Khung phàn tich eùa bài viét dugc xày dyng trèn già thuylt ring nhùng khdng gian thièng ddng vai trd quan trgng Irong vige dilu tilt mèi quan he luòng ddi giùa con nguòi vói ly nhién va
Trang 1Sir BIÉN MAX CÙA NHCTNG B Ó N G MA
VA QUA TRÌNH TÀI TAO KHÒNG GIAN THIÈNG:
SINH THÀI HOC TIN NGl/ÒNG VE SU^ CHUYÉN DÓI
KHÒNG GIAN Ò MOT LÀNG VIÈT
Nguyèn Còng Thào
1 Dan luàn
Bài vilt này là kit qua khào cùu d radi làng Viet ngoai thành Ha Noi, tàp trung ind tà qua trình thay dèi cùa nhùng khdng gian thièng Khung phàn tich eùa bài viét dugc xày dyng trèn già thuylt ring nhùng khdng gian thièng ddng vai trd quan trgng Irong vige dilu tilt mèi quan he luòng ddi giùa con nguòi vói ly nhién va giùa con nguòi vói con nguòi, dàc biét là nhóra nguòi già* Ngoài quan sàt tham dy, nghién cùu tri In khai phóng vàn sàu 100 nguòi già ò 100 ho già dình trèn nguyèn tic lya chgn ngàu nhién Cà 100 ho này hién dang sinh song trong nhùng ngòi nhà cao ting (thip nhit là 2 ting, eao nhit là 4 ting) raòi dugc xày dyng tu gin 10 nàra Irò lai day Trén càch tilp càn iy, myc dich cùa nghién cùu nhàm tra lòi 3 càu bòi sau: (i) Bàn ehit, dàc diira va chùe nàng cùa nhùng khóng gian thièng dò là gì?; (iì) Qua trình thay dèi cùa chùng ra sao kl tu sau Dèi radi? (iii) Nguòi dàn ma cu thè là nguòi già da umg phó thi nào vói nhùng thay dèi này? Già dinh ma nghién cùu dal
ra là nhung khóng gian thièng vén tùng thuge ve còng dòng làng dà tùng buóc hi tu nhàn bòa, thuong mai bòa va giài thièng bòa duói nhìiu hình thùc khàc nhau Qua Irinh chuyln dèi này dà co nhùng tàc dóng dàng kl dén nguòi già va gàn day hg dà lai dyng lai mot sé khóng gian thièng nhu mot càch ùng phó vói qua trình chuyln
dòi dò
2 Gioì thif u ve diém nghién ciiu
2.1 Vi tri dia li va cành quan
Due Nói (tén Nora là Dòc) là làng lòn nhit trong 4 làng eùa xa Viét Hùng: Dyc Nói, Lo Giao, Già Lòc va Luong Quàn Làng nàra ó vi tri thuàn Igi, trén dai dal
Vièn Dàn toc hoc
I Bao gòm nhiìng nguòi tir 60 tuli Irà lèn, càn cu theo Phàp lénh ve nguòi cao tuoi so 23/2000/PL-UBTVQH, ra ngày 28/04/2000 cùa Ùy ban Thuòng vu Quóc bòi
Trang 2VIÉT NAM HOC - KY YÉU HQI THÀO QUÓC TÉ LÀN THLT TlT
trai dai khoàng 1 kra, phia Dòng giàp thón Già Lóc, phia Tày giàp xa Uy Nò va thi tran huyén Dòng Anh, phia Nam giàp xà Cè Loa, phia BÌC giàp thón Lo Giao Due Nói vón là ragt làng thuin nóng San xuit nòng nghiép dóng mot vai Irò quan trgng trong dòi song kinh tè cùa nguòi dàn ò day Làng nini sàt mot cành dòng rgng lòn,
he thòng thùy Igi chay bao quanh dàra bào eho viée tuoi tièu din hiu hit càc xù dóng Dia thè cùa làng cùng nhu cùa càc xù dòng khà bang phing so vói càc xà, làng làn càn DiIra dàng luu y vi raàt sinh thài eùa làng Dóc là ó dia Ibi Làng nim khà cao hon so vói càc làng xung quanh va chay dgc theo mot dai dil dai chùng Ikm Tén ggi Dòc, theo nguòi dàn bit nguón lù Dge - nghTa là con ràn xuit phàt lù dàng dàt cùa làng Khoàng 20 nàra ve truóe, giòng nhu nhiéu ngói làng khac làng Dòc dugc bao quanh bòi nhùng ràng tre day, trong làng co nhilu ao, eày eó thu Con ragt càch giài thich khàc ve tén ggi eùa làng Theo nguòi già ké lai, khi vua An Duong Vuong xày thành Co Loa da cho quàn dào dàt ò càc vùng xung quanh, trong
dò eó làng Dòc Dia thè cùa làng vi thè thàp hon so vói càc vùng xung quanh Dge theo càch giài thich cùa nguòi dàn ò day là nhùng vùng dàt thàp Ngày nay trén phain
vi làng con mot so vùng dàt triing eó dia danh lù dòc: Dòc Dà (gin khu ga Có Loa), Dóc Cùng (khu bai thàp thón Dòng), Dòc Cim (tén ragt xù dòng cùa thón Trung)
2.2 Càc khòng gian sinh thài linh thièng cùa ngu&i dàn làng Dòc
Kbài niem khòng gian sinh thài linh thièng de càp dén trong bài vili này mang y nghTa là nhùng dia diém, khóng gian ma theo dàn làng thuòng xày ra nhùng hién tugng kì bi nhu: ma, dóng vat la, hién tugng la Nhùng hien luong này dcm lai
càm giàc sg hai dòi vói nguòi dàn va khién hg phài eó mot thi img xù dàc biét vai
chùng Theo thòng ké qua phóng vàn bòi co nguòi già, có nhilu dilm dugc hg cho
là linh thièng, trong dò có 15 diém thuòng dugc nhàc din nhilu nhit'
2.3 Càc hình thirc biéu hién cùa cac khòng gian linh thièng
Tinh linh thièng cùa mot khdng gian dugc tao nen bòi tap hgp mot he càc ylu
tó sinh thài-vàn hóa-xà hgi-tin nguong Hình thùc biéu hién eùa nò thuòng thòng qua càc hién tugng thàn bi, nhùng sy trùng làp ngàu nhién dugc thin thành hóa Tyu chung, mot so hình thùc biéu hién linh thièng eùa 15 khóng gian thièng làng Dge bao gòm:
Sit hién linh cùa ma: Phó hién nhàt là sy hién dién cùa nguòi phu nù trong
trang phuc tràng, hoàc nguòi phu nù vói con nhó Trong mot vài diém, ma cùng có thè là dàn óng nhung luòn là nguòi cao tuoi Có thè tara phàn thành hai loai ma:
ma lành va ma dù Trong khi viée nhìn thày ma làiih (ò mièu Chùng Sinh, dilm
1 De xem chi lièi ve 15 khòng gian này, xem Nguyèn Còng Thào (2009)
Trang 3SU' BIÉN MAT CÙA N H Q N G BÓNG MA
Mài Truóe, còng Thugng, còng Giéng, Dình Bae, càu Sen, mièu Dình Trung ) khóng dem lai tàc dòng xàu dén sue khóe, còng viée làra àn cùa nguòi va già dình nguòi nhìn thày Ibi viée nhìn thày raa dù dera lai nhùng dièu khóng raay hoàc eho nguòi nhìn thày hoàc eho già dình hg (ò xóm Mièu, Vuòn Quan, Ao Thò, dòc Dình Trung )
Su hién linh cùa ràn tràng: Sy xuàt hién eùa ràn tràng ò ragt so diéra là ragt
vàn de càn nghién cùu thèra Theo tén dàn gian Dòc xuàt phàt tu Dge (nghTa có là ràn) Diéu này càng eó y nghTa khi dal trong mói quan he vói tén ggi eùa càc làng ké ben (dia Lòc-rùa ) Hién tugng này có thè lién quan dén fin nguòng co xua cùa nguòi Viét Diéu dàng ehù y là trong so nhùng nguòi khàng dình dà nhìn thày ràn tràng, phu nù ehièra so lugng nhiéu hon va thòi gian xuàt hién ràn tràng ehù yèn vào buoi Irua hoàc dèra khuya Trong ragt so truòng hgp, thuòng xuàt hién ragt càp ràn vg chóng nàra quàn vào nhau Xóm Mièu va Gòng Hàu là noi dugc ghi nhàn xuàt hién ràn tràng nhiéu nhàt
Su biéu hién dudi hình thùc càc hién tuang la: Dò là nhùng hién tugng bài
ngò xày ra, càm nhàn dugc bang giàc quan ma nguòi la khòng có càch giài thich
Có thè là mot con giò lanh bài ehgt, mot ara thanh; tièng kéu cùu, tiéng khóe Nhiéu nguòi ké lai dòi khi hg có cara giàc boa raàt, chóng raàt, òn lanh, rùng mình bay nhu nguòi raòng du khi di qua càc khòng gian trén ragt raình Cara giàc này chi tón lai trong khoàng thòi gian ngan va nguòi dàn fin day là ragt "diéra bào ragng", hoàc
là diém tòt, hoac là diem gò Hién tugng "ma rùi" ciing dugc coi là mot hién tugng
kì bi Nguòi bi ma rùi eó thè nhìn thày ma, hoàc nghe thày àm thanh raé hoàc khòng
rò phàt ra lù dàu, hoàc cùng eó thè cara nhàn thày ragt sy thòi raién vò hình xui khién nguòi ta làra viée gì dò mot càch vò thùc Mot so nguòi ké ràng: có nguòi dang di trén duòng bòng dimg lòi xuòng ao trong khi bàn thàn khòng biét boi; di lang thang trong làng quén duòng ve nhà; nói cuòi mot càch vó nghTa; biéu hién nhu nguòi bi nhap dòng
w r r
2.4 Mot vàiyéu to khàc lién quan dén càc khdng gian sinh thài linh thièng
Thài gian biéu hién tinh thièng thuòng là vào sàng som, buoi trua va sau nùa
dèra Nhùng dém cuòi mùa dòng, dàu rada xuàn dugc coi là thòi diéra bay gap raa
nliàl Dòi tuang nhìn thày ma da phàn là phu nù, ehù yèu là phu nù tu trung tuoi Irò
lèn Nhiing nguòi này dugc eoi là vi "yèu bòng via" nèn hi ma trèu chge Nguòi yèu bóng via dugc cho là nhùng nguòi nhùt nhàt, de xùc dòng, eà tin va tinh thàn di bi chi phói bòi càc yèu tò tu ben ngoài Tuy nhién, cùng có truòng hgp nhùng dàn óng nói tièng "vó su, vò sài" cùng thùa nhàn dà gap ma Trong nhiéu truòng hgp, vài nguòi cùng di qua nhung lai chi có mày nguòi nhìn thày Nguòi dàn giài thich ràng
vi "raa nhìn mài nguòi bài nat" nèn chi dga nhùng nguòi "Yèu bóng via" Khoàng
Trang 4VIÉT NAM HOC - KY YÉU HQI THÀO QUÓC TÉ LÀN THlT TI/
thài gian nhìn thày malràn tràng/ bay cara thày hién tugng la thuòng ehi diéi ra
trong khoành khàc ngàn Nguòi bài gap càm nhàn nhu hi thòi raién va khi thoàt
khói trang thài dò Ibi raa/hién tugng la cùng dòng thòi bién rait
2.5 Dgc diém sinh thài cùa càc khòng gian linh thièng
Dya trén quan sàt eùa nguòi nghién cùu va raò tà bòi có cùa nguòi dàn, khóng
gian sinh thài ty nhién cùa 15 diéra lièi ké ò trén eó mot so dàc dilm sau: (i) Da
dang ve quàn thè thye vai hoàc có càc eày eó thu; (ii) Nhiing khu dàt hoang hoàc
hèo lành; xa noi cu Ini; (iii) Noi tiép giàp giùa càc khu, xóm trong làng, giùa àng
vói càc xù dóng; hoàc ranh giòi giùa càc xù dóng; (iv) Noi có nhùng eày la, vat la
Duói góc dò sinh thài nhàn vàn, có thè chia 15 khóng gian trén thành càc nhóm iau:
(i) Nhóm càc khóng gian mang màu sàe llch su, tin nguang cóng dóng, tón giào:
càc mièu, diém (Mièu Chùng Sinh, Xóm Miéu, Diéra Mài Truóe, Mièu Céng
Thugng, Miéu Dình Trung, Diéra Làe); (ii) Nhóra càc khòng gian lién quan dcn
ranh gldl, dia virc cu trù: ho, còng làng (Vuòn Quan, Dòc Dình Trung, Cèng
Giéng, Dình Bae, Còng Hàu, Gò Tay Chùa); (iii) Nhóm càc khóng gian lién cuan
dén khòng gian san xuàt: khu dòng, càu (Ao Thò, Càu Sen) Cùng eó thè dua ramdt
càch phàn loai khàc ggn hon voi 2 nhdm: nhdm khdng gian raang màu sàc tin
nguang; va nhdra lién quan dén lành thò, dia vue cu trù, san xuàt
3 Khòng gian thièng trong dcri song cgng dòng
Bài kì mot nghién cùu vàn hóa nào, néu tàch ròi vàn hóa vói mói tnn'jng ty
nhién, déu khóng thi lòt tà dugc net dàc trung cùa nèn vàn hóa ày (Henri, 1)83;
Seekland, 1997) Khó có dugc mot dién giài trgn ven ve màu sac sàe sa eùa t^ang
phuc Hmòng bay dò cay cùa càc món àn Hmdng néu khdng dal càc biéu hién vàn
hda này trong diéu kién khi bau, cành quan mòi truòng eùa vùng rèo eao niién nùi
phia BÌc Càng khó có thè hiéu dugc y nghTa cùa ngói nhà san Thài néu kliòng dal
nò trong khòng gian sinh thài vùng thung lùng raién nùi trong vùng khi bau ihiét
dói Mot càu bòi quan trgng ma nghién cùu này dal ra là sy tón lai cùa nhùng klóng
gian thièng nhàm vào muc dich gì, bòi le hàu hét càc khòng gian trén do dàn àng
tao ra va ngay cà màu sàe huyén bi, linh thièng cùng là do hg théu dét, khó xàe finh
dugc nguón gòc
3.1 Su thièng hóa tu nhién, mgt thè irng xir khòn khéo vdi thièn nhién
r ^ r Dot vói dai bò phàn cu dàn nguòi Viét, "tin nguang tón trgng va gàn bó mgt
thlét vai thlén nhién" dà có tu làu dòi\ Giòng nhu nhiéu toc nguòi khàc, ho quan
1 Tran Nggc Thèm (2006), Tim ve bàn sàc vàn hóa Viét Nam, Nxb Thành phò Ho Chi Minh,
Ir 287
Trang 5s u BIÉN MAT CÙA NHÙNG BÓNG MA
niéni eó thàn linh/ma trù ngu trong càc eày eè Ihy Nhùng noi hoang vàng, da dang
ve eày eòi, beo lành xa noi dàn cu cùng thuòng dugc eho là nhùng khu vye "khòng lành", khóng nèn qua lai ragt mình, nhàt là vào buéi trua, dèra khuya Nhùng noi là ranh gioì giùa khu dòng vói làng, bay giùa càc khu trong làng cùng dugc coi là eó nhiéu ma bòi nguòi dàn quan niém raòi khu vye diu eó ragt vi thin nhit dinh; thin khu dal ó khàc vói thàn ò càc xù dòng; thin ò xóra Doài khàc vói thin thón Dóng Tin nguòng này xuàt phàt lù tin nguòng thò thè còng khà phè biln ò nguòi Viét' Diéu này thè hién ragt thè ùng xù khòn khéo eùa hg dòi vói raòi truòng xung quanh nhàm bào ve sue khóe, linh mang cho cu dàn trong làng Nhùng noi hoang vàng, nhiéu eày eòi dai thuòng là noi cu trù eùa nhiéu loai con trùng, dòng vài ma nhilu trong càc loài này là càc loài dòng vài gay hai Viée thièng hóa càc khóng gian này giùp tao dyng ranh gioì vò hình nhung ben vùng, han che sy can thiép eùa dàn làng cùng nhu han che nhùng rùi ro eó thè xày ra eho chinh cu dàn trong làng Da có nhà nghién cùu due rùi vàn hóa ùng xù vói raòi truòng ty nhién eùa nguòi Viét duói 3
phuong dién: (i) Tàn dyng raòi truòng ty nhién dh àn uéng va giù gin sue khóe; (ii)
Dói phó vói raòi truòng ty nhién: raae va làra dep con nguòi; (iii) Dòi phó vói raòi truòng ly nhién trong viée ò va di lai^ Nghién cùu này cho Ihiy con có ragt phuong
dién nùa dò là viée dièu hóa càc mói quan he cóng dóng
3.2 Su thièng hóa, mgt thè irng xùgìira con ngudi vai con ngu&i
Càc raiéu, diéra thuòng là noi thò thàn eùa tùng xóra, ngò Viée thièng hóa càc khòng gian này nhàm cùng co già tri, ngàn càn càc hành vi phà hoai, bang bé; dòng thòi 1^0 ra ragt che lai de ragi thành vièn trong làng phài tón trgng va thi hién thài
dò dùng raye dòi vói càc khóng gian ày Càc càu ebuyen ve ma, hién tugng thin bi cùa mot diéra, miéu thuòng do chinh nguòi dàn ò khu vye milu, diéra iy tó ve Hg
là nhùng nguòi dàu lién tao dyng tinh thièng truóe khi chùng dugc théu dèi, truyln tung bòi nguòi dàn trong làng Nguòi ò càc xóra/ngò này ngoài viée khàng dinh sy hién linh eùa thàn thành ò noi mình cu trù, hg cùng tin vào càc càu truyén thin thành eùa càc xóm khàc va dóng vai Irò tó ve thèra eho raàu sàe tara linh ày Dilu này thè hién thè ùng xù rat nhàn vàn, vùa khàng dinh dugc cài riéng, vùa duy tri
dugc cài chung Càc khóng gian lién quan dén ranh gidi, dia vue cu trù bao gòra
ranh gioì giùa càc thón trong làng (dóc Dình Trung), giùa làng vói càc làng xung quanh (Còng Thugng, Cèng Hiu, Cèng Giéng) Ngoài y nghTa nhu da nói ò trén: bào ve làng, thòn khói sy xàra nhap trai phép eùa nguòi ngoài, viée thièng hóa càc
1 Xem ihém: Trin Nggc Thém, sdd; Tran Tu (1984), Ca càu tè chùc cùa làng Viét có truyin ò
Bae Bó, Nxb Kboa hoc xà bòi; Ta Chi Dai Truòng (1989), Thàn, nguòi va dàt Viét,
Califomia:Vàn nghé California
2 Trin Nggc Thém, sdd, Ir 376- 446
Trang 6VIÉT NAM HOC - KY YÉU HQI THÀO QUĨC TÉ LÀN THlT TU
khĩng gian này cùng thè hién mot thè ùng xù khà dàc trung cùa nguịi Viét Dị là
tàm li dia vue, cuc bĩ éa cĩng dĩng cu dàn séng trong nln kinh ti nĩng nghiép
raang nàng linh ty eung ly càp' Ngồi ranh giịi ly nhién, nguịi dàn con tao ra mot ranh gioì vĩ hình, iy chinh là càc khịng gian sinh thài linh thièng kl trén Nhĩm
càc khĩng gian lién quan dén khĩng gian san xuàt vùa raang linh chat là càc khĩng
gian sinh thài nhàn vàn Viée thièng hĩa càc khĩng gian này phàn ành ragt thè ùng
xù khàc cùa nguịi dàn làng Dịc Càu, ngịi nuịc là nhùng khịng gian quan trgng
trong boat dĩng san xuàt nĩng nghiép: càu là noi nghi chàn eho nguịi dàn trong
nhùng ngày lao dịng vài va khi ráa vy, khi thịi lièi thay dĩi dot ngịi; là noi io chùc lang le cho nhùng nguịi khịng raay chèt ị ngồi làng, hồc chét vi bénh dich Day là làp quàn khà phĩ bién ị nguịi Viét"^ Viée thièng hĩa khĩng gian Ciu giùp: trành khĩi sy phà hoai cùa tré nhĩ, trành sy ehièra dyng cùa ragt cà nhàn, dịng ho; trành sy phà hoai éa nguịi làng khàc; dĩng thịi lang cuịng y thùc cùng bào ve, tu sua éa ề cịng dịng Dién hình cho càc khu dịng dugc thièng hĩa là khu Ao Thị Nièra tin ve viée cĩ ma ị Ao Thị dugc cùng eĩ qua mot so truịng hgp hi chèt duĩi ị day Ao Thị dugc hình thành lù viée dào dàt dĩng gach éa ragt so hg dàn trong làng lù cuịi nhùng nàra 1980 va vĩ hình chung nị trị thành mot noi chùa nuịc eho khu dĩng bao quanh Niém tin vào viée cĩ ma ị Ao Thị cùng là mot càch ùng xù éa nguịi dàn bịi; han che tré nhĩ choi, tàm ị ao (vi day là khu vye nàm sài làng) Viée khồc lèn càc khu dal hoang, gị, ranh giịi càc xù dĩng, ranh giĩi éa làng màu sàe thàn bi, theo quan diéra cà nhàn lịi cùng con là càch de duy tri mot hình thùc so hùu cịng dịng dịi vĩi khu dal ày, trành viée ehiém dyng cùa mot
cà nhàn, bay ddng hg nào dd
Sy thièng hda nhdm càc khdng gian lién quan dén truyén thịng llch sic biéu
hién mot net dep vàn hda éa nguịi Viét: udng nuĩc nhĩ nguĩn, tran trgng nhùng nguịi cĩ cĩng vĩi làng xĩm, dàt nude Theo truyén thuyél, miéu Chùng Sinh là noi tuĩng Ngị De trén duịng vào Lara San dàu quàn duĩi truịng Le Lgi dùng chàn de tuyén quàn Ịng mài truĩe khi cuge khĩi nghTa chịng Minh thành cịng Tuĩng nhĩ cĩng lao cùa ĩng, nguịi dàn làng Dge dà làp raiéu thị Ben canh viée thièng hĩa khu vye này, nguịi dàn con truyén lyng nhùng càu chuyén mang màu sic huyén bi
ve sy linh nghiém cùa ngịi miéu này Cày da co thu ngay canh miéu tao ra khdng gian "sdng", làra lang thèra tinh thièng cùa miéu Thè ung xù này khién mgi thành
1 Nguyèn Tùng (2002), "Ve khịng g"an làng", in trong: Làng ị vùng chàu thĩ song Hong: vàn de con bị ngĩ, Philippe Papin va Olivier Tessier (ehù bién), Nxb Kboa hoc xà bịi,
Ha Noi
2 Xem thém: Tran Tu, sdd; Nguyèn Dàng Duy (2001), Vàn hĩa tàm linh, Nxb Vàn hĩa thịng
tin, Ha Nĩi
Trang 7s u BIÉN MAT CÙA N H Q N G BÓNG MA
vièn trong làng déu phài tdn trgng va ed thài dd dùng myc dèi vói khóng gian quanh khu vye raiéu
Nhu vày eó thè nói, viée tao dyng linh thièng eho càc khóng gian trén, duói
góc do sinh thài hgc tara linh giùp dilu fili hai raéi quan he: (1) quan he giùa con nguàl va tu nhién; (2) quan he giùa con ngudi vdi con ngudi Mèi quan he thù nhit
dàra bào eho sy sinh tón, cùng lèn lai vói ly nhién, trong khi raéi quan he thù hai giùp càn bang, bài hóa càc raòi quan he xà bòi trong còng dèng Hai raéi quan he này dièu chinh làn nhau, sy thay dèi eùa ylu té này kéo theo sy thay dèi eùa ylu tó kia va nguge lai Dièu này cùng Ibi hién ragt thi ùng xù khòn ngoan eùa nguòi dàn dói vói mói truòng song
4 Su bién màt cùa nhirng bóng ma hay su sup dò cùa nhùng thòa nòe xà hgi truyén thóng
Quan sàt cành quan sinh thài hién lai eùa 15 dia dilm trén va so sành vói cành quan eùa chùng 20 nàra ve truóe eho Ihiy có khà nhilu thay dèi
Bang I Su- bién dèi dac diem sinh thài ty nhièn
cùa càc khdng gian sinh thài linh thièng STT
1
2
3
4
5
6
7
Dja diém
Milu Chùng Sinh
Miéu Cóng Thugng
Xóm Milu
Diém Mài Truóe
Miéu Dình Trung
Dóc Dình Trung
Vuòn Quan
20 nàm ve truó'c Hoang vàng, nhilu cày dai
Vàng dàn cu Vuòn hoang, sài nhiéu ao
Gàn nhiéu ao, cày da ci thu, nhiéu cày coi, thua dàn
Nhiéu cày ci thu, hoang vàng
Hoang vàng, có 2 cày da cóthu
Bài dal hoang
Hif n nay Dàn cu dóng due, nhiéu quàn, il cày eòi hon Dóng dàn cu
Nhà ò, cùa bang, eàe ao dà
bi làp Nhà ò, quàn, ao bi làp, eày eòi khóng con
Truòng hgc, khòng con cày, miéu bi phà
Phó làng vói nhiéu quàn, khóng con eày da
Khu dil ò giàn dàn
Trang 8VIÉT NAM HOC - KY YÉU HQI THÀO QUÓC TÉ LÀN THlT TU
8
9
10
11
12
13
14
15
Cóng Giéng
Dình Bae
Càu Sen
Ao Thò
Cóng Hàu
Gd Tay Chùa
Diém Làc
Diém Ngdi
Hoang vàng, sàt ddng, thua dàn, canh duòng lién xa nhung nhd
Hoang vàng, nhiéu cày dai Nhà Càp bdn nhd, canh dudng lién xà nhung hep, luu lugng giao Ihdng thàp
Nàm giùa khu ddng, ao sàu,rgng
Nhiéu ràng tre, hai ben là
ao Nàm giùa hd ty nhién, cao, nhiéu cày dai
Hoang vàng, gàn cày Da ed thu
Khu vàng dàn cu, ed nhiéu bui tre, cày ed thu
Phd làng, dàn ddng, nhiéu quàn, eùa hàng dich vu, dudng md rgng
Khu dàn cu Nhà mài bang cao va ròng hon Duòng md rgng, luu lugng giao thòng làp nàp hon truóe nhiéu
Dà hi làp, khu ruòng da bién thành noi tàp két gò cùa mot vài dai li
Khòng con nhCmg ràng Ire,
ao bi làp thành dàt d Nàm giùa hd thà cà, nhd
va thàp hon, khòng con cày dai
Dàn cu sdng ddng due, eày
Da dà bi chat Dàn cu sdng ddng due, cu trù màt tàp, khdng con bui tre va cfiv co thu
1 _ • ,
Néu nhu truóe day, eà 15 kliòng gian trèn déu là nhùng khóng gian chung, thuge ve cóng dóng thi hién nay, phàn lón dà thuge ve càc ehù SY> hùu cà uhàn/hó già dình Càc khóng gian vón rgng, mò nay hi xé nhó thành càc khóng gian hep,
khép kin Càc khóng gian vón là nhùng quàn thè ty nhién, da dang ve thye vài nay
hi bàn tay con nguòi nhào nàn trò thành nhùng khòng gian song, sy hién dién cùa
càc quàn thè thye vài trò nèn mò nhat, nhó bé (xem bang T) Nhu vày, càc khdng
gian này dà bi bàn tay con nguòi bién dòi va qua trình này dién ra tùng buóc cùng vói qua trình "giài thièng" chinh nhùng khòng gian ày DT nhién, khi khóng con là
khòng gian chung cùa radi còng dòng, dà thuge ve ragt ehù so hùu xàe dinh, mòi
khòng gian sé hi tàn dyng de phuc vu eho nhu càu eùa chinh ehù so hùu dò Hon nùa, bàn thàn mói khóng gian sé khóng con là mot thye thè dge làp vói con nguòi nhu truóe Nò dà trò thành mot bò phàn cùa mói truòng song Bàn thàn càc thành
Trang 9s u BIÉN MAT CÙA NHÙNG BÓNG MA
vién trong còng dòng khi nhìn ve raòi khòng gian iy cùng khóng con eoi nò thuge
ve cóng dóng hay eó sy hién dién cùa minh trong dò Trai lai, cài nhìn cùa hg vi eàe
khòng gian ày lùy thuge vào mói quan he giùa hg vói ehù nhàn eùa chinh càc khóng
gian ày
Duói góc dò sinh thài nhàn vàn, qua Irinh tu nhàn hóa càc khóng gian sinh thài
chung dà làra syp dò raòi gàn két tàp Ibi vón dugc hình thành va lèn lai thòng qua
viée so hùu chung nhiing khóng gian trén' Cùng vói sy sup de iy là sy hình thành
cùa eàe khóng gian mói: khóng gian dò Ibi, khòng gian thuong mai Trai nguge vói
Iruòe day, 15 khóng gian linh thièng ngày nay da Irò thành nhùng dia diéra sira uil
(buon bàn), raàt tàp (cu trù), eó già tri kinh té eao (thuong raai) Nhiéu raói quan he
cóng dòng trong làng dà thay dòi Néu truóe kia càc raòi quan he ehi giói han trong
quan he hg hàng, làng xóra là ehù yèu Ibi ngày nay càc raòi quan he raòi dugc hình
thành thòng qua viée trao dòi buon bàn, càc nghé raói, càc dich vy xà bòi (eàe boat
dóng kinh té vón dà làra suy yèu vi thè eùa san xuàt nòng nghiép) Tinh chat eùa ragt
xà hgi thuàn nóng dà bi thay dói raà thay vào dò là mot xà bòi có khuynh huòng phàt
trièn ve cóng nghiép va dich vy
Nhu vày, sy hình thành cùa nhùng mói quan he xa bòi mói dà kéo theo viée
hình thành càc nhóra già tri, chuàn raye xà bòi raói (vón quy dinh quan niém, thi
ùng xù cùa hg dói vói thè giói xung quanh) Xin lày mot vi dy: truóe day khi gap
hòn dà la, eày la, nguòi dàn thuòng sg hai hoàc eho dò là diéra khóng tòt Trong
nhicu truòng hgp, dièu này dàn dén sy tò ve thcm màu sic linh thièng cho chinh
nhiing hòn dà, cày la dò qua nhùng càu chuyén truyén miéng Sy bién mài linh
thièng cùa eàe khòng gian là két qua eùa qua trình phàt trièn Nò thè hién mot thè
ùng xù mai cùa nguòi dàn làng Dóc trong nhùng dièu kién sinh thài raòi Sy "giài
thièng", dT nhién khòng phài là ragt qua trình don tuyén Ben canh nhùng yèu tó da
phàn tich ó trèn, con mot yèu tó nùa càn phài dugc nhàc dén - dò chinh là yèu tó
con nguòi Ben canh sy bién dói eùa càc diéu kién sinh thài ty nhién, eàe diéu kién
kinh tè - xa bòi, chinh sàeh dàt dai cùng là nhìnig nhàn tò quan trgng càn phài dugc
xem xél ò mot nghién cùu trong luong lai
5 Doi dìen tu'oìig lai, hói sinh qua khu
Mot vàn de nùa ma nghién cùu này quan tàm là nguòi dàn da ùng phó nhu
thè nào truóe qua trình "tran tue hóa" eàe khóng gian thièng này Trong mot
1 Seekland (1997), Nature is culture Indigenous Knowledge and social culture aspects oftrees andforests in non-European societies London Intermediate Technology Publieation; Nguyèn
Tùng (2002), sdd
2 Chù mugn eùa John Kleinen (2004)
Trang 10VIÉT NAM HOC - KY YÉU HÓI THÀO QUÓC TÉ LÀN THlT TU'
nghién cùu gàn day ve sy phuc hli cùa càc già tri truyln Ihéng ò mot làng Viét có hgc già cho ràng day là két qua eùa sy thich ùng vói nhùng biln dèi dén lù ben ngoài, ma cu thè là nhùng cài càch vi chinh tri, kinh ti, xà bòi' Nghién cùu này dua ra mot càch dién giài khàc khi eho ring sy phye bèi eùa bit cu mot thye hành vàn hóa, he già tri hay biéu lugng nào ò mot còng dóng truóe hit phài xuit phàt lù chinh nhu càu eùa còng dòng dò Quan diIra này sé dugc luàn giài qua vice phàn tich sy phye bòi eùa mot so khóng gian thièng ò làng Dòc trong vòng 10 nàm irò lai day Nhùng phàn tich sé tàp trung vào sy phye bèi cùa 2 khòng gian Ihiéng cu thè bao gòm: diéra Ngói [thuge khu Trung] va diIra Mài truóe [thuge khu Doài] Trong suol thàp nièn 90 va dàu nhùng nàin 2000, diIra Ngói dugc cài tao, su dyng làm nhà tré cho tré era ó khu Trung, trong khi diéra Mài truóe biln thành mot eùa hàng raay màc quàn ào cùa mot nguòi dàn ó khu Doài Tuy nhién, lù nàm 2006 hai dia diém này da dugc dàn làng cài tao, xày dyng lai thành noi thò cùng, sinh boat tin nguòng eho nguòi dàn Dièu dàng ehù y là nguòi dàn dóng vai Irò chù dóng, tich cyc va fién quyél trong qua trình phye dyng hai khóng gian này Biéu hién cu thè là viée hg ty huy dòng kinh phi trén nguyèn lac quyén góp ly nguyèn
lù dàn làng, dùng ra chù dòng tò chùc viée cài tao, xày dyng, biu lén Ban quàn li, trong nom va tó chùc càc sinh boat tin nguòng lai day Phin duói day sé dua ra phàn tich nhùng nguyèn nhàn nói lai, có tàc dòng dén viée nguòi dàn dùng ra lai dyng lai hai khdng gian này
5.1 Su kliòa làp tir nhùng khoàng trong cùa khòng gian truyén thóng
Hày bài dàu sy thay dòi cùa kién trùe nhà ò va khòng gian vuòn eùa nguòi dàn làng Dgc Quan sàt trong qua trình diln da cho thiy ed nhùng thay dèi lón lao ve nhà ó cùa nguòi dàn trong ngòi làng này Dùng trèn ting thugng cùa mot ngoi nhà 5 làng, nàm ò vi tri trung tàm làng nhìn xuòng, de dàng nhàn thiy eó din 80% nhà ò trong làng là nhà eao làng, nhùng mài nhà ngói chi con thip thoàng, nhó bé va mò nhat ben nhùng ngói nhà cao làng Igp tón chóng nàng dù màu sic Nhùng ràng tre vón bao quanh làng chìmg vài ehuc nàra trò ve truóe giò dà dugc thay thi bòi hàng loat nhà hàng àn udng, quàn cafe internet, eàe cùa hàng dién tu, may màc, co khi
Cà mot khdng gian thuong raai day dàc dung chùa trong va ben canh nhùng ngòì nhà raang kién trùe nhà òng, eao làng tao thành mot vòng eung óra trgn lày ngdi làng suol ragt dai dai tu phia Bae, chay qua phia Tày va gap lai ve phia Nam Chi con dai dàt ria làng nàm ò huòng dòng là ehua bi thay dòi nhiéu bòi tiép giàp vói xù dóng cùa nguòi dàn khu Dóng Càu hói dal ra là sy chuyln biln lù nhà ngói sang nhà cao tàng có lién he gì dén khóng gian thièng cùng nhu sinh boat tinh thin cùa
1 Kleinen (2004), Làng Viét, dói dién tuang lai, hói sinh qua khu, Tap ehi Xua & Nay va Nxb
Dà Nàng