Phố cảng thu xà ở quảng ngãi thế kỷ xviii đến nửa đầu thế kỷ xx trong tổng thể các phó cảng cổ ở miền trung việt nam

Một trong những hệ auả cũng là động lực của kinh tế hàng hóa là sự hưng khởi của các phố cảng miền Trung như Thanh Hà, Bao Vinh Huế, Hội An Quảng Nam, Đà Nang, Nước Mặn - Gò Bồi Bình Địn

PHỜ CANG THU XA o QUANG NGẢI (THẺ KY XVIII ĐÉN NỬA ĐẦU THÉ KỶ XX) TRONG TỎNG THẺ CÁC

PHỐ CẢNG CỎ Ở MIÈN TRUNG VIỆT NAM

Nguyễn Vãn Đ ãng* - Đinh Thanh H oa*

Cuối thời trung đại trong lịch sử Việt Nam, ở miền Trung có hai vấn đề đáng lưu ý là sự dịch chuyển trung tâm quyền lực chính trị từ phía Bắc vào và sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế hàng hóa (chủ yếu trong 2 thế kỷ XVII-XVIII) Một trong những hệ auả cũng là động lực của kinh tế hàng hóa là sự hưng khởi của các phố cảng miền Trung như Thanh Hà, Bao Vinh (Huế), Hội An (Quảng Nam), Đà Nang, Nước Mặn - Gò Bồi (Bình Định), Thu Xà (Quảng Ngãi), Những thành tựu nghiên cứu về các phổ cảng miền Trung đã có nhiều thành tựu 1 nhưng cái tên Thu

Xà vẫn còn rất xa lạ trong việc nghiên cứu về các phố cảng cổ Bài viết này trên cơ

sở các tư liệu thành văn và kết quả của quá trình điền dã tại địa phương, chúng tôi muốn phác họa vài nét về hoạt động của phố cảng Thu Xà Đồng thời dựa trên các thành lựu nghiên cứu trước đây về các phố cảng để cố cái nhìn tổng thể về các phổ cảng ở miền Trung nhằm rút ra một số đặc điểm về sự hình thành, các đặc trưng trong hoạt động thương mại, sự suy tàn nhằm góp phần vào việc nhìn nhận một cách tổng thể về các phổ cảng cổ miền Trung cuối thời trung cận đại mà trong đó có không ít đã không còn trên thực địa Từ đó, góp phần vào công cuộc phát triển bền vững các đô thị hiện nay

1 Khái quát về phố cảng cổ Thu Xà ở tỉnh Quảng Ngãi

1.1 Th u X à từ thể kỷ X V III đến cuối thế kỷ X IX

Thu Xà là tên gọi chính thức của phố cảng từ thời Pháp thuộc, thời Nguyễn gọi

là Tân An phố thuộc tổng Nghĩa Hà, huyện Chương Nghĩa, phủ Tư Nghĩa, tỉnh

* TS., Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế

** Học viên Cao học, Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế

1 Đỗ Bang, 1996, Phố cảng vùng Thuận Quảng thế kỷ XVII - XVIII, Nxb Thuận Hóa, Huế, Nguyễn Thừa Hỷ, Đỗ Bang, Nguyễn Văn Đăng, 1999, Đô thị Việt Nam dưới thời Nguyễn, Nxb Thuận Hóa, Huế ; Lưu Trang, 2005, Phổ cảng Đà Nằng từ ỉ 802 đến 1860, Nxb Đà Nằng

VIỆT NAM HỌC - KỶ YỂU HỘI THẢO QUỐC TÉ LẦN TH Ứ T ư

Quảng Ngãi; nay là thôn Thu Xà, một trong 4 bốn thôn (Hòa Bình, Hòa Tân, Thu Xà, Hòa Phú) của xã Nghĩa Hòa, huyện Tư Nghĩa, cách thị xã Quảng Ngãi 10 km về hướng Đông Thu Xà có diện tích tự nhiên là 197 ha, 580 hộ hộ và 3070 nhân khẩu1 Thu Xà, phía Nam giáp sông Vực Hồng (nhánh của sông Vệ), chảy ra cửa Lỡ;

phía Bắc cách Thu Xà 4km là sông Trà Khúc, được liệt vào “hạng đại xuyên” dưới thời Tự Đức, đổ ra cửa c ổ Lũy (hay Đại c ổ Lũy, cửa Đại) Đại Nam nhất thống chí

thời Tự Đức cho biết ở Quảng Ngãi có 2 cửa biển là Sa Kỳ và Đại c ổ Lũv là những

“cửa biển lớn, nước sâu, cạn, tàu thuyền ra vào đều do đấy ” 2 Hai cửa biển trên

là những cửa ngõ giao thương của Quảng Ngãi với trong nước và nước ngoài

Thu Xà khởi phát từ vạn Tiên Sà - tên làng Việt gốc từ các tỉnh phía Bắc vào vùng đất này lập nên vạn Tiên Sà, làng Thu Xà (do các họ Trần, Nguyễn, Lê, Đặng

khai phá) Địa bạ ghi tên làng là Tăng Sai xã có địa giới như sau: “Đông giáp sông,

Tây giáp thôn Ngòi Tôm và thôn Phủ Đăng, Nam giáp thôn Ngòi Tôm, châu Yên

Mô, Bắc giáp thôn Phú Đăng, xã Long Phụng, lập cột đá làm giới" 3 Tên Thu Xà

và các làng xã kế cận như Làng Phú Nhơn (còn gọi là Phủ Cường); thôn Phú Đăng (Phú Thứ), thôn Ngòi Tôm (hay Long Khê - Hà Khê) đều có trong danh mục làng

xã và trên bản đồ vẽ đầu thế kỷ XX ở vị trí D6 qua phân tích địa bạ của tác giả Nguyễn Đình Đầu 4

Người Hoa có vai trò quan trọng trong sự hình thành phố cảng Thu Xà Do những tác động của hoàn cảnh lịch sử, kinh tế, xã hội, đặc biệt là khi nhà Minh bị Mãn Thanh lật đổ, người Hoa (Minh Iỉương và Hoa kiều) từ Quảng Đông, Quảng

Tây, Phúc Kiến, Hải Nam xuôi theo đường biển về phương Nam tìm đất sống Đại

Nam nhất thong chí viết thời Tự Đức cho biết phố thị: “C/ỉỢ Xích Thổ (huyện

Chương Nghĩa) củ phố Mình Hương''5.

v ề thời điểm người Hoa đến Thu Xà, căn cứ vào nội dung tờ thị: u77ự ti phong

chức của chúa Nguyễn Phúc Chu cho Trần Công Vinh, giao cho ông này nhiều việc, trong đó có việc quản lý trông coi dân chánh hộ trong các huyện, tổng, xã, thôn,

1 ủy ban nhân dân xã Nghĩa Hòa, 2010, Báo cáo kết quả tổ chức thực hiện phong trào Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa năm 2010

2. Quốc sử quán triều Nguyễn, 1992, Đại Nam nhất thống chí, t ậ p 2, Nxb Thuận Hóa, Huế, trang 433-435

3 Nguyễn Đình Đầu, 2010, Nghiên cún địa bạ triều Nguyền, Quàng Ngãi, Nxb Đại học quốc gia thành phố Hồ Chí Minh, trang 229

4 Nguyễn Đình Đầu, 2010, Nghiên cứu địa bạ triều Nguyễn, Quảng Ngãi, Nxb Đại học quốc gia thành phố Hồ Chí Minh, trang 289-304

5 Quốc sử quán triều Nguyễn, 1992, Đại Nam nhất thong chí, tập 2, Nxb Thuận Hóa, Huế, trang 433-435

262

PHỐ CẢNG THU XÀ Ở QUẢNG NGÃI.

phường thuộc bản phủ cùng thương nhân người Hoa”1 viết năm Chính Hòa thứ 12

(1691) để suy đoán Hoa thương tụ cư khá đông ở Thu Xà trước năm 1691 Từ đó, neười Minh Hương đến sinh sống khắp nơi trong tỉnh, sau đó qui tụ đông đảo ở Tiên Sà

Thời điểm người Hoa tập trung buôn bán ở Thu Xà là từ giữa thế kỷ XVIII, căn cứ vào văn khế bán hai gian quán và đất của bà Lê Thị Vạn cho các họ thuộc

lân Hương Xuân2 vào năm 1790 cho thấy nhiều người Hoa mua đất: “Phụ nhân tên

là mẹ Độ tức Lê Thị Vạn ở thôn Ngòi Tôm phụ lũy, huyện Chương Nghĩa, phủ Hòa Nghĩa kê khai về việc bán đứt Do tôi có tạo mãi một ngôi quán tranh gồm 2 gian và đất liền 1 khoảnh tại địa phận thôn Ngòi Tôm phụ lũy, đông cận đường cái, Tây cận đất vườn ông Cai Đình Hân, Nam cận miếu thờ vọng, Bắc cân đất nhà thầy Thận, Đông Tây tứ chí như trong văn khế này, nay đem bản đứt cho thầy Trình, thầy Lộc, thầy Thái, thầy Nhung, thầy Tính và toàn lân (Hương Xuân - TG) để làm miếu, y giả tiền 40 quan Thái Đức năm thứ 13, ngày 19 tháng giêng”0 Chính điêu đó đã

góp phần hình thành cảng thị ở Thu Xà

v ề tổ chức người Hoa, có thể xem rằng lân Hương Xuân !à tổ chức đầu tiên của người Minh Hương khi định cư tại Thu Xà Mặt khác, trong Đồng khánh địa dư

chí có nhắc đến 2 làng “Minh Hương cựu” và “Minh Hương tân thuộc” (hay Tân

Thanh)” Sự xuất hiện tên hai làng Minh Hương cho biết thời điểm người Hoa đến Quảng Ngãi trong thế kỷ XVII - XVIII sống thành cộng đồng Minh Hương (cựu); những người nhập cư sau đó tách riêng thành cộng đồng Minh Hương tân thuộc vào khoảng năm 18434

Năm Gia Long thứ 2 (1803), số đinh 108 người của Đại Minh khách thuộc của

18 họ5 sinh sống khắp các huyện trong tỉnh Quảng Ngãi Trong đó, tập trung đông

1 Đoàn Ngọc Khôi, 2010, "Vai trò cùa thương cảng cổ Thu Xà trong phát triển kinh tế nông thôn Quảng Ngãi”, Đặc san Tư Nghĩa 35 năm xây dụng và phát triển, tiang 43-45

2 Lân là hình thức tổ chức dưới tổ chức xã Minh Hương, lúc này lân Hương Xuân phụ thuộc

Minh Hương xã Hội An Xem thêm Nguyễn Chí Trung, 2010, Cư dân Faifo - Hội An trong

lịch sử, Nxb Đà Nang, trang 173

3 Theo văn khế trên có thể nhận định người Hoa có mặt khá đông đảo ở Thu Xà trước năm

1790 Sổ đinh lưu giữ tại chùa Ông, Quảng Ngãi Bản dịch của Trần Đại Vinh, giảng viên Trường Đại học Sư phạm Huế

4 Xem thêm Đoàn Ngọc Khôi, 2010, “Vai trò của thương cảng cổ Thu Xà trong phát triển kinh tế nông thôn Quảng Ngãi”, Đặc san Tư Nghĩa 35 năm xây dựng và phát triển, trang 43

- 45; Nguyễn Văn Đăng, 2012, "Góp thêm vài tư liệu về sự hình thành cộng đồng người Hoa

ở Quảng Ngãi", Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Ả, số 4, trang 28-36.

5 Chúng tôi thống kê dựa vào bản dịch "Sổ bộ nhân đinh cùa Đại Minh Khách thuộc, phù Quảng Ngãi năm 1803" Đó là các họ: Nguyễn, Trần, Ngô, Túc, Ao, Lâm, Lý, Tăng, Cô, Từ,

Tạ, Thái, Lưu, Trịnh, Tào, Cư, Tu, Quan

VIỆT NAM HỌC - KỶ YẾU HỘI THẢO QƯÓC TÉ LẦN TH Ứ TƯ

Chương Nghĩa và huyện Mộ Hoa Sau đó, các số liệu thống kê người Minh Hương

từ đinh bộ tại Thu Xà cho thấy họ đều sinh sống tại Tân An phố cùng người Việt1

Cùng với quá trình nhập cư đến “vùng đất mới” của người Hoa, cư dân Việt -

Hoa đã tận dụng những ưu thế về tự nhiên, gần cửa sông, cửa biển để đẩy mạnh các hoạt động thương mại ở vùng này; từ đó thương cảng Thu Xà manh nha hình thành đầu thế kỷ XVIII Họ thành lập các điểm thu mua các mặt hàng nông, lâm, thổ sản ở Quảng Ngãi rồi bằng phươne tiện tàu thuyền, ghe bầu cung ứng cho thị trường trong ngoài nước, chở hàng sane Hội An để xuất khẩu hoặc xuất khẩu trực tiếp qua cửa Cổ Lũv Vào cuối thế kỷ XVIII, khi người Hoa tụ cư đôns hơn, thương cảng Thu Xà sầm uất thì người Hoa đã bắt đầu xin nhượng đất đai của thôn Thái Hòa phụ lũy để lập phố Tân An vào năm Gia Long thứ nhất Điều này được ghi trong đơn

giao kết giúp đỡ nhau giữa thôn Thái Hòa và xã Minh Hương: “Ngữa trông ơn do

địa bộ thôn chúng tỏi vốn trước có người Hoa (Khách nhân) đến buôn bán đã trình với thôn chúng tôi để thiết lập pho Tân An nhằm lập nghiệp cư ngụ sinh con cái, kính trời dựng chùa, làm nhà, hai làng xã chúng tôi giúp khi ngặt, đỡ khi yếu, kết làm hòa hão Nay xã ấy khan xin nhượng mặt pho Tân An cho xã ấy nhận lãnh, ngày đêm tuần phòng để trừ trù bọn gian Nếu mà nhiễu dân thì cam chịu lỗi nặng, còn như việc xuân kv thu tế của thôn chúng tôi, thì xã ấy sẽ đến đình Trung hầu hái, truyền từ đời con sang đời cháu để un đúc hòa khí Hai bên đã giao ước '2 Như

vậy thời điếm ra đời chính thức của Tân An phố là năm 1802

Thế kỷ XIX, các thương thuyền Trung Hoa đến Tân An phố ngày càng đông Phần lớn trong số này không nhập tịch, trở thành Hoa kiều, họ đi thuyền đến và trở

1 Văn bản Hán - Nôm về phố cổ gần như duy nhất còn ìại ở chùa Ông cho thấy số đirh và tên gọi phố, tên gọi người Hoa ở một số thời điểm trong thế kỷ XIX qua bảng thống kê sau :

Năm Số dân đinh Dân số phỏng đoán Danh xung trong văn bản

2 Văn bản Hán Nôm lưu giữ tại chùa ông, tỉnh Quàng Ngãi Bản dịch của Trần Đại Vinh, giảng viên Đại học Sư phạm Huế

264

PHỐ CẢNG THU XÀ Ở QUẢNG NGÃI.

vè Trung Hoa theo mùa gió, một bộ phận ở lại để gom hàng, lập các kho hàng, xuất nhập hàng hóa từ các tàu buôn khác

Bên cạnh hoạt động của Hoa thương, thương nhân bản địa là những người trung gian trong việc cung cấp các nguồn hàng để xuất cảng Họ thường trực tiếp thu gom hàng hóa trong các xóm làng người Việt hoặc lặn lội lên tận làng nóc của các dân tộc thiểu số ở vùna núi phía Tây Quảng Ngãi để thu mua quế, thiết lập các

chợ ở các nguồn để trao đổi các mặt hàng lâm, thổ sản ở miền núi, chở về bán cho

người Hoa để xuất khẩu Ngoài ra, thương nhân bản địa ở phố Tân An và những vùng lân cận thường đóng những chiếc ghe bầu lớn để thông thương, kết nối nguồn hàng hóa của nhiều địa phương, hình thành luồng thương mại giữa phổ cảng Thu

Xà với thị trường nội địa

Có thể nói, cùng với những thiết chế văn hóa tín ngưỡng của người Việt tại phố cảng, cộng đồng người Hoa ở hai làng Minh Hương bị Việt hóa ngày càng mạnh cùng với những dấu tích được tìm thấy của các chùa tứ bang, hội quán, chùa

Bà, chùa Ông' là những dấu ấn quan trọng cho hoạt động kinh tế, văn hóa của người Hoa trên đất Thu Xà Có thể nói, người Hoa ở Tân An phố đã để lại những dấu ấn sâu sắc, góp phần làm phong phú thêm di sản văn hóa trên đất Thu Xà hiện nay Trong quá trình chung sống, cư dân Hoa - Việt đã sát cánh bên nhau để xây dựng phố cảng và đẩy mạnh các hoạt động thương mại Phố cảng Tân An phát triển khá thịnh vượng như là một tiền cảng (cảng phía trước) để gom hàng về cảng Hội An (tuy đang suy tàn) hoặc trực tiếp bán ra nuớc ngoài

1.2 Sự phát triển của phổ cảng Thu Xà từ năm 1885 đến giữa thế kỷ XX

Với một phố cảng làm động lực cho sự phát triển thương mại trong vùng như Tân An phố, người Pháp đã chú ý đến khu vực kinh tế năng động này, độc chiếm

phố cảng, tranh giành những nguồn lợi với người Hoa: “ Viên Chánh sứ tỉnh cho vời

và buộc viên Bố chánh cùng với viên Tri huyện Tư Nghĩa phải kỷ vào Sớ tâu về triều đình Huế lúc đó là vua Hàm Nghi (1885 - 1888) nhường lại khu phổ Thu Xà làm đất nhượng địa”2 Lúc này, Tân An phố chính thức mang tên phố Thu Xà với

diện mạo mới mang dấu ấn “nhượng địa” thời Pháp thuộc

về dãn số, thời Pháp thuộc (1885-1945), ngoài số dân Minh Hương, Tân

Thanh định cư lâu dài, Thu Xà còn thường xuyên đón một lượng khách lớn là các Hoa Kiều Họ đến tạm trú để thu mua hàng hóa từ khắp nơi trong tỉnh Tác giả Nguyễn Đình Đầu có nhắc đến dân số toàn tỉnh Quảng Ngãi với 6 huyện, 23 tổng,

1 Di tích chùa Ông còn khá nguyên vẹn được công nhận là di tích cấp quốc gia năm 1983

2 Đoàn Ngọc Khôi, 2010, “Vai trò của thương cảng cổ Thu Xà trong phát triển kinh tế nông thòn Quảng Ngãi”, Đặc san Tư Nghĩa 35 năm xây dựng và phát triển, trang 43 - 45

VIỆT NAM HỌC - KỶ YẾU HỘI THẢO QUỐC TẾ LẦN THỨ T ư

49 xã thôn với 165.330 người: 120.000 Việt, 45.000 Thượng, 300 Hoa, 30 Âu Tổng Nghĩa Hà, huyện Chương Nghiã có 18 xã thôn và 9.060 người dân, trong đó

xã Thu Xà có 326 người dân1

Thời Pháp thuộc, theo tác giả Thinh Quang, dân số địa phương không quá ba

ngàn người (cả người Việt lẫn Hoa thương); trong đó, “số dân cư khách trú (tức Hoa Kiều - TG) có hơn 500 chủ”2, xấp xỉ con số mà của A Laborde đưa ra: “ 77zm

Xà gồm có một thực dân địa của 300 đến 350 Hoa kiều”3' Sau Cách mạng tháng

Tám, số dân Thu Xà tăng không đáng kể Vào thời điểm năm 1949, người Hoa ở Thu Xà có đến 600 hộ với khoảng 1.500 nhân khẩu”4

Dưới thời thuộc địa, mọi sự quản lý phố Thu Xà đều nằm trong tay người Pháp, v ề hành chính, Thu Xà gồm có một bang tá, một phố trưởng Tuần canh thì

do một đại đội lính “khố xanh” và một tiểu đội lính “khố đỏ” đi tuần tra

Theo kết quả khảo sát thực địa, phố Thu Xà có chiều dài 2km theo hình chữ L5

từ phần đất làng Tiên Sà đến làng Phước Long (hay Hà Khê), đầu và cuối khu phố

cho việc khai thác kinh tế trong vùng, người Pháp chủ trương cho đào sau khu phố một con kênh nối một nhánh của sông Vệ (còn gọi là sông Vực Hồng) và sông Nghĩa An chạy song song phía sau khu phố dài khoảng 800m để thuận tiện bốc dỡ hàng hóa vào sâu trong phố, hình thành vị thế trên bến dưới thuyền khá tấp nập

Diện mạo phố Thu Xà thời thuộc địa có sự ảnh hưởng của kiến trúc Pháp khá

rõ nét Sự kết hợp của kiến trúc Đông - Tây Những người Minh Hương xây nhà cửa theo kiểu phổ Hội An, trên bến dưới thuyền, phổ có bảng hiệu, mái lợp ngói âm dương, sau nhà là kho chứa, sân phơi hàng hóa, có nhà máy điện thắp sáng Ngoài

ra, có dãy phố theo kiến trúc Pháp như phố ông Dánh (tên của một Hoa thương làm việc cho người Pháp) Khu phố khá đông đúc với những hiệu buôn lớn chuyên buôn bán đường, thuốc bắc, các mặt hàng nông sản như Gia Lợi, Tồng Thạnh, Đồng ích Nghĩa Thành, Vạn Thành Lợi, có tiệm buôn của người Việt như của dòng họ nhà

1 Nguyễn Đỉnh Đầu, 2010, Nghiên cứu địa bạ triều Nguyễn, Quàng Ngãi, Nxb Đại học quốc gia thành phố Hồ C h í Minh, trang 60 - 61

2 Nguyễn Bá Trác, 1933, “Quảng Ngãi tỉnh chí”, Nam Phong tạp chí, file PDF, trang 18

3.A Laborđe, 1997, “Tỉnh Quảng Ngãi” Tạp chí Những người bạn cổ đô Huế, tập 12 năm

1925, Nxb Thuận Hóa, Hue, trang 280

4 Đoàn Minh Tuấn, 2009, “Vạn Thu Xà phố cổ quê ngoại thân yêu”, Tạp chí cẩm Thành,

Quảng Ngãi, số 59, trang 69

5 Cạnh đáy khoảng 800 mét dọc theo đất Thu Xà, cạnh dài khoảng 1.200 mét dọc theo đất Hà Khê Kênh đào dài khoảng 800 mét theo cạnh đáy Xem thêm Phác đồ Phố cảng Thu Xà

2 6 6

PHỐ CẢNG THU XÀ Ở QUẢNG NGÃI.

thơ Lê Quang Lư (Bích Khê), có các dinh thự của dòng họ Hoàng (người Minh Hương) và dinh thự của Neuyễn Thân (một trone “tứ trụ” cuối triều Nguyễn) Ngoài ra còn có cơ quan chính quyền như bang chánh tổng, có đồn lính khố xanh, khố đỏ, bưu điện, nhà hát, trường học, bệnh xá do người Pháp xây dựng

Tha Xà, nơi đây nhà cửa trù mật, người Việt, người Tàu hội tụ buôn bán đông đúc, giàu có, so với các hạt ớ mien nom thì pho này kém thua phố Hội An, mà thạnh hơn phố Tân Quan ở Bình Định, cũng gọi là một chỗ đô hội vầy” 1 Tác giả Nguyễn Bá

Trác, trong Quảng Ngãi tỉnh chí (1933), đã nhận định: “Xưa nay sự buôn bán rất

thuận lợi là ở phổ Thu Xà, vì món đại tôn xuất cảng ở đây là đường Thu Xà đã tiện lợi về đường sông, những đường xuyên ngang của sông Trà Khúc và sông Vệ đều có thể vận tải về Thu Xà được, mà muốn chở đường xuất cảng thì cũng phải do đàng Thu Xà chở ra cửa c ổ Lũy ’ '2.

Thu Xà được miêu tả là một phố cảng khá sầm uất “Phố xưa nhà của san sát, mái ngói lợp âm dương, nhà lầu có cầu thang gỗ Những cửa hàng nối tiếp bán thuốc bắc, đường, nông cụ, chài lưới, các mặt hàng như quế, sa nhơn, đậu khấu, tirầm hương từ các nguồn Trà Bồng, Ba Tơ, cau sống từ Sơn Hà, Sơn Tây được các đầu mối thu về bán cho các cửa hiệu buôn, rồi được đóng sọt dùng thuyền chở đi Quảng Nam hay sang Trung Quốc và khi trở về mang theo mặt hàng nông cụ, dầu tihắp sáng Giấy quyến, vải vóc, nhang đèn, trà tàu”3'

về phương thức buôn bán, cạnh tranh, thương nhân thiết lập các đ i ể m giao

dịch ở các “nguồn”, vùng giáp ranh giữa đồng bằng và miền nùi phía Tây Quảng Ngãi để mua các mặt hàng nông, lâm, thổ sản (chủ yếu là người Việt) Sau đó, hàng hóa được vận chuyển về Thu Xà, được thương nhân làm đại lý (chủ yếu là người Hoa) phân loại, đóng gói và xuất cảng qua cửa c ổ Lũy đến các cảng thị trong nước

và ra nước ngoài

Với phương thức mua tận gốc, bán tận ngọn, các Hoa thương đã thu được khoản lợi nhuận khá lớn Trước những lợi nhuận kếch xù của Hoa thương, người

Pháp không thể làm ngơ “v/ệc buôn bán đã chiếm lĩnh trung tâm Thu Xà của người

Trung Hoa, những nhà xuất cảng đường đã lôi kéo đến đây một sinh hoạt thương mãi mà những hãng lớn của người Pháp đã thấy được sự thiết yếu lập nên tại đây

1 Cao Xuân D ụ c , Lưu Đ ứ c X ứ n g , T r ầ n Xán, 1964, Đ ạ i Nam nhất thống c h í, Quyển 6: Tỉn h

Quảng Ngãi, Nguyễn Tạo dịch, Nha Văn hoá - Bộ Quốc gia Giáo dục xb, Sài Gòn, trang 86

2 Nguyễn Bá Trác, 1933, “Quảng Ngãi tình chí”, Nam Phong tạp chí, file PDF, trang 181

3 Sagant Phan, 2003, Lần nữa phổ cỗ Thu Xà, www.nuiansongtra.net.vn

VIỆT NAM HỌC - KỶ YẾU HỘI THẢO QUỐC TÉ LÀN THỨ T ư

những đại lỷ của họ,,] Người Pháp đã nhanh chóng nhúng tay vào với việc thành

lập Liên đoàn thu mua các thổ sản để cạnh tranh với Hoa thương

v ề hàng hóa xuất nhập, đường và thuốc bắc là hai mặt hàng chủ lực buôn bán

của thương nhân Thu Xà bởi ỉẽ Quảne Ngãi là xứ sở của đườne: “Sự giàu có phong

phú của tỉnh này nằm trong việc trồng mía”, “việc thu hoạch mía đã tìm đirợc một lối ra thường hằng về phía người Hoa ở Thu Xà”2 Với kỹ nghệ lọc đường thủ công,

các thương nhân tiến hành thu eom đường từ các vùng nông thôn ven hai bờ sông

Vệ, Trà Khúc chở về Thu Xà chê biến rồi xuất sang các nơi khác có công nghệ cao hơn rồi nhập trở iại Năm 1922, A Laborde, Công sứ Pháp ở Quảng Ngãi nhận xét:

“Họ đã xuất khấu cho đến ỉ 2.000 tấn mỉa hàng năm, và so đường mật khiêm ton của Quàng Ngãi đã biến nhanh về Hồng Kông, tại đó một khi đã lọc xong thì nỏ lại quay trở về với Đông Dương”3.

Tuy nhiên, số lượng đường xuất cảng qua các năm có sự giảm dần số liệu xuất qua cảng c ổ Lũy của Nguyễn Bá Trác: từ 12.000 tấn của năm 1922 xuống còn 7.000 tấn và 7312 tấn của các năm Ỉ930 và 1933 Nếu việc xuất khẩu đường ít biến động thì những người dân trồng mía ở Quảng Ngãi cũng có thu nhập đáng kể Đường ở Quảng Ngãi mỗi năm xuất khẩu trên dưới 12.000 tấn, theo giá thị trường bấy giờ, một tấn đường là ] 00$ thì thu nhập về món đường của người dân Quảng Ngãi mỗi năm được 1.200.000$4

Cau, quế là mật hàng quan trọng của Quảng Ngãi Cau hàng năm xuất cảng

qua Thu Xà, c ổ Lũy một số lượng lớn: “Năm 1929 xuất cảng 77 tấn can khô, chủ

yếu là từ các làng ven sông"5 Quế cũng là mặt hàng được ưa chuộng, v ỏ quế

Quảng Ngãi ở nguồn Trà Bồng là một trong hai mặt hàng mà hàng năm triều đình đều đặt mua (đường, quế) Quế được xem là mặt hàng có giá trị, năm ỉ 929, quê xuất cản a qua cửa c ổ Lũy 131 tấn6, cũng là một vị thuốc chữa bách bệnh của cư

dân trong vùng Thuốc Bắc rất thịnh hành, nhập từ Trung Quốc Thuốc bắc được

buôn bán qua một số cửa hàng lớn như Đồng ích, Bá Xương Các vùng miền núi

1 Nguyễn Đình Đầu, 2010, Nghiên cứu địa bạ triều Nguyen Quảng Ngái, Nxb Đại học quốc gia thành phố Hồ Chí Minh, trang 60 - 61

2 A Laborde, 1997, “Tỉnh Quảng Ngãi", Tạp chí Những người bạn co đô Huế, tập 12 năm

1925, Nxb Thuận Hóa, trang 279

3 A Laborde, 1997, “Tỉnh Quảng Ngãi”, Tạp chí Những nqười bạn cổ đô Huế, tập 12 năm

1925, Nxb Thuận Hóa, Huế, trang 280

4 A Laborde, 1997, “Tỉnh Quảne Ngãi”, Tạp chí Nhũng người bạn co đó Huế, tập 12 năn

1925, Nxb Thuận Hóa, Huế, trang 285

5 Nguyễn Bá Trác, 1933, “Quảng Ngãi tỉnh chí”, Nam Phong tạp chí, 1933, file PDF, trang 268

6 Nguyễn Bá Trác, 1933, “Quảng Ngãi tỉnh chí”, Nam Phưng tạp chí, file PDF, trang 269

268

PHỐ CẢNG THU XÀ Ở QUẢNG NGÃI

Quảng Ngãi có nhiều loại thuốc quý, do đó người Hoa thu mua và chế biến thành nhiều loại thuốc bán ra thị trường

Ngoài ra, Thu Xà xuất nhập cảna các mặt hànẹ nône sản như lúa, gạo, sắn, tơ lụa, các mặt hàng rmười Hoa sản xuất tại chỗ Đồng thời, Thu Xà còn xuất hiện những ngành nghề thủ cônơ như nshề làm nhane, kẹo sương nổi tiếne khắp trong

và ngoài nước Năm 1937, Thu Xà có nhà bưu điện, có điện thoại công cộng Cũng trons năm này hai hãng dầu shell còn gọi là dầu con Sóc của Hoa KỲ và hãng Scony của Pháp được xây cất ngay trone thành phố

Bên cạnh sự năne độna về kinh tế, Thu Xà còn là nơi hội tụ và giao lưu văn hóa bởi yếu tổ Hoa - Việt - Pháp Với các iễ hội như Nghênh Hội vào dịp tết, lễ Chưng Cộ vào ngày lễ Vu Lan tạo nên một không khí sôi động, trang nghiêm mang đậm dấu ấn của phố thị sầm uất, nơi con người vừa giỏi làm kinh tế vừa biết hưởng thụ cuộc sống một cách hào hoa, phóng khoáng, sinh hoạt văn hóa tinh thần: “Đặc

biệt, một năm các thương gia buôn bán chỉ sáu tháng Còn sáu tháng sau cùng thì nghỉ ngơi, dành cho các chuyện củng bái, vui chơi, giải trí hoặc trở về quê hương

đê rồi sau đó họ trở lại với công việc khai thác tiền bạc như thường nhật”2.

Tóm lại, phố cảng Thu Xà hình thành sớm nhưng đến thế Kỷ XIX đầu thế kỷ

XX mới thực sự phồn thịnh, phát huy hết vai trò của nó là một phố cảng thị “đơn tuyến” từ thời cổ trung đại đến một đô thị cận đại theo lối kiến trúc Á- Âu Phố cảng

Tân An - Thu Xè đóng một vai trò quan trọng, trở thành động lực kinh tế - văn hóa

ở vùng nông thôn Quảng Ngãi trước khi chuyển tiếp hình thành thành phố Quảng Ngãi Tuy nhiên, đến eiữa thế kỷ XX, do nhiều nguyên nhân như chiến tranh, Thu

Xà là vùng tranh chấp giữa lực lượng giải phóna; và thực dân Pháp, cùng sự ra đời của tuyến đường sắt do người Pháp xây dựng, phố cảng Thu Xà ngày càng mất vai trò của nó Từ năm 1947, người Hoa di chuyển đến các nơi khác như thành phổ Quáng Ngãi, các thị tứ Châu ố (huyện Bình Sơn), Chợ Chùa (huyện Nghĩa Hành),

Ba Gia - Đồng Ké (huyện Sơn Tịnh), v.v Cuối cùng, năm 1974, Thu Xà bị xóa sổ hoàn toàn, chỉ còn phế tích và di tích chùa ông

2 Thu Xà trong tổng thể các phố cảng cổ ỏ' miền Trung Việt Nam

2.1 về quá írìnlt hình thành, phát triển và suy tàn của phổ cảng

2.1.1 Hai nhân tố quan trọng góp phần cho sự ra đời và phát triển của đô thị nói chung ở Việt Nam là chính trị - quân sự («thành») và kinh tế - thương mại

1 Thinh Quang, 200õ, Thu Xà phố nhó tưởng chùng như đi vào huyền thoại, www.nuiansongtra.net.vn

2 Đào Đức Nhuận, 2008, “Thinh Quang, Thu Xà trong trí nhớ”,WWW.nuiansongtra.net

VIỆT NAM HỌC - KỶ YÉU HỘI THẢO QUÓC TẾ LẦN TH Ứ TƯ

(«thị») Trong đỏ, sự ra đời của các đô thị - phố cảng chủ yếu từ các lý do kinh tế Trong bối cảnh kinh tế hàng hóa phát triển trong nước, luồng thương mại thu)ền buồm ven biển Đông Nam Á, chính sách mở mang kinh tế đối ngoại của chúa

Nguyễn, một loạt các phố cảng lần lượt ra đời trong các thế kv XVII - XIX tao

Thu Xà, Nước Mặn - Gò Bồi - các thị tứ (Bình Định) Trong đó, có 2 phố cảng kế thừa cảng thị từ thời Champa là Hội An và Nước Mặn

Thanh Hà ra đời năm 1636 như một văn bản còn lưu địa phương cho b ết:

“Chúa Thượng vương sau khi dời phủ về Kirn Long bèn cho phép tiền hiền chúnị• ta kiến thiết khu chợ nơi giáp giới hai xã Thanh Hà và Địa Linh"1 Hội An kế thừa

cảng Đại Chiêm từ thế kỷ XVI ở vùng kinh tế phát triển, giàu có nguồn lâm thổ iản Quảng Nam lại có vị thế quan trọng về hàng hải Đầu thế kỷ XVII, Nước Mặn hóa thân của cảng thị Thị Nại - một quân cảng và thương cảng lớn nhất của vương qiốc Champa Nước Mặn được A de Rhodes vẽ tên bản đồ với tên phiên âm

NEHORMAN Trước đó 1621, c Borri đã ghi lại trong tập ký sự “VỊ tổng trấn”

liền ra lệnh xây dựng cho chúng tôi một cái nhà rất tiện nghi ở thành pho (Víỉle) Nehormarì'2 Bao Vinh thì kế thừa hào quang của Thanh Hà vào đầu thế kỷ XIX ở

vị trí gần kinh đô và kế cận Thanh Hà Đà Nằng là cửa vào về phía Bắc của thưyng cảng Hội An sầm uất và vào thế kỷ XIX thì bắt đầu hình thành

Như thế, trong thể kỷ XVIII, cảng thị Thu Xà là vệ tinh của Hội An Khi Hội

An từ một thương cảng sầm uất bậc nhất của miền Trung bắt đầu suy tàn vào cuối íhể kỷ XVIII, thương nhân nước nạoài bắt đầu ghé thuyền vào các cửa biển khác

mà tập trung nhất ở 2 cửa biển eần kề là Thu Xà và Đà Nằng

So với các phô cảng khác ở miền Trung, phổ cảng Thu Xà xuất hiện rr.uộn bơn Trona bối cảnh Hội An, Thanh Hà khône, còn phát triển, Nước Mặn chiiyển thành vạn Gò Bồi - Qui Nhơn thì phố cảng Thu Xà ra đời vào cuối thế kỷ XVIII Mặc dù ra đời muộn nhưne Thu Xà đã nhanh chóng phát huy vai trò của mình đối với luồng thương mại trong nước và quốc tế

Với sự phát triển của của kỹ nghệ đóng ghe bầu miền Trung, đã tạo điều kiện cho hoạt động thương mại vào Nam ra Bắc của thương nhân bản địa Tại các cửa biển Cổ Lũy, cửa Lỡ (gần Thu Xà) cũng thường xuyên đón những chuyến ghe bầu của thương lái người Việt vào cửa biển và đến trao đổi hàng hóa Hoạt động cia họ

1 Theo đơn thỉnh nguyện của dân làng năm Bảo Thái thứ 7 (1716)

2 Dần theo Đỗ Bang, 1996, Phổ cảng vùng Thuận Quảng thế kỳ XVII - XVIII, Nxb "'hưận Hóa, Huế, trang 153

270