Đô thị hóa hỗn loạn và vận hội mới phát triển đô thị bền vững thời toàn cầu hóa

"M ạng lưới dô thị toàn cầu" sở dĩ xuất hiện chủ yếu là do nhiều nước dả thả nổi nền kinh tế của m ình, nên các trung tâm kinh tế cùa họ đã phát triển đột ngột và dề dàng trở thành bộ ph

Đ Ô T H Ị HỎA HỎN LOẠN

VÀ VẬN H Ộ I M Ở I PH Á T TR1ẾN ĐÔ THỊ BÊN V Ử N G

T H Ờ I TOÀN CÀU HÓA

Nguyền H ữ u T h á i*

1 Đ ô th ị hỗn loạn và đơn điệu

Tiên sĩ V ũ '['hành Tự Anh - Trường F ullbnght và Chương trình V iệ t Nam của

Đại học Harvard - trong báo cáo mới nhất, phần nói về "Cơ sở hạ tầng và đô th ị hóa" lưu ý ta nên tránh vết xe của các dô thị Đông Nam Á A nh báo động: "K in h nghiệm gân dây của Thái Lan, Philippin, và Indonesia cho thấy, quy hoạch dô thi hỏa tôi là m ột nguồn gốc tiềm tàng cua hât ổn chính trị và xã h ộ i Các nước Đỏng Nam A dã thât bại tro n g việc xử lý nhiều thách thức của quá trình dô thị hỏa nhanh

chóng Các thành phố không thể cung cấp cho cư dân của mình những địch vụ tối

thiểu như giáo dục, y tế, và vệ sinh một cách thoả dáng Các thành phố V iệ t Nam đang có nhu câu cấp th iế t trong việc xây dựng một chính quyền đô th ị tập trung và

hiệu quả Nâng cao chất lượng quàn trị tllàiih phố vỉ vậy nên được xem là một ưu

tiên hàng đâu của dô th ị nước ta v ề các mặt này, có vỏ như các thành phố V iệ t Nam đang đi vảo vết xe của các đô thị Đông Nam Ả !"

v ề phía m ình, G iá o sư M ichael L e a f - Đ H B ritis h C o lu m b ia , Canada - người từng nhiề u năm nghiên cứu dô th ị V iệ t N am , lại quan tâm nhiều hơn về khía cạnh nhân văn: "T ô i nghĩ chất lượng cuộc sống dô thị phụ Ihuộc rất nhiều vao viẹc con người đôi xử với nhau như the nào hơn là sự hoành tráng nguy nga của các tòa nhà C hính diều này lảm cho các Ihành phố cùa V iệ t N am , nơi giàu

có vê các giao tiếp nhân bản giữa con nguời với con ngưòi, vẫn là những đô thị tôl dê sinh sông Đ iể u tô i lo lắng là điểm tích cực này dường như đang giảm di cùng vớ i sự xuất hiện của nhừng khu đô thị m ới vốn không có chỗ cho người nghco 1 hách thức lớn nhâi trong những năm tới là dóng người nhập cư tiếp tuc

dô vào thành phô từ các vùng quê vả chung ta sẽ dối xử với những con người dó như thê nào, cũng như những người giàu hơn sẽ đôi xử với người nghèo hơn như thế nào!"

* KTS Trung (âm N g h iên cứu Dô ihị và Phát Lricn - Ccfurds, thành phố Hồ Chí Minh.

7 03

VIỆT NAM HỌC - KỶ YẾU HỘI T H Ả O Q UỎ C TỂ LẰN T H Ủ T Ư

7 / Sức ép gia tăng dân số đô thị

Thực vậy, điều đập ngay vào măt chúng ta ngày nay là lượng người đòng nghẹt, nhất là ở thành th ị Cách dây không lâu, tuyệt dại da số dân chúng còn sinh sống tại nông thôn N ay chúng ta dang chứng kicn m ột nhịp độ phát triển đô th ị nhanh đến chóng mặt, chl trong vòng vài thập kỷ Bùng nổ dân số và tăng tốc dô th ị hóa hỗn loạn là các hiện tượng bất bình thường tại hầu hết cảc nước kém phát trièn Riêng tại V iệ t Nam, có cảnh báo ràng tỷ lệ dô thị hóa đến năm 2020 sẽ đạt 60% chứ không phải là 45% như trong chiến lược phát triển đô thị dự kiến Tneo Tiến sĩ w Frenner, Trưởng dại diện V iện N ghiên cứu K onrad Adenauer cùa Dức tại V iệ t Nam: "Đến năm 2020, dân số V iệ t Nam sỗ tăng khoảng hơn 100 triệu, tn n g

dó 70% (tức hơn 70 triệu người) sẽ sinh sống trong các thành phố H ọ sẽ cư trí: và làm việc tại dâu, phân bố trong các mạng lưới dô thị trung bình toàn quốc hay tập trung vào các thành phố lớn để hình thành các dô thị 20, 30 Ưiệu dân như Sao P ỉo lo

và M e xico C ity ? " Đây thật sự là thách thức lớn của (hời đại!

Thông thưcmg, đô th ị chỉ lớn lên theo nhịp độ phát triể n của công nghiệp

Đ iều nghịch lý là tạì các nước nghèo, dân dổ về thành th ị nhiều nhất để tìm cuộc sống tố t hơn H iệ n tượng đô th ị hóa kiểu V iệ t N am hiện nay hoàn toàn đ i ngược lại vớ i tiến trìn h dô th ị hóa bình thường Đa số người dân m ới nhập cư chưa dược chuẩn bị cho cuộc sống đô th ị, hoạt dộng công thương nghiệp Sự phồn

v in h của thành phố dã thu hú t dịch chuyển nông dân vào, m ột m ặt làm thành khu vực "p h i chính qu y" (kh ô ng có công ăn việc làm rõ ràng, chi làm lặt vặt, mua gánh bán bim g thu nhập thấp) trong hoạt động kin h té, mật khác tạo ra các khu dịnh CJ tự phát nghèo nàn dạng ổ chuột Ô nhiễm, ách tẩc giao thông, tệ nạn xã hội, phân cách giàu nghèo, bạo lực, hủy hoại cành quan, di sản kiến trú c là các mặt tiêu cực muôn thuở của dô th ị hóa

1.2 Bản sắc đô thị mờ nhạt

Nhiều người tự hỏi: Đ ịa-văn hoá V iệ t Nam rất da dạng và phong phủ nhưng

dô tbị mới tại sao lại quá dơn diệu, phi bản sắc, giống hệt nhau từ Bắc đên Nam Đ ô

th ị kiểu cũ từng rẩt đa dạng và có bản sắc riêng, vậy mà đô thị mới xầy dựng lô m nay sao lại quá tầm thường, hầu như "b ị cưỡng bức đồng phục hóa" với chia lô nhà ống, hàng nhái và giả cổ, nhà dự án dô thị-phòng ngủ buồn tẻ, thiểu vãng cây ?anh

và không gian công cộng!

Phải chăng do phương pháp quy hoạch xây dụng đô thị nước ta vẫn còn x o cúng thiếu chiều sâu về thiên nhiên và cội nguồn văn hoá v ẫ n còn nhừng quy

hoạch chưa thiết thực, chạy theo hình thức, m inh hoạ cho nhừng tư duy chù CJ£J1,

duy ý chí thời bao cấp M ật khác, sự yếu kém về quản lý đô th ị là nguycn nhâri g.ây

ĐÔ THI HỎA HỖN LOAN V À VÂN H Ỏ I M Ớ I PHÁT TRIỂN ĐỠ THỊ

ra rrunh mún, hỗn loạn trong xây dựng các ílõ thị Cho đến thời diểm này, diều dó vẫn chưa có cách gì khốnẹ chế noi

Ớ dây cũng cần lưu ý vè sự hiến mất rất dáng báo động về né! kiến trúc rất

riêng của thành phố Làm như vậy là chính chúng la đang vô tình hay cố ỷ phá hủy

"cái hồn dô th ị" của chúng, từng làm nên thành phố nổi tiế n g do mang nét tổng hạp Dông Tây khó kiếm ớ châu Á này Cụ thê, Hà N ộ i đang mât dan di sản và hình anh thành phố vườn, nhiều khoảng xanh và hồ nước, nhất là khu "36 phố phương", khu phố Tây nồi tiếng Thanh phổ H ồ Chí M in h đánh m ất khu trung tâm mang nét "hò n ngọc V iễ n Đ ông" một thời vàng son, và cả nét ''phố Hoa" kiểu Hoa kiều Đ ông Nam Á khá sáng tạo ở Chợ Lớn Du khách ngày nay chi còn nhìn thấy các khối hộp, khổi tháp cao tầne vô hồn của cái gọi là thành phố "hiện dại quốc lc" thời toàn cầu hóa kiểu M ỹ chung chung ở dâu cũng có, không mang bản sấc gi riêng biệt!

2 H ụ t hẫng học ỉh u ậ t vả ]ý luận đô th ị

Hước vào thế kỷ X X Ì, Ihục sự chúng ta dang ở vận hội mới của kiến trúc-dô thị thế giới khi nền văn m inh tri thúc đã lộ diện, với biết bao sáng tạo về mô hình cư trú mới cho nền vãn m inh công nghiệp-dịch v ụ -tri thức Tại nhiều nơi trên thế giới,

dã xuất hiện đô thị mang tính bền vừng, hiện dại, thông minh mà vẫn có bàn săc riêng khá da dạng Chủng ta hãy lướt qua các xu the và lý luận về đô thị của ihời dại mới

2.1 Bảo động về m ọng lư ớ i đô th ị toàn cầu

Toàn cầu hóa ngày nay đã thực sự gây ra những biến động lớn ưong nền văn hoá, trong giá trị và lố i sống Chú nghĩa tư bản toàn cầu với sự tham lam vô dộ và bóc lột tàn nhẫn gia tăng tàn phá dô thị, dặc biệt tại các nước dang phát triển Khăp nơi dang nổ ra cuộc đấu Ưanh mãnh liệ t chổng người giàu và có quyền lực của các cộng đồng đja phương, nhóm thiểu số, người bị thiệl thòi về quyền lợi

"M ạng lưới dô thị toàn cầu" sở dĩ xuất hiện chủ yếu là do nhiều nước dả thả nổi nền kinh tế của m ình, nên các trung tâm kinh tế cùa họ đã phát triển đột ngột và

dề dàng trở thành bộ phận của mạng lưới đó Chức năng cùa chúng đã bi những nẻn kinh tề phương Tây khống chế về thực chất Cơ cấu quyền lực trong hệ thống dô thị

to à r càu dỏ là không bình đẩng, sẳp xếp theo thứ bậc trong quan hệ, có cấp trung tâm là các nước giàu phương Tây và Nhật Bàn và cấp ngọai v i là các nưởc kém phát triể r Ihuộc thế g ió i thứ ba

M ố i hiểm họa của toàn cầu hóa kiểu M ỷ là: Mặc dù sự tăng trưởng toàn cầu và thàrh tích kinh tế của nhiều nước đang phát triển là đang lưu ý, sự bất bình dẳng

g iữ t các nưởc và trong m ỗi nước đang tăng len với những hậu quả rỡ rệt là dáng lo

7 05

VIỆT NAM H Ọ C - KỶ YẾU HỘI T H Ả O Q U Ố C TẾ LẰN T H Ứ T ư

ngại Quả trình loàn cầu hóa thường làm tăng đáng kể sự chênh lộch về thu nhập và

sự bất bình dẳng

v ề mặt quy hoạch đô th ị, nhiều dự án phát triển đô thị mới dựa trên cơ sở lý luận "hiện đại chủ nghĩa" kiểu phương Tây thể k ỷ X X nay đã lồ i thời vả thỏa hiệp với sức mạnh của lòng tham và lợi nhuận Trong nửa thế kỷ qua, phát triển đô thị ở hầu hết các nước mới phái triển đó đều phải đổi m ặt với:

- Sự phá hủy m ôi trường và lố i sống địa phương chưa từng thấy.

- Hàng triệu dàn nghèo đô thị trong những nền kinh tế dang nổi lên trở thành nạn nhân của sự giải tòa dô th ị và tái phát triển, không dược hưởng phần chia công bằng đáng ra phải có íừ lợi ích của sự phát ưiển

- M ộ t sự trống rỗng hiện nay của lý luận đô thì m ớ i, cấp tiến và khả thi hơn cho việc cơ cấu lại các thành phố ở nhũng nền kinh tế phát triển nhanh

2.2 Đ ô t h ị tro n g nền k in h tể t r i th ứ c

Nên "kinh tá tri thức" xuất hiện cách đây không lâu, tiếp theo những tác động cùa cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện đại, dặc biệt là các công nghệ thông tin, sinh học, vật liệu, năng lượng Đây không phải là một sự biến đổi binh thường mà là một bước ngoặt lịch sử có ý nghĩa trọng đại, dưa nền văn m inh loài người từ văn m inh công nghiệp sang văn m inh hậu công nghiệp, nền văn m inh dựa vảo trí tuệ,

Đây cũng là nền kinh tá mà tỉ !ệ dóng góp của khoa học và công nghệ vào tăng trưởng lên đến 80% N ó i dơn giản là trí tuệ sỗ thay thế cho cơ bãp trong phát triển Nền kinh tá đó đòi hỏi tính chuyên môn cao trên m ọi phương điện

Đô thị sẽ ra sao trong xã hội tri thức đó?

Chỉ vài thập niên nữa, 2/3 loài người sỗ sinh sống tại các thành phố Đó vừa là một triển vọng đáng phấn khởi nhưng đồng thời cũng lả những thách thức và nỗi lo Nếu như có thời gian để tập trung vào giải pháp phát triển thành thị thông m inh, thì

dó chính lả lúc nảy

Dân sổ gia tăng vớ i tốc độ nhanh tạo ra nhu cầu ngày càng lởn đổi với cơ sở

hạ tầng đô thị đang cung cấp các dịch vụ thiết yếu như giao thông, y tế, giáo dục và

an ninh công cộng Thêm vào áp lục căng thẳng đó là các nhu cầu luôn thay đổi của công chúng, đòi hòi phải có nền giáo dục tốt hơn, các chương trình "xanh hơn", chính quyên dề tiếp cận, nhà cừa giá rẻ

l hay thế các cơ sở hạ tầng đô thị hiện có thường là không thực tế về mặt thời gian và chi phí Tuy nhiên, với những tiến hộ gần đây về công nghệ, chúng ta có the đưa trí tuệ mới vào cơ sở hạ tầng hiện có cùa mình N ghĩa là chúng ta sẽ số hóa và

Đ Ồ THI HỎA HỖN LOAN V À VẰN h ô i m ớ i p h á t t r i ể n đ ồ t h i

kêl nối các hệ thống, sao cho chúng cỏ the nhận biết, phân (ích, tích hợp dừ liệu, và đáp ứng thông m inh v ó i nhu cẩu trong phạm vi chức năng cùa chúng Tỏm lại, chúng ta có thê mang lại sức sông mới cho các hệ thống, để chúng có thể hoạt dộng hiệu quả h(Tn Trang tiên trinh đó, các (hành phố cỏ the phát triển và duy trì chất lượng cuộc sông cho cư dân của minh

Trong quá trình tiến vào nền kinh tế tri thức, mỗi quốc gia tiên tiến đều xây dựng các hạ tâng thông m inh trcn nền lang, cơ sờ cùa một sổ hệ thổng cốt lõ i - gồm các cẩu trúc hạ tầng, các mạng lưới thông tin vả truyền thòng, công tác m ôi trường -

xem như các yếu lổ trung (âm đề diều hành và phát triển đất nưóc, cụ thế là: các ciich vụ cóng, kh ố i doanh nghiệp, công dân, giao thông vận (ải, thónẹ tin truyền ihông, nước và nâng lượng.

I rong bối cảnh phát triổn đó, những "Thành phổ thông m in h " (Smart C ity ) sổ xuất hiện làm đầu tàu phát triển kinh tê cho từng vùng m iền, dất nước và cà khu vực Chúng phát triổn dựa ưẽn 6 trục hoặc độ đo chính, căn cứ vào tính thông m inh về: kinh tể, tính lưu dộng (m o b ility ), môi trường, nhân dân, lối sống (liv in g ), ừ ị lý (governance).

Năng lực cạnh tranh đô Ihị như vậy cùng sẽ dựa trên các yếu tố sau: thế cạnh tranh vùng, vận chuyển, công nghệ thông tin và truyền thông, nguồn vốn con người

và xã hội, sự tham dự của công dân vào việc trị lý dô lhj Tất cả dều hướng tới mục ticu sau cùng là lạo sự phát ưiển kinh te bền vững

2.3 P h á i triể n đô (ftị bền vững

Khái niệm "bền vữ ng” (từ liếng Anh lả "sustainability") khi đề cập đến vấn đề phát ưiển, dẫu cho đó là về mặt kinh tế, văn hóa, môi trường hoặc đô thị Đ ó chinh

là việc tìm kiếm sự hài hòa trong phát Lricn, sự cân băng giữa Con nguời - x a hội -

Tự nhiên, rất gần gùi với quan niệm Thiên ' Địa - Nhân của phưong Đông

Tại Mội nghị Thượng dỉnh về M ô i trường loàn cầu R io '92 (R io Sum m it), dô

thị là vấn đề dược dể cập nhiều nhất Cụ thể là vào những thập k ỷ cuối thế kỷ X X , nổi lên vấn đề dô thj hóa Nó dang trở thành một quá trình toàn cầu và phát triển hỗn dộn, tạo ra các cản bệnh tràm Irọng nhất trên hành tiũh chúng ta Đ iều đáng báo động là bước vào thicn niên kỷ mới hơn một nửa dân số thế giới sẽ sinh sống trong các đô thj

Đô thị từng là nhân lố tích cực của sự tiến bộ, đó lá những trung tâm của văn minh, nơi sản sinh ra của cải vật chất lẫn tinh thần cùng như tiện nghi sinh hoạt Tuy vậy dô th| cùng là nơi mà các căn bệnh của xã hội hiện đại biểu hiện mạnh mẽ nhát Đ ô thị hiện đại phát triển mất cân dối, phá hoại sụ licn kết giừa con người với thiên nhiên cùng như giữa con người với nhau Các thành phố lởn đã trở thành nơi

7 0 7

VIỆT NAM H Ọ C - KỶ Y Ế U HỘI T H Ả O Q UỐ C TẾ LẰN T H Ử T ư

phát triển xung dột, bạo lực, tệ nạn xã hội cùng các bệnh tinh thần và thể xác Thành phố "không hồn" dã xuất hiện khi mà truyền thống văn hóa bị nền công nghiệp tiêu diệt Vấn đề nhà ở càng trở nên nan giải khi hơn m ột tỉ con người trên hành iinh sinh sổng trong các khu ổ chuột hoặc không có một mái nhà che thân M ộ t xã hội tồn tại ữong m ôi trường đó không thể bền vững Đó là nguy cơ sáp tự hủy diệt Cho nên 2/3 các khuyến nghị của chương trình nghị sụ R io ‘ 92 dã dề cập về vấn dề phát triển bền vững lả để áp dụng vào các thành phố và trung tâm đô thị

Ta cũng nên biết về m ột cột mốc khác xác định khái niệm bền vững Đ ó là Hội nghị lần thứ hai cùa L iê n hợp quốc về "Đ ịnh cư con người" ở Istambul (Thổ N hĩ K ỳ) vào năm 1996 từng đề ra cảc mục tiêu cho phát triển bền vững, đậc biệt là cho đc thị Định cư bền vững bao gồm chẳng những các vấn đề sử đụng đất dai, năng lượng, môi trường mà cả về các mặt phát ưiển kinh tế, bảo tồn d i sản lịc h sử và văn hóa

2.4 Nền vãn m in h của làn sóng th ứ ba

Cuốn sách: "Tạo dựng một nền văn mình m ới - chỉnh t r ị của làn sóng thú ba"

cùa nhà xã hội học và dự bảo tương la i nổi tiếng M ỹ A lv in T o ffle r vào các năm ’ 80 Ihế kỷ trước gây thích thú bất ngờ Óng cho rằng có m ột sự trùng hợp k ỳ lạ giữa xã hội nông nghiệp với xã hội hậu công nghiệp và những nước nghèo có thể nărr băt lấy cơ may phát triển đó

Nền văn m inh thứ ba (hậu-công nghiệp) có những nét chính sau:

- Tập trung một số trung tâm kinh tế - tài chính cực lón;

- Phân tán sản xuất theo qui mô thích hợp;

- Đ ổi mới nguồn năng lượng;

- G iải đô th ị hỏa;

- Làng và dô thí sinh thái phân tán, làm việc chủ yếu tại nhà;

- T rin h độ cao về tiêu dùng

Những gợi ý của T o ffle r là hết sức quan trọng dối vởi những nước như Việt Nam trong quá ưình xây dựng mô hình kinh tế-xã hội, v l ta có thể chọn con diòmg phát triền đi tắt, dón đàu cùng như giúp ta k ịp thời tránh lặp lại các sai lầm của người di tm ớc lẫn tổn phí vào những công trình sớm bị lạc hậu của giai doạn phát triển công nghiệp

Cỏ thể phác họa ra một số hướng phát triển cụ thể đó:

- về g iả i đô th ị hóa và nhà ở phân tản, làng và đô th ị sinh thái, sản xucí và

tiêu dùng tạ i nhà:

Sản xuất mang tính tự dộng hóa, công nghệ cao, phán tán làm việc tại nhí: nên không còn cần lập nhà máy lớn, tập trung Siêu đô thị với hệ thông hạ tâng kỹ thuíí tôn

Đ Ổ THI HÓ A HỖN I.OAN VÀ VẦN HÔI MỚI PH AT t r i ể n đ ổ t h ị

kcm, vận chuyển, đi lại băng xe hơi tiêu hao quá nhiều năng lượng sỗ sớm lạc hậu Nếu

xã hội công nghiệp thổ kỷ X X thu hút con người từ nông (hôn vào dô thị, thì thế kỳ

X X I sô chứng kiến một sự chuyển dịch ngược lại, từ dô thị hướng về nông thôn

- Vê nguồn nâng lưọmq mới.

Đe thay thế nguồn năng lượng có hạn và gây ô nhiễm là than đá, dẩu mỏ, nay đang xuất hiện nhiều nguồn năng lượng thay thế: diện mặt trời công suất vừa dù dùng cho một cộng đồng nhò, pin m ật trời cho nhà ờ lẫn xc hơi Quạt gió, thủy triều, sông suôi đều có the quay luabin làm ra diộn sử dụng ờ những nơi xa xôi hẻo lánh, không nàm trong mạng lưới điện quốc gia

Còng nghiộp hỏa học đă để lại nhiều hậu quả nghiêm trọng, m ôi trường bị ô nhiễm , bệnh tậl phát Iríển, đât đai bj hạc màu, sản phẩm nông nghiệp độc hại và kém chấl lượng Hướng phái triền nông nghiệp mới lá phải đựa vào toàn bộ các hệ sinh thái, tạo sự cộng sinh giữa con người vả lự nhiên, dảm bảo cân bàng sinh thái

và nâng cao chất lượng cuộc sống Du lịch xanh là m ột thế mạnh khác với những vùng có cành quan da dạng, cây cỏ xanh tươi, nắng ấm quanh năm, phong phú về quần thể vu i chơi giải trí, nghi ngơi dựa vào tự nhiên

-Ve công nghệ quì mô vừa VÀ nhổ có hàm lượng kỹ thuật cao:

Những bộ óc điện tử của thời hậu công nghiệp có thể diều hành m ột xã hội công nghiệp đa dạng với qui mô nhỏ cho phép phân tán, giảm lập trung, giá thành

hạ {giảm vận chuyển, dùng ít năng lượng) cho phép lao động tại nhà Có m ột sự chuyển dịch ngược: nhà máy và lao động chuyển ra nông thôn, có thể hòa nhập những kỹ thuật mới vào xã hội mà không phải chuyển ỉoàn bộ dân số Các nước nghèo có the xây dựng ngãnh công nghiệp rất hiện dại: điện tử v i mô với năng suẩt cao, công nghệ mũi nhọn như sinh học, di truyền học, vật liệu mới

2.5 Quy hoạch đô th ị theo hư ớ ĩtg "h ậ u - hiện đ ạ i cấp tiể n "

K icn trúc sư và nhà lý luận dô thị người Singapore W illia m L im - nguyên Chù tịc li Hiệp hội K iến trúc sư châu Á - chủ trưong đô th ị phải dược quy hoạch xây dựng lại theo dạo lý châu À ô n g kịch liệt phê phán lối quy hoạch đò thị theo hướng

"Chủ nghĩa hiện đại" phương Tây dã lỗi thời và lạo sự khống chá của chủ nghĩa tư bản toàn càu Tân-Tự do (N eo -lih cra l) của M ỹ Chính nó dã tạo cơ hội cho sự phản ứng quá khích như trào lưu chính thống H ồi giáo thân-cấp liế n (pro-radical Islam ) Các phong trào "Chiếm phố W a ll", chổng W TO WI3 và IM F phải chăng là phản ứng cua chính dông đào nhân dàn các nước phương Tây chống lại sụ khổng ché cùa thiểu số người giàu, tạo bất công xã hội, hố sâu ngăn cách giàu nghèo

709

VIỆT NAM HỌC - KỶ YÊU HỘI T H Ả O Q UỔ C TÉ LẰN THỦ T ư

W illia m L im cho rằng nhân dân tuy mong muốn đời sống vật chất ngày càng dược nâng cao, nhưng con người cũng cần đạt được "hạnh phúc" C hỉ tiêu hạnh phúc dược nước Buthan chù trương đưa vào "chi số phảt ư iển con người HID]" song song với chi số lợi tức tỉn h theo đầu người GDP thuần kinh tế lâu nay N hiều vấn dề

xã hội-văn hóa đang đặt ra cấp bách trong quy hoạch đô thị, ví như làm sao bảo tỏn

và duy trì ký ức, bảo vệ dất công, lập lại công lý về không gian dô thị M ọ i người đều đang khát khao một lố i quy hoạch đô thị mang tính hiện dại da dạng, có dạo lý

và dem lại công bàng và hạnh phúc hom cho m ọi người

v ề mặt bản sảc trong kiến trúc-dô thị ông chù xướng xu thể "Toàn cầu thích ứng dịa phương mang tính cấp tiến" Phải chăng phát tricn đô thị tại nhiều nưửc châu Á ngày nay đang mạnh dạn tiến theo con đường này

3 V ậ n hội m ó i sáng tạo đô th ị bền vữ n g

Ngày nay, người ta nói nhiều đến sự "Phục hưng châu Á " , vớ i những giấc mơ

và tẩm nhìn mới Q uy hoạch-kián trúc dô thị mới ở châu Á cũng là m ột tầm nhìn

N ỏ là yếu tổ họp thành và không thể tách rời của trào lưu vàn hóa và tinh thần chung dó Tuy vậy, m uốn điều đó trở thành hiện thực, ta phải giải quyết được ba vấn đề cơ bản: ( ] ) Phục hồi và sáng tạo lại quá khứ; (2) Tham gia vào xã hội hậu- hiện đại toàn cầu và (3) Phát triển đô thị cho nhân dân theo các tiêu chí công băng

xẵ hội và bình dàng

3.1 Ba vấn đề cơ bản cần g iải quyết

Trước hết, Việt Nam p h ả i phục hồi vá cả sảng tạo lạ i quá khứ, dặc biệt là

chỉnh sửa lại cái quá khứ thuộc địa sai lệch, xác định được bản sắc mình trong chuyển hóa hướng về hiện đại Trong tiến ừình đó, ta phải đặc biệt coi trọng bảo tồn lịch sử và di sản, không phải như một quá khứ bị đóng băng mà như là truyền thống sinh động V ớ i nỗ lực có ý thức và thời gian, như người N hật da làm , các nhà kiến trúc và quy hoạch V iệ t N am sẽ chuyển hỏa được các hình thức truyền thống thành hlnh thức hiện dại và sính động với tinh chất và đặc trưng nổi ư ội của mình Hoặc nói như một nhà kiến trúc lớn người Phần Lan A lv a r A a lto : "Đ ịa phương hóa kiến trúc hiện dại và hiện dại hóa kiến trúc dịa phương"

Thủ hai, Việt Nam p h ả i tham g ia vào x ã hội hậu - hiện đ ạ i của ihé g iờ i Xã

hội mới đặt trọng tâm vào con người và phát triển bền vững, vớ i những giá trị và tiêu chí hoàn toàn khác với khuôn mẫu xã hội công nghiệp phương Tây duy ]ý và vô hồn kiểu cũ Những thành phố mới ở V iệ t Nam sẽ tự do, khoan dung, da dạng, trong sáng và dân chủ, đề cao phong trào xanh, nguồn lục bền vững và chổng lại chủ nghĩa tiêu thụ quá dáng T rong những nền kinh tế kém phát triển, các kế hoạch xây dựng dô thị phải chú ý nhiêu hơn đên lớp người thu nhập thâp và còn nghèo khô

Đ Ô T H I HÓA H Ỗ N L O A N V Ả V Â N H Ổ I M Ớ I P H Á T T R I Ể N Đ Ổ T H Ị

Thứ ba, chúng ta p h ả i mạnh dạn đón nhạn câng nghệ thông tin và xã hội

m ạng lưới Chù nghĩa nhân vãn và hệnh sùng hái kỹ thuật luôn mâu thuẫn nhau

Con người cần có khoa học kỹ thuật để tiến bộ nhưng khỏng để bị chúng kháng chá

I uy nhiên, chúng ta chòng lại sự khống chế cùa "Chủ nghĩa tư bản thông tin ” Đó là cuộc đâu tranh chống lại thể lực tư bản bảo thủ M ỹ lẫn “ Chủ nghĩa thực dân thị trường" kiểu mới, rấl xa lạ với nhữne lý tưởng còng bình xã hội và binh dăng

Chi với lòng quyết tâm và nỗ lực chúng ta mới thực hiện được một nền quy hoạch-kien trúc đô thị mới cho V iệ t Nam Diều đó đòi hỏi phải đương đẩu với những nhược điểm cố hữu như tham nhũng và bc phái, gạt ra ngoài những lý thuyết

và cách làm quy hoạch lỗ i thời Chúng (a hướng về m ột nền quy hoạch đô thị phục

vụ nhân dân, đa dạng và khoan dung Thành phố dông dần và có bản sẩc với đường phố sinh dộng và không ngớt tạo bất ngờ tliích thú- Chứng sẽ tạo m ột m ôi trường đô thị mang sắc thái đặc thù V iệ t Nam, không lầm lẫn vào dâu dược đối với các nền vãn hỏa, các giá trị cùng lổi sống khác

3.2 Dô th ị sình thái mang tỉnh công nghệ cao

Đầu nhửng năm 1990, lại Hà N ội trong cuộc hội thảo quốc tế vào thời kỳ dầu

mở cửa nhăm tìm kiếm phương hướng phát triển, dề xuất của chị Lê A n h Tú - chuyên gia V iệ t kiều M ỹ làm tư vấn cho Ngân hàng Thế giới - gây chú ý dặc biệt

Bài tham luận mang tên: " Những xu thế công nghệ và chủ nghĩa m ôi trường toàn cầu - Các yếu to túc động đến chiến lược phát triển Việt N am " tuy ngắn nhưng đầy

ẳp thông tin vâ đề xuất giá trị

C hị cho rẳng nước ta ờ v ị thế thuận lợi để triển khai chiến lược phát triển dựa trên the mạnh sinh thái mang tính công nghệ cao, vừa phù hợp với xã hội chủ yếu còn là nông nghiệp, với điều kiện tự nhiên nước ta lẫn những xu thế toàn cầu bảo vệ mỏi irường sống, phát triển còng nghệ m ói

N gày nay người ta dang tạo ra nhiêu công cụ sản xuất nhỏ, máy mỏc phục vụ gia dinh tiết kiệm năng lượng, không gây ô nhiềm Công nghệ vi sinh rất da dạng áp dụng trong nông nghiệp không mấy tốn kém và không dộc hại N guồn nâng lượng

vô tận rút ra từ sinh khí, ánh nắng mặt trời, quạt gió th ủ y triều Du lịch sinh thái dưa con người trở lại với thicn nhiên, sử dụng vật liệu tái sình, kết hợp v ó i ẩm thực tuyệt vời nghiêng về rau quà hấp dẫn mọi người Nhà cửa chủ yếu sử dụng vật liệu lại chỗ có cải tiến phù hợp với những mô hình kiến trúc sinh thái nay được cả thể giới ca ngợi M ộ t nước nghco như V iệ t Nam cố thể nhanh chóng vươr) lên néu biết [lăm hãl những xu thế mới của thòi dại và dề ra chiến lược phát triển phủ hợp Nước

ta có đù tiềm năng và cơ sở dể xây dụng một V iệ t Nam xanh, phát triển bền vừng, thững m inh

7 1 1

VIỆT NAM H Ọ C - KỶ YÉU HỘI T H Ả O QUỔC TÉ LẰN T H Ứ T ư

Trong tương lai không xa, công nghiệp qui mô vừa và nhỏ nhưng có hàm lượng cao sẽ phân tán về nông thôn, như vậy nhà máy và sức lao động sẽ trở lại vùng nông thôn, có thể hòa nhập những kỹ thuật mới vào xã hội mà không bó buộc phải di chuyển toàn bộ dân số Như vậy thì ta có thể ngăn chặn dược hiện tượng dịch chuyển dân nông thôn ồ ạt vào đô thj và cả làm giảm đi sụ cách biệt giữa thành thị và nông Lhôn

Ngoài việc hình thành m ột sổ trung tàm kin h tế-tài chính lớn, khẳp nước V iệ t Nam sẽ sớm xuất hiện những thành phố vừa và nhỏ, gồm cả các đô thị nông n g h iíp kiểu mới, mang bản sắc "bản đia-dương đại" và Mhậu-hiện đại cấp tiên", phù hợp với những ý tưởng mà nhà lưcmg lai học ToíTler và W illia m ĩ.im đã mô tả ở trên Nếu làm được như vậy thì m ột nước nông nghiệp như V iệ t N am có nhicu cơ may khai thác dược lợi thế của những nguời di sau, phát triển bằng con đường tẩt, đón đẩu dể tiến thảng vào giai doạn phát triển hậu công nghiệp, mà không phải vấ l vả đi hết con đường công nghiệp hóa nhọc nhàn kiểu phương Tây

3.3 Tạo sự h à i hoà tro n g các " vùng đô t h ị "

X u thế hình thành những "V ù n g đô th ị" cực lớn là không thể cưỡng lại dược

do nhịp dộ đô thị hóa nhanh chóng khẳp thế giới ngày nay G iáo sư địa lý học nổi tiếng người Canada M cGee tại cuộc H ội thảo V iệ t N am học năm 2008 gọi đây là

hiện tượng hỉnh thành các "vùng đại đô th i” à khãp châu Á ngày nay.

Ở nước ta cũng dang xuất hiện 2 vùng dô th ị vào hàng lớn nhất Đông Nam Á

Đó là vùng đô thị thủ đô Hà N ộ i (3.421 km 2 với 6,5 triệu dân) tại m iền Băc và vùng

đô thị tại thành phố Hồ Chí M in h (bao gồm miền Đ ông N am bộ và cả Tiền Giang, Long A n, với trên 10 triệu dân) tại miền Nam Tương lai sẽ có thêm vùng đô thị Dà Năng cho khu vực miền Trung Chúng được đặt trong m ối quan hệ của lý thuyêi siêu-dô thị (m egacity) Quy mô dân sổ đô thị như vậy tuy dà đuổi k ịp các con rồng châu Á , nhưng về mặt phát triển cơ sở vật chất và hạ tầng thì còn hỗn độn và chưa

đủ lực, nhat là vào những năm kinh tế khó khăn như hiện nay

v ề mặt lý thuyết muốn có "V ùng đô th ị" phải có sụ kết nối triệt để về quy hoạch

hạ tang xã hội và hạ tầng kỳ thuật dể cùng phát triển hài hoà Thường thì các vùng đô thj lớn phải đối diện với hiện tượng xung đột lớn giừa đô thị - nông thôn, cân rất nhiêu thời gian để chuyển hoá Tương lai cùa chúng năm ở sự biến chuyển thật sự của các vùng ven và vùng-nông thôn rộng lớn bao quanh Có lẽ các khái niệm : "dô thị nông nghiệp", "đô th ị rừng" bảo tồn sinh thái, "đô th ị du lịc h ", "vành đai xanh",., cân được sử dụng để khi quy hoạch tránh dược sự xáo trộn dân cư quá lớn

N guy cơ khác là trong thực tế các nhà quy hoạch đô th ị của chúng ta hiện nay vẫn còn làm theo lối mòn phát triển lồi thời, muốn biến tất cả ihành tích tụ đô thị