn, vài quan he xóm giing, vói nghi thùc ti le Thành làng bang nàm lai duge khòi phyc va phi càp rgng rài Vi Ibi huong uòc ci vàn con già fii va vai irò nhàt dinh nhàm bào luu va phàl huy truyln thòng vàn hóa, dlng thòi góp phàn làng cuòng sy ty quàn noi làng xà
1.2 Qua trình vàn bàn hóa huang uàc làng xà
Càc vàn bàn huong uòc thyc ti ehi mài xuàt hién lù thI ky XV Irò di ò làng xà dlng bang va trung du Bàc, Trung bò, khi ma xà Irò thành don vi hành chinh co so
va làng xà duge tò ehùc ngày càng chat che Nhà nuòc phong kiln ban hành chinh sàch quàn dién, quy chi hoà viéc ehia càp phàn ruòng dal thuge quyln so hùu ili cao eùa Nhà nuòc nàm trong càc làng xà, nhàm can thiép sàu vào tùng don vi tu cu
dò Tuy vày làng xà nào cùng eó le chia (^p riéng Bòi Ibi Nhà nuòc co luàt nuòc
Ibi làng xà eó le làng Dilu này thuòng duge ghi trong càc bài tya eùa moi huang uóc, nhu huong uòc làng Mg Trach (Hai Duang) cho bill: "Nhà nuòc giù dao hi hình al phài néu rò ky cuong, xóm làng giù tue thuàn bau càn phài làm rò quy uòc, theo khuòn màu mot dilu ma làp ra càc dilu"' Tuy nhién, càc dilu uóc này trò thành le làng, dòi khi dòi làp vói luàt nuòc Vi vày Nhà nuòc phong kiln thòi Le sa
dà han chi dàn gian thilt làp tu uóc Dao dy eùa Le Thành Tòng khuyèn càc làng xà
khòng nén eó khoàn uàc riéng này chùng tò ràng tu giùa thI ky XV Irò di, huong uòc dà ton lai song song va phàn nào màu thuan vói luàt phàp nhà nuòc, làm cho
luàt nuòc il nhièu bi giàm hieu lyc trong tùng luy tre xanh dò
Trai qua thI ky XVI, Nho giào eó phàn nào nhuòng chò cho Phat giào va Dao
giào, song thI che chinh tri vàn co bàn duy tri theo nhà Le so Hong Due thien
chinh là bò luàt duge hién soan va thyc thi vào Ibi ki XVI, trén co so càc dilu luàt
thòi Hong Dùc^ Càc dilu luàt trong bò luàt này cùng bao gòm nhilu dilu le cu Ibi lién quan tryc tilp din boat dòng noi làng xa, eó Ibi duge xem là khuòn màu cho viéc vàn bàn hoà tyc le làng xà
Sang thI ki XVII, Nho giào lai duge di cao Ben canh càc dao luàt eó tu thòi Hong Due duge bò sung su dyng rgng rài, Nhà nuóc phong kiln thòi Le Trjnh Ibi
ky XVII (nàm 1663) con ban bò 47 dilu giào hoà theo khuòn miu kinh diln Nho già Dò là nhùng khuyén cào ve viéc giù gin dao ly lòi song xung quanh quan niém
vi trung- bilu- nghìa- di, vi viéc t i ehùc dòi song làng xà va giàn tién phong tue,
bào ve phong hoà, ngàn càm bè dàng gian dàm, de phòng trgm cuàp Nói dung càc
1 Dinh Khàe Thuàn, Tue le ed truyèn làngxà ViètNam, Nxb KHXH, H 2006, tv 452
2 Dinh Khàe Thuàn, Lieh su triiu Mac qua thu tich va vàn bia, KHXH, H.2002, U 13
3 Xem Le triiu giào hod diiu luàt, sàch cha Hàn, ki biéu A.2507 Vien Nghién eùu Hàn Nòm
Trang 4VIÉT NAM HQC - KY YÉU HÓI THÀO QUÓC TÉ LÀN THLT T U
dilu giào hoà này khà toàn dién phù hgp vói cugc song làng xà, vói làm tu nguyen
vgng va nhu càu hình òn vi mot cugc song yèn lành Vi vày càc diéu giào hoà duge
làng xà va nhàn dàn dòng tinh, tiép thu Diéu này eó thè thày duge sy ra dòi bang
loat diéu le ò làng xà vài sy quàn triét sàu sàc càc diéu giào hoà trén, trong dò tiéu
bilu là dilu le làng Mg Trach (Hai Duong), Duong Liéu (Ha Noi)
Mal khàe Ibi ki XVII, XVlll, làng xà nguòi Viél vùng dlng bang, trung du Bàc,
Trung Bò khà phàl trién cà ve kinh té, vàn hoà va fin nguòng Day là thè ki eùa dinh
làng va sy du nhàp Nho giào vào làng xà mot càch rgng kbàp, khién làng xà nhu
nhiing "Tilu Iriéu dinh" dòi dién vài nhà nuòc Nhà nuòc eó luàt le Ibi dàn làng eó tu
uóc nhu rat nhiéu bài tya trong tyc le eó truyén dà viél nhu vày Vi le dò nià huang
uóc à làng qué duge tài bièn mot càch phó bièn Day là giai doan lai bién soan rgng
rài huong uóc làng xà nguòi Viét ò vùng dòng bang, trung du Bàc - Trung Bò
So lugng vàn bàn huang uòc eó truyén hién biél ehù yéu là càc vàn bàn bién
soan lù dàu thI ky XVII din Ibi ky XIX (dàu Ibi ky XX là huong uòc cài luong)
Tuy nhién dà xuàt bièn va tòn tai mot so vàn bàn huong le lù thòi Le sa thè ki XV
Dò là mot so dilu uóc duge chép lai trong vàn bàn huong uòc thè ki XVII nhu
trong Dal Phùng tòng khoàn uàc, ki hieu A.2875 soan vào nam Chinh Hoà thù 5
(1684), nhàe lai mot s i diéu uóc lù nàm Hong Due thù 6 (1475) thòi Le sa Mot
vàn bàn dilu le khàe cùng ò thè ki XV vò cùng quy già, duge khac trén bia Tran
Tàn tu li a dén Tran Tàn huyen Luang Tài tinh Bàc Ninh Vàn bia này khàe nàm
Hong Due thù 18 (1487) ghi lai viéc càc xà trong hai huyen Thien fai va Già Dinh
phù Thuàn An xù Kinh Bàc dinh diéu le té Thàn Day eó thè xem là nhùng van bàn
huong le eùa làng xà nguòi Viél som nhàt hién biét
Tu liéu huong uòc làng xà eò truyén da duge suu tàp lai kho sàch Pian Nòm,
Vién Nghién cùu Hàn Nòm, ki hieu AF, eó trén duòi 3000 vàn bàn thuòc càc làng
xà vùng trung du, dòng bang Bàc Trung Bò Viét Nam
Rò ràng là kho làng huang uóc làng xà eò truyén ò Viét Nam hét sue do so,
noi dung phong phù, phàn ành nhièu mal xà hgi va sinh boat làng xà trong lieh su
2 Noi dung ciìa huung uàc
Noi dung ey thI eùa huong uòc truòc hét là eùa huang uòc làng xà co truyén
co dàc trung riéng, do mòi làng, tuy theo dac diém riéng, ma co nhùng tàp tue, quy
uòc riéng Bòi vày, nhìn chung càc dilu khoàn ghi trong huong uóc co truyén rat da
dang va phong phù duge phàn ành qua mot so khia canh tiéu biéu sau day:
1 Bùi Xuàn Dinh, Nhà nu&c va phàp luàt thòi phong kién Viét Nam, nhùng suy ngàm, Nxb
Tu phàp 2005, lr.218
Trang 5HIJONG LTÒC LANG XA NGUÒI VIÉT
- Vi ea càu tò ehùc va càc quan he xà hól trong làng
Day là nói dung chinh eùa huong uòc, bao gòm phàn lòn càc diéu khoàn lién quan lòi nhiéu mal eùa dòi song xa bòi làng xà
Truòc hit là nhùng quy uòc lién quan lòi càc thièt che tò ehùc trong làng, ehirc nàng, quyln han va il ili làm viéc eùa tùng tò ehùc cùng nhu càc thành vién trong dò, nhu tò ehùc bàn, giàp, ngò xóm, quan vién ehùc sàc, nhùng nguòi eó vai Irò quan trgng nhàt dinh trong sinh boat làng xà
- Vi càc quan hi xà hot hay thù bàc xà hól
Dò là nhùng quy uóc vi Lao quyén, tue là quyén eùa nguòi già trong làng; Nam quyln - quyln eùa nam giòi trong sinh boat làng xà (chi eó nam giòi mai duge vào giàp, mài duge ra dinh, nam giòi mài duge eoi trgng); Phy quyén - quyén eùa nguòi cha trong già dinh chiù tràch nhiém ve mgi hành vi eùa càc thành vién trong già dinh; truòng quyln - quyén theo vj tri ngòi thù, càn cu vào phàm hàm, chùe tuòc, bang càp va tài san Co Ibi coi day là nhùng quan he xà bòi làng xà duge phan dinh giùa "ehùc sàc" va "bach dinh", giùa già va tré, giùa trén va duòi, giùa nam va
nù, giùa chinh cu va ngu cu
- Nhùng quy uàc vi vlic bào ve an nlnh làng xà
Nhùng dilu khoàn lién quan din viéc bào v? an ninh noi làng xà duge phàn ành khà phong phù trong huong uòc Ngoài càc dilu khoàn nhàm ngàn ngùa viéc dành ehùi nhau, là nhùng dilu nhàm han chi nan trgm càp trong làng, cùng nhu càc dilu ngàn càm càc té nan eò bae, càc quan he bàt chinh giùa nam va nù, Noi bai han cà là nhùng dilu khoàn gàn liln vói viéc lo chùe vù trang bào v? làng xà, nhu vice làp càc dilm canh, dilm tuàn phòng, trang hi khi giòi va dàc bi?t là viéc tròng,
tu bo càc luy tre bao quanh làng Huong uóc quy dinh tràch nhiém eùa tùng xóm ngò, phe giàp trong viéc bào ve, tu bò càc luy tre theo dinh kì bang nam va phài chiù kilm tra eùa càc chùe dich Viéc chat tre ò luy phài duge cà xóm, eó khi phài duge chùe dich dòng y, nlu ty fién chat, phà tre se bi phat
- Nhùng quy uàc nhàm bào dàm dal song tdm llnh eùa còng dòng
Day là càc dilu uóc vi tòn giào tin nguòng ma viéc tò chùe thò cùng Thành hoàng là trgng làm Viéc lo sàm il vài mòi kì cùng le, thuòng giao cho càc giàp thay nhau dàm nhàn; con viéc t i chùe cùng le thì giao cho càc vi chùe sàc, chùe dich cùng ligi tu vàn dàm nhàn Viéc ehia bilu le vài sau khi cùng le duge phàn bò theo thù bàc ngòi thù trong làng
- Nhùng quy uàc vi viéc bào dàm càc nghìa vu vài nhà nuàc
Càc nghia vu vói nhà nuòc phong kiln ma truòc hit là nghìa vu suu thui gòm hai loai: thuI dinh (hay suu) bò cho càc nam giòi tu 18 din 60 tuli va thuI diln
Trang 6VIÉT NAM HOC - KY YÉU HÓI THÀO QUÓC TÉ LÀN THÙ Tlf
(thuI ruòng dàt) Tyc le quy dinh viéc quàn li va thu nap dù càc mùe thuI trén, ngàn chàn vice thièu hyt, hoàe lam thu eùa càc xà giàp truòng
Ngoài ra là càc diéu le ve khuyén hgc, khuyèn nòng, bào ve mòi truòng, cùng
nhùng dilu le mang tinh dàc thù eùa mòi làng xà Trong dò nói dung khuyén hgc va bào ve mòi truòng duge Huong uòc cài luong quy dinh cy Ibi, chat che hcm, nhu tré em dén 7 tuoi khòng phàn biél nam hay nù diu phài di hgc Di dilu uòc duge thyc thi nghiém ngàt, huong uòc dòng thòi quy dinh càc hình thùc khen thiròng va
xù phat Mot trong càc hình thùc khen thuòng àp dyng cho càc loai còng trang là thuòng tiln hay hién vài Ngoài ra là hình thùc ban Ihém hay làng vi tri ngòi thù trong làng Càc hình thùc phat, àp dyng cho càc hành vi vi pham cùng dién ra duói hình thùc phat tién hay hién vat (nhu tràu, gà, cau tràu ), ngoài ra cùng co hình thùc ha vi tri ngòi thù eùa nguòi vi pham vln eó chùe vi, thàm chi con eó hình thùc dành roi, bài bòi thuòng va trình quan xù li theo phàp luàt
Nhùng noi dung eùa huong uòc trén day phàn ành mot càch ea bàn càc boat dòng eùa còng dlng làng xà, eó dòng góp nhàt dinh trong viéc quàn ly làng xà
3 Dòng góp eùa hucng uóc trong viéc quàn ly làng xà
Huong uòc, nhàt là huong uòc eò truyén eó dòng góp quan trgng trong quàn
ly làng xa, ma biéu hién ey thè là góp phàn dilu chinh càc mòi quan he xà hgi trong còng dòng làng xa, làm còng cu quàn ly làng xà
- Huong uòc nhu trong lòi mò dàu eùa bau hit vàn bàn huong uòc ci truyén, déu vi ràng nuòc eó luat thì làng co tu uòc Tu uòc ày chinh là "luàt" eùa làng, gàn
vài diéu kién cu thè eùa làng, do dàn làng dinh ra dh mgi thành vién trong còng
dòng làng xà dò thyc thi Huong uóc làng Phù Còc (Ha Hòi, Thuòng Tin, Ha Noi), soan nàm Chinh Hòa thù 18 (1697) ghi: "Tùng nghe, nuòc eó tram diéu phàp luàt
de làm cho chinh sy duge ngay ngàn, thì xóm làng cùng eó tu uàc di làm eho phong tyc thém thuàn bau" Huong uòc làng Mg Trach (Hai Duong, nàm Cành Tri thù 3: 1655) cùng vilt: "Quòe già muòn mò ra dao tri hình ài phài néu hit ky cuang, làng xóm muòn hun due phong tyc thuàn bau phài làm rò mgi dilu uàc thùc"
Chinli nhùng diéu uòc này duge xem nhu nhùng dilu luàt di quàn ly làng xa Trong eàc diéu uòc eùa le làng, eó càc diéu khoàn thuòng phat duge quy dinh hit
^ ^ r
sue nghiém ngàt Diéu dò khòng ehi thuàn tùy ò khia canh bàt phat nguòi làm sai trai, hoàe ban thuòng nguòi làm viéc ili, ma con eó tinh ràn de, khiln mgi thành vién trong còng dòng phài chàp hành nghiém chinh quy uòc làng xà
Màt khàe, huong uòc do càc bàc Nho già trong làng bién soan, cho dù chi vàn bàn hoà càc phong tyc tàp quàn vòn eó eùa làng thì cùng dIu duge thòi vào dò tu tuòng Nho già luòn thuòng tryc trong làng làp Nho sì này Do dò càc dilu uòc dIu
Trang 7HIJONG LTÒC L A N G X A NGUÒI VIÉT
giàr tiép hoàe tryc tiép thàm nhuàn giào ly Nho già Mal khàe, huong le thuòng
duce dgc truòc toàn dàn vào dip le bòi dàu xuàn eùa làng va duge duy tri thuòng
ngày, vi vày càc diéu khoàn lién quan dén giào ly Nho già này duge thàm nhàp ngày mot sàu rgng trong còng dòng làng xà
- Huong uòc eó nhiéu dòng góp tich eye trong sinh boat còng dòng, góp phàn hình thành nhùng due tinh va truyèn thòng quy bau eùa nguòi dàn va làng xà Dò là tru}én thòng doàn két va eò kèt còng dòng Bang càc diéu khoàn cy thè, huong uóc khcng chi quy dinh nghìa vy eùa mòi cà nhàn dòi vói còng dòng ma con dinh rò tràch nhiém bào ve, giùp dò làn nhau giùa càc thành vién trong dòi song bang ngày Huong uòc eò truyén khuyén ràn mgi nguòi àn ò hoà thuàn theo dùng dao biéu già dinh, giù gin tinh làng nghìa xóm, luong thàn luang ài, giùp dò làn nhau khi hoan nan Trong tinh xóm giéng, con nguòi luòn eó y thùc song hoà thuàn, giù gin tinh làng nghìa xóm, luòn eó y thùc Irà on, giùp dò nguòi khàe Diéu dò duge xeni là luong làm, là bòn phàn eùa mòi thành vién trong còng dòng Va chinh diéu
dò là cài de gàn nhùng nguòi nòng dàn lai vói nhau, gàn hg vói làng va Irò thành truyèn thòng dùm bge, doàn kèt va eò két làng xà, duge tùng nguòi coi là nhu càu,
là 15 song va tinh càm sàu sàc, là nghìa vy thiéng liéng
Huang uòc quan tàm lòi càc viéc còng ieh, tich eye dóng góp xày dimg làng
xa, hoàn thành day dù càc nghìa vu vói làng, vài nuòc Tal cà tràch nhiém va nghìa
vy nà làng dal ra déu duge nguòi nòng dàn tuàn thù nghiém tue, khòng chi trong y thùc ma bang cà nhùng hành dòng thyc té Bài vày tu y thùc tràch nhiém, hg luòn eoi trgng nghìa vy eùa mình Tinh thàn tràch nhiém dò àn sàu trong tiém thùc eùa nguòi nòng dàn, duge hg chàp nhàn mot càch ty nhién va truyèn tu thè he này sang thè he khàe, trò thành truyén thòng quy bau Huong uòc góp phàn làm phong phù dòi song vàn hoà làng xà Nhùng quy uóc eùa làng xà ve tràch nhiém eùa càc tò chùe, càc giai tàng xà hgi va càc cà nhàn trong viéc tu bò va bào ve dinh chùa, dén miéu, viéc bién le, ruòc sàch thò Thàn, thò Phat duge nguòi nòng dàn tuàn thù ngliiém ngàt Cùng vài càc le nghi thò cùng là tò chùe hgi làng ma qua dò tài hién duofc phàn nào còl lòi lieh su va góp phàn cùng co tinh thàn còng dòng
- Ben canh tàc dyng tich eye nhu néu trén, huong uóc con eó mot so màt han che Dò là tu tuòng eye bò dia phuong, bè phài Vi quyén Igi riéng ma da eò nhùng diéu khoàn tròn trành nghìa vy eùa Nhà nuòc, tranh chàp dua nguòi eùa làng, nguòi cui dòng hg vào càc chùe vy chinh quyén Ngoài ra là tu tuòng dia vi ngòi thù dàn din sy tranh chàp gay gàt giùa eàc phe phài, cùng nhu thao tùng viéc làng eùa eàc
ehirc dich Ngoài ra là khòng il diéu le làng xa dà góp phàn làm tàng thém hù tyc
nàng ne, lòn kém trong cuòi xin, ma ebay, khao vgng,
Trang 8VIÉT NAM HQC - KY YÉU HQI THÀO QUÓC TÉ LÀN THCT TU
Dù eó nhùng mal han che, song huong uóc dà eó dóng góp nhàt dinh trong viéc quàn li xà bòi, dàc biét là dóng góp fieh eye eùa nò trong eàc boat dòng vàn hoà va phàl huy truyèn thòng quy bau cha òng
4 Vàn de tài tao huung uàc mói
Huong uòc mài duge tài làp lù sau khi thyc hién Nghi quylt 10 eùa Bò Chinh trj Ban Chàp hành Trung uong Dàng khóa VI nàm 1988, vi viéc giao khoàn ruòng dal cho càc ho già dinh (thuòng ggi là Khoàn 10) Nhò ehù truòng này ma san xuàt nòng nghiép khòi sàc, kéo theo càc boat dòng truyln thòng duge khòi phuc, trong
dò eó viéc tài tao huong uóc mài, thuòng duge ggi là quy uòc eùa làng xà hay quy
uóc vàn hóa Tu dò dén nay, quy uòc vàn hóa eùa tùng dia phuong luòn duge dilu
chinh Tuy nhién, nhùng diéu uòc trong huong uòc mài này dà duge làm theo mot màu co san theo dinh huóng eùa ngành vàn hóa
Thòng thuòng quy uóc chia theo ehuong, muc, cà thày gòm khoàng 10 chuang vài trén 30 diéu, nhu càc chuang ve Quy dinh chung va quy dinh cy thè, vi phàl trién kinh té, ve nép song vàn hóa già dinh, ve viéc cuòi, vi vice tang, vi le bòi, ve viéc mùng thg, ve viéc bào ve an ninh ve sinh mói truòng, vi khen thuòng
va ve tò ehùc thyc hién Cuòi vàn bàn eó ehù ki eùa Truòng thòn, Mal tran va Chù lieh Uy ban nhàn dàn xa phe duy?t
Mot so hucmg uòc khàe ngàn ggn han, chù yéu tap trung ò càc hoal dòng lién quan din vàn hóa xà hòi, nhu Quy uóc làng Trang LÌQI (TU San, Bàc Ninh soan nàm 1991), gòm 6 chuang 17 diéu sau: Nhùng quy dinh chung Le nghi tòn giào, Nép song vàn hóa, Dao ly già dinh - xà bòi, An ninh - trai ty xóm làng va cuòi cùng
là Tò ehùc thyc hién - Khen thuòng - Ky luàt
Càc quy uòc trén tuy dà co sy diéu chinh, song hàu nhu chua kip bài nhip vài
cugc song day bién dòng noi làng xà, truòc còng cugc hién dai hóa, còng nghiep hóa nòng thòn Mot trong nhiing biéu hién eùa sy xào tròn dò là dàn cu va nghi nghiep Dòi vói vùng ven dò, dàn cu xào tròn bài càc cugc li nòng va li huong'; con dòi vài làng qué thuàn nòng thì ngày càng eó nhiéu lao dòng dòi nòng thòn, bò nghè làm nòng din dò thi, firn nghi nghiep khàe Sy xào tròn dò da kéo theo sy thay dòi cành quan va lòi song
Li nòng, chi nhirng cu dàn ò làng ven dò vàn song ò làng xà, nhung khòng làm nòng nghiép nùa ma làm viéc trong xi nghiép, khu còng nghiép mai xày dung ò gàn làng qué eùa ho Con
li huang, chi nhirng cu dàn dòi bò làng xà di làm àn ò dò thi Xem thém: Dinh Khàe Thuàn,
"Nghién cùu ve su bién dòi vàn hóa truyèn thòng làng xà Viét Nam trong qua trinh dò Ibi hóa qua truòng hgp eùa làng Hoàng Mai (Ha Noi)", Tham luàn Hòi thào qulc té Viét Nam hoc làn thù Ba (VNS 2008)
Trang 9HUONG UÒC L A N G X A NGUÒI VIÉT
Thyc té là, lai càc làng xà, thuòng ehi eó thè he nhùng nguòi cao tuoi con mong muòn giù lai lòi song truyén thòng, phong tue tap quàn truyèn thòng Cii thè nhu, càc hoal dòng lién quan dén quan he dòng hg, làng xóm thuòng là do nguòi cao tuli thay mal già dinh dàm nhàn, thè he tré lai eho là dà eò eàc ey dai dién nén cùng khòng quan tàm dén vice thàm nom hg bang, làng xóm Diéu này eó phàn khàe biét so vói truòc kia, bòi truòc ngày trai dinh trén 18 tuoi phài dy mgi viéc lòn nhò eùa dòng hg, eùa làng xà, nay chù yéu do nguòi cao tuoi dàm nhàn Hàu hét nguòi cao tuoi déu eó chung sy lo ngai eho sinh boat còng dòng truyén thòng, thàm chi trong ngày giò tò, ngày le bòi eùa làng, lo ngai eho viéc con chàu gàn xa khó eó fili gap mal dòng dù duge Muòn duy tri duge càc sinh boat dò, phài eó sy lién lae
va giao bào thuòng xuyén, néu khòng de dàn dén sy hùng ho bòi lo toan cugc song bang ngày bàn ròn
Vi Ibi càc cu cao nién ò dia phuong luòn chù trgng duy tri mòi quan he dòng
hg noi xóm làng trong qua trình dò thj hóa nòng thòn Quan he xà bòi trong làng xa hién nay là quan bè mò, ehù khòng dòng kin nhu trong càc mòi quan he sau lùy tre làng, thòn xóm truòc nùa Nghìa là luòn eó sy bién dòi, ma ey thè là sy xào tròn ve dàn cu, ve cành quan, cùng nhu càch ùng xù eùa càc thành vién trong còng dòng
Nhùng thyc té dò, nhùng sy xào tròn dò hàu nhu khòng duge nàm bài va diéu
chinh kip thòi trong eàc dilu le cu Ibi eùa tùng dia phuong, nén quy uòc vùa mài duge tài làp, thì dà nhanh chóng bi làng quén Mae dù duge in àn khà dep, nhung hàu nhu chi di trung bay trong lù kinh lai tru so eùa Ùy ban nhàn dàn xa
Tuy nhién, thyc ti sinh boat làng xà vàn dién ra hét sue sòi dòng, nhàt là trong nhùng nàm gàn day, dòi sIng kinh té xà hgi phàt trién, kéo theo nhu càu khòi phuc sinh boat tin nguòng, vàn hóa truyén thòng Cy thè nhu, hàu hét càc làng xà co truyln déu eó nhu càu khòi phyc le bòi, nghi thùc thò cùng Thành làng Vi thè càc tàp tyc cu, càc dilu lé c i truyén lién quan dén boat dòng tin nguòng duge phyc hòi Chàng han le bòi làng Chèm (Tu Lièm, Ha Nói) duge phyc dyng mày nàm gàn day, nhilu nghi thùc, quy uóc duge dàt ra di thyc thi Toàn dàn tich eye chuàn hi va tham già mot càch ty nguyén va h i hòi càc boat dòng trong ky le hòi Tuy ràng trong quy uòc mài eùa làng khòng eó nhùng dilu uóc ey thè ve tò chùe lé bòi, song mgi boat dòng vàn dién ra nhò vào tàp tue vòn eó lù xua do eàc dilu lé huong uóc quy dinh
v a nhu vày, quy uòc mài chua dù phàn ành kip thòi nhu càu bién dòi trong sinh boat còng dòng, va vò hình trung, huong uòc mài dà ty dành màt vai trò là còng cy quàn ly làng xà ma huong uóc truyén thòng dà tao dyng
Gàn day, càc eym dàn cu ò thành phl va làng xà vùng nòng thòn dà xày dyng quy uòc mài khà ngàn ggn, bao gòm nhOng diéu khoàn cy thè hon, thièt thyc han,
Trang 10VIÉT NAM HQC - KY YÉU HÓI THÀO QUÓC TÉ LÀN THlT T U
nhu chàp hành ve sinh còng còng, giù gin trai ty, an toàn trong eym dàn cu, noi làng xà, Chàng han, eó làng xa quy dinh bò lé mòi thuòc là trong tang ma, cuòi hòi Ai cùng bill, hùt thuòc là vùa eó hai sue khòe, lai tòn kém, nhung theo thòi quen thì khòng ai ty tién bò duge Tuong ty nhu vày, eò bàn trong tang ma, cuòi hòi cùng vày, mòi ngày mot mò rgng "màm lo eò day" gay làng phi, nhung rat khó giàm tién, bòi sg hi che cuòi, vói nip nghi "khòng muòn kém chj, kém em" luòn thuòng tryc trong film thùc nguòi dàn qué Chinh quyln dja phuong dàu eó muòn can thiép cùng khó, ngành vàn hóa dàu eò gang tuyèn truyln vàn dòng, cùng khòng mày kit qua Tuy nhién, khi eó dilu lé duge dàn làng tàn dòng, thyc hién Ibi vàn di Irò Ién giàn don hon nhiéu Mot quy uóc khàe cùng rat thilt thyc duge nhilu dia phuong thyc hién Dò là khi già dinh eó viéc bilu, viéc hi, thì khòng mò nhac, kèn tròng qua 12h dém de dàm bào giàc ngù hình an eho làng xóm, hoàe khòng ràc tiln, vàng ma trén duòng dua tang, Chinh nhùng dilu này da eó tàc dyng nhàt dinh trong viéc làng xà ty quàn trong sinh boat còng dòng Han nùa, dilu quan trgng han
là viéc tò chùe, thyc hién càc diéu uòc này Truòc ngày, huong uòc thuòng duge dgc truòc dàn làng trong ky le dàu xuàn ò dinh làng, noi thò Thành hoàng làng lòn nghiém, nhu eó sy giàm sài eùa Thàn linh Ben canh dò là sy dòn die, theo dòi sàt sao eùa càc duang cai trong nàm eùa làng, vói hình thùc thuòng phat nghiém minh, dòi khi eó phàn khàe nghiet, nén dilu uòc duge thyc thi khà hieu qua Ngày nay càc ylu tò dò khòng con, nén càn kliàc phuc di duy tri va phàt huy ili da hieu qua quy uòc mài vói vai trò là còng cu ty quàn eùa làng xà
Nhìn chung, tài làp huong uòc mài hay xày dimg quy uóc làng vàn hoà ngày nay này sinh trong nhùng dilu kién mai, khi ma làng xà dùng truòc thàch thùc lòn trong sy biln dòng nhanh chóng eùa còng cugc hién dai hoà nòng thòn Do vày khòng il dilu khoàn trong quy uóc làng vàn hoà con bge lo khilm khuylt, thilu tinh khà thi Chinh vi thè, cùng nhu huang uòc eò truyén, quy uóc làng vàn hoà càn
duge diéu chinh, bò sung thuòng xuyén dh kip thòi khàe phyc nhiing khilm khuyét
va bàt nhip vài sy bién dòi kinh ti, vàn hoà xà hgi, cùng nhu nhan thùc chinh tri, biéu biét phàp luàt ngày mot nàng cao ò tùng dia phuong
Két luan
Trong càc thòi ky lieh su tu thè ky XV Irò di, huong uòc co truyln ò eàc làng
xà Viét Nam duge vàn bàn hoà Nói dung vàn bàn này khà phong phù, nhung tàp
trung vào càc màt chinh eùa dòi song xà bòi Vói nói dung dò, huang uòc ci truyln giù mot vi tri quan trgng trong dòi song làng xà, dlng thòi là còng cu dh diéu chinh
càc mòi quan he xà bòi, de quàn li làng xà Huong uòc mài ngày nay góp phàn bào luu va phàt huy tuyén thòng tòt dep vòn bi biln dii bòi sy thay doi làng xà Iruóc còng cugc còng nghiép hòa, dò Ibi hóa nòng thòn Muòn vày, càn xàe dinh chinh