Theo các nhà sử học, văn hóa nghệ thuật Việt Nam tại Lào sớm được định hình và phát triển từ các cộng đồng người Việt Nam di cư thời kỳ nhà Nguyễn 1825-18831.. sao nhãn2 việc tham gia cá
Trang 1VĂN HÓA NGHỆ THUẬT VIỆT NAM TẠI LÀO• • • •
SAU CHÍNH SÁCH MỞ CỬA CỦA VIỆT NAM NĂM 1986
Bountheng Souksavaíd
Cộng hoà Dân chủ Nhân dân Lào là một quốc gia độc lập, đa dân tộc, nằm ở phần Tây bán đảo Đông Dương Đất nước xưa nay vốn có truyền thống giao lưu thuận hòa là người bạn, người đồng chí, người anh em thân thiết, thủy chung của cộng đồng các dân tộc Việt Nam Trải qua bao thăng trầm của lịch sử dựng nước và giữ nước, hai dân tộc Lào-Việt Nam luôn kề vai sát cánh bên nhau, đồng cam cùng khổ, cùng nhau tiến bước trên con đường sự nghiệp đầy gian nan, thử thách và cũng đầy vinh quang của mình Chính từ mối quan hệ xương máu của những con người cùng chung chiến hào đó đã xây đắp nên mối tình hữu nghị đặc biệt giữa hai nước Lào -Việt Nam, một mối quan hệ mẫu mực hiếm có trong quan hệ quốc tế
Theo các nhà sử học, văn hóa nghệ thuật Việt Nam tại Lào sớm được định hình và phát triển từ các cộng đồng người Việt Nam di cư thời kỳ nhà Nguyễn (1825-1883)1 Đó là các hoạt động văn hóa nghệ thuật truyền thống của người Việt như: Ca múa nhạc, hội họa, văn thơ để nhớ về cội nguồn dân tộc Hoạt động đó được nâng tầm trong thời kỳ Pháp thuộc, từ hai thành phần chính: phu lục lộ và công chức người Việt trong bộ máy chính quyền thuộc địa- Ấn tượng nhất là thời kỳ kháng chiến chống Pháp-Mỹ, xuất hiện nhiều ca khúc cách mạng Việt Nam được ưa
chuộng tại Lào như bài: “Trường Sơn đông-Trường Sơn tây”, “Cô gái sầm Nưa xinh đẹp” Các ca khúc do đội quân tình nguyện Việt Nam làm nhiệm vụ giúp Lào
truyền bá đã tạo nét văn hóa nghệ thuật Việt Nam mới tại Lào Thời kỳ sau giải phóng và đặc biệt là thời kỳ phát triển kinh tế đầy biến động
Do vậy, để đi sâu nghiên cứu về hoạt động văn hóa nghệ thuật Việt Nam, một cách tổng thể tại Lào qua các thời kỳ lịch sừ là một việc làm rất công phu va tốn kém Với phạm vi bài tham luận, tôi chỉ đi sâu nghiên cứu về các hoại động đó qua hai thời kỳ nổi bật nhất: Thời kỳ sau giải phóng năm 1975 và thời kỳ đỏi mới
* TS., Viện Khoa học xã hội Lào.
1 Thời kỳ người V iệt N am sang Lào để tránh bị đàn áp vì chính sách “ Bỉnh tây, sát Đ ạo” của nhà N guyễn.
Trang 2VĂN HÓA NGHỆ THUẬT VIỆT NAM TẠI LÀO.
Trước năm 1986 hay còn được gọi là thời kỳ sau giải phóng1, hoạt động văn' hóa nghệ thuật Việt Nam tại Lào bị hạn chế rất nhiều Phần do người dân thời hậu chiến vì kinh tế nghèo đói buộc phải quan tâm trước hết và nhiều nhất sự sinh tồn Phần do cơ chế bao cấp đã tạo nên sự xơ cứng, khuôn mẫu, nghèo nàn trong sáng tác hoạt động và hưởng thụ văn hóa; không tạo điều kiện cho sáng tạo tính năng động và sự đa dạns
Thực tế cho thấy, ngoài sự tất bật cho cuộc sống gia đình, người dân Việt Nam tại Lào thời hậu chiến dườna, như thích cống hiến hơn hưởng thụ Họ nắm bắt cơ
hội với niềm khao khát đôi đời, dồn hết tâm trí và sức lực cho công việc buôn bán làm ăn Nên họ thườn? sao nhãn2 việc tham gia các hoạt động xã hội, đặc biệt là các hoạt động văn hóa nghệ thuật của người Việt Nam tại Lào Đúng như ông Khăm Chăn Sỉ Phăn Thong, Thư ký Hội người Việt Nam tại Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào, Chủ tịch Hội đồng hương Việt kiều Xiêng Khoảng đã khẳng định: Hội người Việt Nam tại Lào có hoạt động văn hóa nghệ thuật nhưng không nhiều, cả năm chỉ một vài lần vào dịp lễ tết ” Còn về phía Nhà nước, các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp của Việt Nam một năm cũng chỉ đôi lần qua Lào phục vụ mang tính ngoại giao nhân các sự kiện lớn trong năm như ngày Quốc khánh, ngày Tet là chủ yểu
Do trình độ dân trí thấp và sự xơ cứng của cơ chế bao cấp, nên nội dung hoạt động văn hóa nghệ thuật của cộng đồng người Việt Nam tại Lào thời kỳ này có nhiều hạn chế đáng kể:
Thứ nhất là do họ quan niệm rằng: văn hoá nghệ thuật là hoạt động phi sản xuất và không sinh lợi nên các tiết mục biểu diễn của cộng đồng người Việt Nam tại Lào thời kỳ này rất nhàm chán Nó vẫn chỉ là những bài ca điệu múa “cây nhà lá vườn” quen thuộc, được trình diễn lặp đi lặp lại nhiều lần
Thứ hai: với nguồn tài chính eo hẹp, với hoàn cảnh “không thầy đố mày làm
nên”2 họ không thể sáng tạo, dàn dựng thành công các tiết mục mới một cách quy
mô Nhiều tài năng trẻ trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật của cộng đồng người Việt Nam tại Lào không được phát hiện, nuôi dưỡng kịp thời; nhiều nghệ sĩ Việt kiều tài
ba bỏ nghề chỉ vì thu nhập quá thấp; nhiều thể loại âm nhạc, nhiều giai điệu dân gian Việt Nam bị lãng quên theo năm tháng Chính sự xơ cứng của cơ chế đã làm mất đi sinh lực, sức sống về mặt tinh thần của cả một cộng đồng
Nhìn chung, hoạt động văn hóa nghệ thuật Việt Nam tại Lào từ năm 1975-
1986 là hoàn toàn tự phát, ai thích thì làm, ai không thích thì thôi Đôi khi người
1 Thời kỳ bao cấp
2 Tục ngữ Việt Nam
Trang 3VIỆT NAM HỌC - KỶ YẾU HỘI THẢO QUỐC TẾ LẨN THỨ TƯ
thích làm lại không có trình độ chuyên môn, đúng là cảnh “thằng mù dắt thằng sáng mat” rất khó làm Nhưng khi người lãnh đạo có nghiệp vụ thì cái khó lại là vấn đề kinh phí “cái khó bó cái khôn” lấy tiền đâu mà làm? Cũng có nhiều ý kiến cho rằng, thời kỳ hậu chiến là thời kỳ ru ngủ trong chiến thắng của người Việt Nam, bởi mọi thứ dường như đã hoàn hảo và chỉ cần thực hiện theo cách rập khuôn là ổn Con người đương thời thoả mãn với chiến thắng, với quá khứ mà quên đi những nỗ lực cho tương lai
Nhưng sau năm 1986, mọi hạn chế đã được gỡ bỏ Sự tác động của cơ chế thị trường đã làm cho hoạt động văn hoá nghệ thuật Việt Nam tại Lào sôi động và phong phú hơn lên Sở dĩ như vậy là vì văn hóa buộc phải chuyển đổi theo cơ chế trong khi cơ chế thị trường là hình thức tổ chức kinh tế, trong đó các quan hệ kinh tế tác động lên mọi hoạt động của nhà sản xuất và người tiêu dùng trong quá trình trao đổi Chính sự cởi mở của cơ chế đã làm cho tần xuất văn hóa trên thực tế được rộng
mở từ trung ương đến địa phương, tạo điều kiện cho văn hóa văn nghệ không chuyên phát huy tiềm năng góp phần làm cho quan hệ hai nước ngày thêm gắn bó Đúng như đúc kết của cổ nhân “Phú quý sinh lễ nghĩa”, khi con người có cuộc sống tốt, có cơ chế rộng mở thì nhu cầu tinh thần trở nên phong phú hơn và cũng dễ được thỏa mãn hơn Thời kỳ này được coi là thời kỳ bùng nổ các hoạt động văn hóa nghệ thuật Việt Nam tại Lào, từ trung ương đến địa phương Từ tỉnh hội cho đén các chi hội cộne; đồng người Việt Nam trên khắp nước Lào thường xuyên tổ chức sinh hoạt văn hoá văn nghệ, giao lưu, liên kết với các bộ ngành liên quan trong và ngoài nước tổ chức các cuộc tọa đàm về chủ đề âm nhạc và thơ ca Sự bùng nổ còn đến từ các tổ chức nhà nước như Bộ Văn hóa, Thông tin và Du lịch Việt Nam; Bộ Thông tin, Văn hóa và Du lịch Lào; Hội hữu nghị Việt Nam - Lào, Lào - Việt Nam;
sở văn hóa của các tỉnh kết nghĩa và thậm chí ỉà đến từ các doanh nghiệp tư nhân Đặc biệt là hoạt động của Trung tâm Văn hỏa Việt Nam tại Lào
Kể từ khi được thành lập cho đến nay, Trung tâm đã mời đón gần như toàn bộ1 các đoàn nghệ thuật Việt Nam sang biếu diễn tại Lào, kể cả các Đoàn nghệ thuật chuyên và không chuyên, có cả những đoàn lớn như: Dàn nhạc giao hưởng Việt Nam, Múa rối Na;oài ra, Trung tâm còn thường xuyên tổ chức các cuộc triển lãm ảnh, giới thiệu về Đất nước-Con người Việt Nam và mối quan hệ đặc biệt Việt Nam-Lào Nhiều đơn vị chiếu phim, nhiều bộ phim Việt Nam đã được trình chiếu
đầy ấn tượng ở Lào như: Mối tình đầu, Cánh đồng Hoang, Mùi cỏ cháy, Thương nhớ đồng quê, Đời cát, Chuyện của Pao Đặc biệt còn có các phim tài liệu liên
quan đến hai nước trong thời kỳ đấu tranh giành độc lập dân tộc được trình chiếu
1 Chỉ thiếu có Chèo và Tuồng.
Trang 4VĂN HÓA NGHÊ THUÂT ViỆT NAM TAI LÀO.
qua Đài truyền hình Trung ương và địa phương của Lào Một số bộ phim đã được
lồ n g tiế n g Lào như: Phim tài liệu1 Một nét danh nhân Hồ Chí Minh, Tình hữu nghị thúy chung, Câu ông Tượng Bên cạnh đó là hệ thông truyền hình VTV, truyền
h ìn h c á p v à Đ à i tiế n g n ó i V iệ t N a m v o v liê n tụ c p h á t s ó n g tro n g n g à y tạ o n ê n m ộ t không gian văn hóa nghệ thuật Việt Nam tại Lào rất sống động
Thời kỳ đôi mới cũng là thời kỳ mà nhiều bộ sách Việt Nam đã được các tác
giả Lào dịch đế quảng bá như: “Them thế và sự nghiệp của Bác Hồ, Tư tướng Hồ Chí Minh và sự nghiệp đối mới, Nhật kỷ Đặng Thùy Trâm,Chủ tịch Hồ Chí Minh và tình hữu nghị đặc biệt Việt Nam- Lào, Liên minh đoàn kết chiên đấu đặc biệt giữa quân đội Lào và quăn đội Việt Nam
Ngay từ ngày đầu thành lập, Trung tâm đã quan tâm tới văn hóa đọc gồm 1 thư viện có tới 800 đầu sách Thư viện mở cửa liên tục 6 ngày trong tuần, ngoài việc phục vụ bà con Việt kiều, cán bộ, lưu học sinh Việt Nam tại Lào còn có cả những người Lào từng công tác và học tập tại Việt Nam Ngoài sách, thư viện còn có 60 đầu báo và Tạp chí các loại để cung cấp cho bạn đọc Đe khích lệ người đọc sách, một cuộc liên hoan cán bộ thư viện Lào về tuyên truyền giới thiệu sách cũng đang được lên chương trình tổ chức
về hội họa, trại sáng tác điêu khắc đá vôi với chủ đề "Tình hữu nghị Việt Nam-Lào” lần đầu tiên được tổ chức tại Cộng hòa Dân chủ Nhán dân Lào gồm 15
tác phẩm (Lào 5 Việt Nam 10) bằng chất liệu đá nguyên khối cao 2m Theo ông Giám đốc Trung tâm thì điêu khắc Lào xưa nay chủ yếu chỉ trên chất liệu gỗ, nay là chất liệu đá, nên nó đang mở ra một thời kỳ du lịch sinh thái đầy hứa hẹn
Ngoài ra, các cuộc giao lưu văn hóa cũng thường xuyên được tổ chức tại Lào
Người Lào rất ấn tượng về hai cuộc thi đọc sách Nhật kỷ Đặng Thùy Trâm bằng
tiếng Lào2 và sáng tác âm nhạc về chủ đề Hồ Chí Minh Có thể nói đây là các cuộc thi đặc biệt, lần đầu tiên được tổ chức ở Lào Ket quả cuộc thi đã làm cho người Lào cũng như người Việt Nam sống tại Lào hiểu biết sâu sắc hơn về cuộc đời hoạt động cách mạng cũng như những tư tưởng, đạo đức và phong cách của Chủ tịch Hồ Chí Minh, vị lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam, người bạn lớn của nhân dân Lào
Tamg tâm thực sự đã hồ trợ được cho cộng đồng người Việt Nam tại Lào trong việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Thông qua các hoạt động nghiệp
vụ, Trung tâm đã góp phần xây dựng nên các câu lạc bộ văn hóa văn nghệ trong cộng đồng người Việt làm hạt nhân nuôi dưỡng văn hóa Việt ở nước ngoài và các hoạt
1 Hệ thống DVD.
2 Bản tiếng Lào, Nxb Văn học, Hà Nội, năm 2009.
Trang 5VIỆT NAM HỌC - KỶ YẾU HỘI THẢO QUÓC TẾ LẦN THÚ Tư
động giao lưu văn nghệ, điển hình ỉà Đội văn nghệ của câu lạc bộ đồng hươniỉ Xiêr.g Khoảng, Đoàn Lưu học sinh Việt Nam tại Lào, Trường Nguyễn Du, các đội văn nghệ Việt kiều khác tại các tỉnh Sa Van Nạ Khệt, Chăm Pa sắc, Xiêng Khoảng
Mặc dù chưa có các con số thống kê chính thức từ phía cơ quan hữu quan nhưng không thể phủ nhận số lượng hoạt động văn hóa nghệ thuật trong thời kỳ đòi mới tăng cao rõ rệt Còn về nội dung hoạt động thì phong phú, sáng tạo và đa dạng Các tiết mục biếu diễn ngày nay thường được dàn dựng công phu, quy mô với sự trợ giúp của các chuyên gia và được các tài năng trẻ trình diễn rất bài bản Ngoài ra, nội dung hoạt động còn được mở rộng cho các lĩnh vực khác như: Giao lưu, phim ảnh, hội họa, văn học nghệ thuật
Cái khó của thời kỳ bao cấp là về đời sống vật chất, trình độ dân trí thấp, theo
cơ chế bao cap thông qua các tố chức hành chính nhả nước là chủ yếu nên các hoạt động văn hóa chỉ mang tính chất ngoại giao trao đổi đoàn Bên cạnh đó, phương thức hoạt động của thời kỳ này cũng bị gò bó dưới dạng tập thê, chuyên nghiệp, quốc gia, tuyệt đối không có phương thức cá lẻ Thì ngược lại, thời kỳ đối mới với
sự cởi mở của cơ chế đã không những giải quyết được những trì trệ của quá khứ mà còn làm tăng thêm về số lượng cũng như về chất lượng các hoạt động văn hóa nghệ thuật của người Việt Nam tại Lào
Do mối quan hệ hữu nghị đặc biệt Việt Nam - Lào, Chính phủ Lào tạo nhiều điều kiện thuận lợi để cộng đồng người Việt Nam được làm ăn, sinh sống, góp phần xây dựng đất nước Lào giàu mạnh Nhà nước Việt Nam cũng dành nhiều sự quan tâm, tạo mọi thuận lợi đế bà con làm ăn, sinh sống, đi lại, học hành và phát íricn cộng đồng Điểm nổi bật của cộng đồng người Việt Nam tại Lào là có truyền thống yêu nước, gan bó với quê hương, đoàn kết, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, có quan
hệ tốt với chính quyền và nhân dân sở tại, chấp hành nghiêm chỉnh luật pháp Lào,
có nhiều đóng góp cho đất nước ta và bạn trong chiến tranh cũng như hòa bình Ngoài ra, Đảng và Chính phủ hai nước còn tạo điều kiện cả về chính sách và nguồn tài chính cho các hoạt động đó và rất quan tâm tới công việc đào tạo nguồn nhân lực cho hoạt động văn hóa nghệ thuật hai nước nhằm chia sẻ kinh nghiệm và that chặt tình hữu nghị đặc biệt Việt Nam - Lào
Đe cập đến vai trò của cộng đồng người Việt Nam tại Lào, chúng ta nhận thấy
nó đóng một vai trò rất quan trọng, vừa là nhân tố chủ đạo, vừa là nguồn lực chính trong các hoạt động văn hóa nghệ thuật Việt Nam tại Lào Quá khứ cũng như hiện tại không có hoạt động văn hóa nghệ thuật Việt Nam nào tại Lào lại thiếu vắng sự tham
Trang 6VĂN HÓA NGHÊ THUẬT VIÊT NAM TẠI LÀO.
gia của bà con Việt kiều Mặc dù trên thực tế, họ còn nhiều bức xúc về mặt dân trí, nhưng vai trò đó của cộng đồng luôn được khẳng định Đúng như M Goóc ki viết:
"Nhăn dàn không chi là lực lượng tạo nên mọi của cái vật chât, nhân dân còn là nguồn duy nhất và vô tận của mọi của cải tinh thần
Sống trên đất bạn Lào nhiều năm, cộng đồng người Việt Nam tại Lào có thêm nét văn hóa bản địa trong hành trang của mình Đó cũng là điều ngẫu nhiên, bởi nó được nảy sinh trong quá trình chuyển đổi đời sống xã hội và đời sống tâm linh của người Việt ở Lào Tuy nhiên, cộng đồng người Việt Nam ở Lào vẫn gìn giữ được bản sắc vàn hóa dân tộc 4000 năm lịch sử của mình, bởi họ luôn cảm nhận được rằng mất văn hóa là mất nước Tôi rất tâm đắc với suy nghĩ của GS Phạm Xuân Nam: “Có thể
ví nền văn hóa mồi dân tộc như một loài cây đặc hữu: Bộ rễ của nó càng ăn sâu vào đất mẹ bao nhiêu thì cành lá càng xum xuê bấy nhiêu Đồng thời cành lá xum xuê, thì càng tiếp nhận được nhiều không khí và ánh sáng để có nhiều hoa thơm, quả ngọt Không đón nhận không khí và ánh sáng từ bốn phương thì cây sẽ trở nên yếu đuối, còi cọc; còn nếu bị nhố lên khỏi đất mẹ, thì cây sẽ lập tức chết khô”
Đe hoạt động văn hóa nghệ thuật Việt Nam tại Lào tiếp tục phát huy những ưu điểm, thế mạnh của mình Trước mắt, chúng ta cần phải thay đổi phương thức hoạt động chuyên sâu để nâng cao chất lượng của những hoạt động đó Cụ thể là tập trung vào những lĩnh vực thế mạnh của Việt kiều như: giao lưu, biếu diễn văn nghệ, sáng tác thơ Cần áp dụng chính sách kinh té trong văn hóa như chế độ nhuận bút cho sáng tạo, biểu diễn văn hóa nghệ thuật, chế độ lương cho những người quản lý văn hóa của Hội người Việt Nam tại Lào nhằm thúc đẩy phong trào
Ngoài ra cũng cần hỗ trợ thêm cho cộng đồng người Việt Nam tại Lào về khâu đào tạo nhằm nâng cao trình độ dân trí Hỗ trợ sách giáo khoa và cả các thầy cô giáo dạy tiếng Việt cho Hội người Việt Nam tại Lào để tránh sự lãng quên căn rễ dân tộc
ở các thế hệ kế tiếp Hồ trợ sách báo, ấn phẩm để tăng cường và nâng cao văn hóa đọc trong cộng đồng người Việt Nam cũng như các nhà Việt học của Lào có được nguồn tư liệu tham khảo ngày thêm phong phú Và về lâu dài, việc giao lưu giữa hai dân tộc Lào - Việt, cũng như việc quảng bá văn học nghệ thuật Việt Nam tại Lào cần có một kế hoạch dài hạn, mang tính chiến lược từ các cơ quan chính phủ đến các ngành văn hóa nghệ thuật
1 M Goocki: Toàn tập, tập 24 (Bản tiếng Nga).
Trang 7VIỆT NAM HỌC - KỶ YÉƯ HỘI THẢO QUỐC TẾ LẢN TH Ứ T ư
Tài liệu tham khảo
Tư liệu điển dã
1.Phỏns> vấn ông Nguyễn Minh Châu, Phó Chủ tịch thường trực Hội người 'Việt
N am tại T hủ đô V iêng C hăn, C ộng hòa D ân chủ N hân dân L ào.
2 Phỏng vấn ông KMmchăn Sí Phăn Thong, Thư ký Hội người Việt Nam tại Cọng hòa Dân c h ủ N hân d ân L ào, C hú tịch H ội đồng hươ ng V iệt k iều X iê n e K hoảng.
3 Phỏng vấn ông Đỗ Đăng Túc Giám đốc Trung tâm Văn hóa Việt Nam tại Ọng hòa Dân chú N hân d ân Lào.
4 Nguyễn Duy Trung Chủ tịch Hội người Việt Nam tại Thủ đô Viêng Chăn, C)ng hòa Dân chủ N hân dân Lào T ham luận về chủ đề "D o a n h nhân K iểu bào vì tương lai ô n g đồng và đất nước ” tại T hành phố Hồ Chí M inh, tháng 9 năm 2012.
Sách
5 Nguyễn Văn Thiệu (chú biên)."Trường hợp cộng đồng người Việt ớ L à o ”, :Jxb Thế giới, Hà Nội 2008
6 Nguyễn Chí Ben, "Vãn hóa Việt Nam mấy vấn đề lý luận và thực tiền”, Nxb 7ãn
hóa -Thông tin, Hà Nội 2006
7 Viện Nghiên cứu Đông Nam Á, "Một so vấn đề về văn hóa với phát triển ở riệt Nam, Lào, Cămpuchia ”, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội 1999.