Phản biện xã hội và vai trò của nó đối với sự phát triển kinh tế bền vững ở việt nam trong giai đoạn hiện nay

PHẢN BIỆN XẢ HỘI VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ ĐỐI VỚI s ụ • • • PHÁT TRIÉN KINH TÉ BÈN VỮNG Ở VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY9 • Phản biện xã hội PBXH khône phải là hoạt động chỉ mới xuất hi

PHẢN BIỆN XẢ HỘI VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ ĐỐI VỚI s ụ • • • PHÁT TRIÉN KINH TÉ BÈN VỮNG Ở VIỆT NAM

TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY9 •

Phản biện xã hội (PBXH) khône phải là hoạt động chỉ mới xuất hiện ở nước

ta, và việc phản biện một chủ trương, một kế hoạch, một đề án hay kế sách, phương

án tác chiến nào đó không phải là vấn đề mới Trona lịch sử Việt Nam đã từng có những bậc đại thần đưa ra bản điều trần mang tính chất đổi án Nhiều vị hoàng đế, như Lý Thái Tổ, Lý Nhân Tông, Trần Nhân Tông, Lê Thái Tổ đã có ý thức dựa vào cơ chế tư vấn trons quản lý nhà nước Họ thực sự lắng nghe, tiếp thu những kiến nghị và can ngăn của các bậc đại thần khi giải quyết những vấn đề có liên quan đến lợi ích dân tộc và vận mệnh quốc gia N h ữ n s Gián quan, Sử quan - chức quan chuyên lo việc can eián và đình nghị, dã có tác động nhất định trong quá trình thừa hành công việc Nhìn rộne ra, thời nào dưới các triều đại phong kiến tập quyền Truna Hoa cũng thấy xuất hiện vai trò của những Gián nghị đại phu Hầu hết họ là nhừne người biết nhiều, hiểu rộng, có tài kinh bang tế thế, có tiết tháo vả bản lĩnh

Nền dân chủ tư sản, xét về bản chất, là nền dân chủ dành cho thiểu số thống trị, sons, cũna, ít thấy ngăn cấm những điều huý kỵ Phải chăng, điều đó đã gieo mầm cho sự nảy sinh những thiên hướng cá nhân, tư duy đối ứng, mỏ xẻ, lật trở vấn đề dưới nhiều chiều cạnh? Cũng có thể nói, chính quá trình phê phán và phân biện đã sóp phần rất lớn vào sự hình thành, phát triển của chủ nghĩa Mác - Lênin - một học thuyết lý luận khoa học và cách mạng Theo V.I.Lẻnin, chủ nghĩa Mác được phát triển trong phê phán và đấu tranh Qua đó, có thể xem đấu tranh, tranh biện - phản biện nhìn dưới giác độ triết học như là mặt đối lập của một chinh thể thống nhất

* TS., Phó Trưởng khoa Xã hội học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và N hân văn - Đại học Quốc gia thành phô Hồ Chí Minh

Giảng viên Khoa Mác-Lênin, Trường Đại học An ninh nhân dân TP Hồ Chí Minh - Bộ Công an.

PHẢN BIỆN XÃ HÔI VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ ĐỐI VỚI s ư PHÁT TRIỂN.

Tuy nhiên, cho đến nay, chưa có những công trình tống kết thực tiễn PBXH

dể khái quát t h à n h lý luận, ngay cả một định nghĩa sơ giản nhất về khái niệm này cũng chưa được cuốn từ điển nào đề cập tới mà hàm chứa những nội dung khoa học hợp lý

Trong Từ điển tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ học) do Hoàng Phê chủ biên, thì

“phản biện là đánh giá chất lượng một công trình khoa học khi công trình được đưa

ra bảo vệ đề lấy học vị trước hội đồng chấm thi” 1 Đây là một cách hiểu không nhận được sự đồng tình vì nói như thế thì thuật ngữ này đã được hiểu một cách quá hẹp

ơ đây chì coi hoạt động phản biện là hoạt động đặc thù chỉ có trong quá trình bảo

vệ luận văn hoặc đề tài khoa học mà thôi, trong khi có rất nhiều hoạt động khác chúng ta cũng có thê dùng từ “phản biện”

“Tìm hiểu m ột số thuật n g ữ '- trong Văn kiện Đ ại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng, các tác giả đã định nehĩa: ‘T h ả n biện là nhận xét, đánh giá, bình

luận, thẩm định công trình khoa học, dự án, đề án trong các lĩnh vực khác nhau”2 Theo chúng tôi, đây cũng chỉ là cách hiểu đơn giản nhất về thuật ngữ này bàng cách

so sánh với các thuật ngữ tương đồng khác

Hay cũng có tác giả định nghĩa “PBX H là sự phản ánh những dư luận xã hội,

ý kiến, kiến nghị và kháng nghị của cộng đồng xã hội, của tập thể, tập đoàn người (xây dựng trên mối quan hệ chung về sản xuất, gia đình, chính trị, văn hóa: phong tục, tập quán, lễ giáo ) về một hay nhiều sự việc, vấn đề có liên quan đến lợi ích chung của cộng đồng, tập thể, tập đoàn người ấy trên cơ sở tổng hợp, phân tích, lập luận (luận giải) khách quan, khoa học, có tính thuyết phục nhằm phân định rõ giữa cái tốt với cái xấu, cái đúng với cái sai, cái khẳng định với cái phủ định, cái được với cái chưa được, cái hoàn thiện với cái cần tiếp tục hoàn thiện nhằm đáp ứng đúng những yêu cầu do cuộc sống đặt ra, thỏa mãn được lợi ích chung của cộng đồng, tập thể, tập đoàn, cũng như của toàn xã hội Tuy nhiên, định nghĩa trên cũng khôna, hoàn toàn chính xác, vì không phải lúc nào mọi phản biện cũng “có tính thuyết phục” và có thể “phân định'’ giữa mặt phải và mặt trái

Nếu chiết tự theo nghĩa Hán - Việt thì chữ phản có 5 nghĩa: nghĩa thứ nhất là trái; nghĩa thứ hai là trả lại, trở về; nghĩa thứ ba là nghĩ, xét lại; nehĩa thứ tư là trở, quay (như phản thủ = trở tay); và nehĩa thứ năm là trái lại, phản đối, trái lại không

1 Hoàng Phê (chủ biên), Từ điển tiếng Việt, Nxb Đà Nằng, Đà Nằng, 2004, tr 764.

2 ‘‘Tìm hiểu một số thuật ngữ” trong Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứX của Đàng,

Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2006, tr 182

3 Hoàng Văn Tuệ, “Vấn đề PBXH với yêu cầu thực tế hiện nay”, Tạp chí Tia sáng, số 6,

2005, tr 18

3 8 5

VIỆT NAM HỌC - KỶ YÉU HỘI THẢO QUÓC TÉ LẦN TH Ứ T Ư

chịu Chừ biện là phân tích Nó cùng nghĩa với chữ tranh biện, biện bác - một lối tranh biện về sự - lý

Theo cách cắt nghĩa trên, nếu £ắn kết chừ phản với chữ biện, ta có thê hiểu

"Phản biện là đặt lại, xét lại hoặc tự xét lại một sự việc, một vấn đề trên cơ sờ những lập luận, phân tích khách quan, khoa học có sức thuyết phục nhằm phân định

rõ cái tốt với cái xấu, cái đúng với cái sai, cái được khẳng định với cái phải phu định, cái được với cái chưa được, cái hoàn thiện với cái chưa hoàn thiện” Mục đích của phản biện là nhằm đáp ứng đúng những yêu cầu tất yếu, khách quan do cuộc sống đặt ra; đưa sự việc, vấn đề trở về đúng với chân giá trị của nó Cái giá trị

đó là kết quả của một quá trình nhận thức biện chứng và có ý nghĩa như một chân ỈÝ khách quan

Trone bài viết “Về khái niệm PBXFT, tác giả Nguyễn Tôn Thị Tường Vân đã định nghĩa: “PBXH là sự phản biện nói chuns của nhân dân và các tổ chức chính trị,

xã hội về nội duns, phương hướng, chủ trương, chính sách, pháp luật, giải pháp phát triển kinh tế - xã hội, khoa học - công nghệ, giáo dục, y tế, môi trường, trật tự

an ninh toàn xã hội của Đảng, Nhà nước và các tổ chức liên quan nhằm mục tiêu phát triển” 1 Đây là một định nghĩa nhận được nhiều ý kiến đồng tình

Quan sát cuộc sống chúng ta có thể thấv, phản biện là một hoạt động diễn ra hàng ngày Phản biện là một nhu cầu của cuộc sống bởi nhờ có nó con người có thế loại bỏ những vếu tố sai để tiệm cận tới sự hợp lý trong các quyết định, các hành vi của mình Trong khoa học, phản biện cũng là một trong n h ừ n e cách thức chủ yểu để các nhà nghiên cứu tiệm cận tới các chân lý khoa học Còn trone đời sống xã hội, phản biện là một công cụ không thể thiếu để tổ chức ra m ột xã hội dân chủ Trong thời đại ngàv nay, PBXH vẫn là một trong n h ữ n s vấn đề hệ trọng, là đối tượng cần nghiên cứu, nhất là đối với các quốc gia đi sau, các quốc gia đang phấn đấu cho nền dân chủ

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh cũn2 rất quan tâm đến vấn đề PBXH, mà cụ thể là Người rất quan tâm đến việc lắng nghe những ý kiến chân thành, thăng thắn của nhân dân: “Phải lắna nghe dân chúng một cách chân thành và nghiêm túc: là vì tai mắt họ nhiều, việc gì họ cũng nghe, cũng thấy họ biết giải quyết nhiều vấn đề một cách giản đơn, mau chóng, đầy đủ, mà những người tài giỏi, những đoàn thế to lớn, nghĩ mãi không ra”

] Viện nghiên cứu Xã hội thành phố Hồ Chí Minh - Báo Sài Gòn Giải phóng, Kỷ yếu hội thảo

khoa học Van đề phản biện và giám sát xã hội ở thành phổ Hồ Chí Minh hiện nay, TP Hô

Chí Minh, 2007, tr 55

P H Ả N B I Ê N X Ã H Ộ I V À V A I T R Ò C Ủ A N Ó Đ Ố I V Ớ I s ự P H Á T T R I Ể N

Đối với nước ta, quá trình dẫn đến “đổi mới" là kết quả của một quá trình PBXH lâu dài đối với mô hình kế hoạch hóa tập truna bao cấp, quan liêu đã từng đưa nền kinh tế đất nước đến bên bờ vực của khủng hoảng Vì lẽ đó, thực hiện tư tưởng của Người, trong suốt quá trình lãnh đạo cách mạng của mình Đ ảns ta cũne đặc biệt quan tâm đến vấn đề này và xem đó như là một điều kiện tiên quyết cho việc xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa và sự thành công của sự nghiệp đổi mới Đảng ta đã từng chỉ rõ: “Chính nhừne ý kiến, nguyện vọne và sáng kiến của nhân dân là nguồn gốc hình thành đường lối đổi mới của Đảng Cũng do nhân dân hưởng ứng đường lối đổi mới, dũng cảm phấn đấu vượt qua biết bao khó khăn, thử thách mà đã đạt được những thành tựu hôm nay” Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam 1992 (sửa đổi, bổ sune năm 2001) đã quy định: “Các cơ quan nhà nước, cán bộ, viên chức nhà nước phải tôn trọng nhân dân, tận tụy phục vụ nhân dân, liên hệ chặt chẽ với nhân dân, lắng nghe ý kiến và chịu sự giám sát của nhân dân” 1 và “công dân có quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội, tham gia thảo luận các vấn đề chung của cả nước và địa phương, kiến nghị với cơ quan nhà nước, biểu quyết khi N h à nước tổ chức trưng cầu ý dân”2 Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X, Đ ản s ta cũng đã đề cập đến việc "xây dựng quy chế giám sát và PBXH của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội và nhân dân đối với việc hoạch định đường lối, chủ trương, chính sách, quyết định lớn của Đảng và việc tổ chức thực hiện, kể cả đối với công tác tổ chức và cán bộ" Đánh giá cao vai trò của phản biện xã hội, Văn kiện Đại hội lần thứ XI của Đảng ghi rõ: “Đảng tôn trọng tính tự chủ, ủng hộ hoạt động tự nguyện, tích cực sáng tạo và chân thành lắng nghe

ý kiến của mặt trận và các đoàn thể Đảng, Nhà nước có cơ chế, chính sách, tạo điều kiện để mặt trận và các đoàn thể nhân dân hoạt động có hiệu quả, thực hiện vai trò giám sát và phản biện xã hội”3

Có thể khẳng định ràng, PBXH như là một nhân tố không thể thiếu được của

sự phát triển Neu chúng ta tạo môi trường cho PBXH phát triển như một hoạt động phê phán có chất lượng khoa học, sẽ tạo ra được động lực thường xuyên cho sự phát triển và đó là tiền đề quan trọng cho tiến bộ xã hội Thực tế cũng đã cho thấy, nếu chúng ta nhận thức đúng đẳn nội hàm của PBXH và sử dụng nó vào đúng mục đích, thì sự lan tỏa, hiệu ứng xã hội và những tác động tích cực m à PBXH mang lại là rất

lớn Tại diễn đàn N ói và làm tháng 6/2009 với chủ đề “Nâng cao vai trò PBXH

1 Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam 1992 (sửa đổi, bổ sung 200ỉ), 1992,

điều 8, tr 3

2 Sđd, điều 53, tr 15

3 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứX I cùa Đàng, Nxb

Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2011, tr 87

3 87

VIỆT NAM HỌC - KỶ YÉU HỘI THẢO QUỐC TẾ LẦN T H Ứ T Ư

trong sự phát triển kinh tế - xã hội”, do HĐND và Đài truyền hình TP Hồ Chí Minh

tổ chức, Tiến sĩ Trương Trọng Nghĩa - Phó ban Kinh tế và Ngân sách HĐND TP

Hồ Chí M inh đã nhấn mạnh: “Có những dự án, công trình, chủ trương, chính sách ảnh hưởng đến nhiều thế hệ, nên cần thiết phải PBXH để tạo sự đồna thuận” Còn theo Tiến sĩ Nguyễn Đức Nehĩa - Phó Giám đốc Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh thì cho rằne: “Chính quyền thật sự dân chủ thì không độc thoại mà cần đối thoại Chính quyền muốn đạt hiệu quả cao trong lành đạo, quản lý xã hội thì phải tạo được một môi trường phản biện tích cực để done thuận”

Thực tế đã cho thấy rất nhiều vấn đề, dự án, chính sách khi được đưa ra đã nhận được nhiều ý kiến phản biện tích cực, góp phần vào sự phát triển kinh té bền vững của đất nước Trong việc di dời hệ thốna cản s Sài Gòn (CSG), lúc đầu Chính phủ giao Bộ Giao thông vận tải xây dựng dự án, theo đó CSG sẽ di dời ra Cái Mép

và như thế mất luôn thương hiệu CSG Thế nhưng, các nhà khoa học đã phản biện với đầy đủ luận cứ và số liệu cho thấy nếu di dời ra Cái Mép thì mỗi năm thành phố thất thu 28.000 tỷ đồng; còn di dời ra Cát Lái - Hiệp Phước vừa giữ nguyên thươne hiệu CSG, vừa giảm thất thu xuống chỉ 2.000 tỷ đồng Kết quả, sau khi nghe báo cáo tống thể dự án, Chính phủ quyết định chọn giải pháp di dời hệ thong CSG ra Cát Lái - Hiệp Phước

Trong clự án thủy điện Sơn La, chủ đầu tư đưa ra cao trình tích nước 265m đế trình Quốc hội (1998), nhưna; nhờ phản biện quyết liệt của Hội Thủy lợi Việt Nam

và Liên hiệp các Hội Khoa học kỹ thuật Việt Nam, Quốc hội (2002) đã duyệt mức tích nước là 215m, tránh được một thảm họa tiềm ẩn thư ờ n s trực Thảm họa thường trực, theo các chuyên gia là nếu tích nước ở mức 265m, dung tích hồ Sơn La sẽ là

24 tỷ m 3, lớn gấp gần 3 lần dung tích hồ tích nước ở Hòa Bình (9 tỷ m 3) Cùng một

hệ thống sông, hồ Sơn La ở thượng nguồn, Hòa Bỉnh ở hạ nguồn, trường hợp xảy ra

sự cổ như vỡ hồ Sơn La sẽ là thảm họa khôn lường cho hạ nguồn và cả vùng đồng bàng Bấc Bộ,

Trong chủ trươne, khai thác bôxit ở Tây Nguyên, nhiều nhà khoa học đầu ngành đà có những cuộc tranh luận hết sức nghiêm túc Sau khi Thủ tướng Chính phủ ra Quyết định số 167/2007/QĐ-TTg (1/11/2007) về việc triển khai thực hiện chủ trư ơ na nói trên nhằm đáp ứng yêu cầu về hiệu quả kinh tế - xã hội, bảo vệ môi trường sinh thái, môi trường văn hóa xã hội, hợp tác đầu tư với nước ngoài và bảo đảm quổc phòng, an ninh trên địa bàn Tây Nguyên, tại kỳ họp thứ 5 Quốc hội khóa XII đã xem xét, thảo luận, bày tỏ sự đồng thuận cao về sự cần thiết của quy hoạch này Tuy nhiên, đây là một vấn đề tồn tại nhiều tranh cãi, với những vấn đề hết sức phức tạp N gày 22/10/2008, hội thảo với chủ đề “Tìm giải pháp giảm thiểu tác động tiêu cực do khai thác, chế biến quặng bôxit, sản xuất alumin và luyện nhôm tại khu

P H Ả N B I Ê N X Ã H Ộ I V À V A I T R Ò C Ủ A N Ó Đ Ố I V Ớ ! s ư P H Á T T R I Ể N

vực Tây N euyên và Nam Trung Bộ" do ƯBND tỉnh Đắk Nông, Viện Tư vấn và Phát triển (CODE) và Tập đoàn Côna, nghiệp than và khoáng sản Việt Nam (TKV)

tổ chức tại tỉnh Đắk Nông Nhiều báo cáo tại hội thảo đã đưa ra kết luận: Tây Nguyên sẽ “chết” vì khai thác bôxit Các bài tham luận đã luận giải: Chương trình khai thác, chế biến quặng bôxit của TKV chứa đựne nhiều rủi ro khôns thể kiểm soát được Đặc biệt, các rủi ro về môi trường, sinh thái bị hủy hoại đến nay chưa được nghiên cứu, chưa được đề cập đến nơi đến chốn TS Tuyết N huna Buôn Krông, một nhà nghiên cứu nổi tiếng về Tây Nguyên đã nhận định: Với dự án đang triển khai tại Nhân Cơ đe dọa khôns gian văn hóa truyền tlìốne của người dân bản địa Nếu mất '‘bon” (làng của người Mơ Nông), mô hình làng truyền thốne và văn hóa của người M ơ N ône sẽ bị triệt tiêu Từ đó kéo theo hàng loạt vấn đề về văn hóa

- xã hội thậm chí là các vấn đề an ninh, chính trị

Ngày 9/4/2009, tại Hà Nội cũne đã diễn ra hội thảo “Vai trò của công nghiệp khai thác bôxit - sản xuất alumina - nhôm đối với phát triển kinh tế - xã hội Tây Nguyên và những yểu tố ảnh hưởna đến môi trường, văn hóa khu vực” Đại tướng

Võ Níiuyên Giáp gửi thư đến hội thảo và gửi gắm: “Tôi mong các nhà khoa học, các nhà quản lý, các nhà hoạt động xã hội hãy nêu cao trách nhiệm trước dân tộc, thảo luận một cách khoa học, nghiêm túc, thẳng thắn để kiến nghị với Đảng và Nhà nước một chủ trương đủng đắn về vấn đề bôxit Tây Nguyên mà tôi cho là khôna, nên khai thác Vì đứng về lợi ích toàn cục và sự phát triển bền vững lâu dài của đất nước,

khai thác sẽ gây hậu quả cực kỳ nghiêm trọng về m ôi trường, về xã hội, về an ninh quốc phòng” L ắn g nghe và tiếp thu những ý kiến phản biện đó, Đ ảng và N hà

nước ta cùng các bộ, ngành có liên quan đã dành một sự quan tâm đặc biệt cho chủ trương này nhằm tổ chức hoạt độne khai thác bôxit ỏ' Tây Nauyên một cách có hiệu quả, tạo độns lực thúc đẩy cho nền kinh tế, done thời giữ vững an ninh, quôc phòng, không xâm hại đến môi trường tự nhiên và môi trường văn hóa của vùng đât

có vị trí rất quan trọng và hết sức nhạy cảm này

Một vấn đề m à thời gian gần đây thu hút được rất nhiều ý kiến phản biện liên quan đến những sự cố liên tục xảy ra tại dự án Nhà máy Thủy điện Sông Tranh 2 (Quảng Nam) làm cho người dân vùng hạ lưu công trình thủy điện này sống trong tình cảnh hoane mang, mất ăn, mất ngủ với "nỗi lo kép" vừa sợ động đất vừa phập phồng vì nước rò rỉ từ các khe nhiệt gấp 5 lần mức cho phép, thấm qua đập thủy điện tuôn chảy như suối về phía hạ lưu Trong khi các đơn vị thi công cho rằng đó

là hiện tượng bình thường thì nhiều nhà khoa học đã lên tiếng bày tỏ lo ngại đên những khả năng xấu như vỡ đập có thể xảy ra Giả thiết đưa ra là, nếu vì lý do nào

đó, vết nứt tiếp tục lan rộng, thân đập không chịu nối áp lực, bị đứt gãy, hàng trăm triệu mét khối ở thượng lưu sẽ đổ xuống hạ lưu, nơi có cư dân sinh sống thì hiểm

3 8 9

VIỆT NAM HỌC - KỶ YÉU HỘI THẢO QUỐC TÉ LÀN T H Ứ T ư

họa thật khó lường Sau khi thực hiện chuyến giám sát thực tế trone thân đập, ông

Lê Quana Huy, Phó Chủ nhiệm ủ y ban Khoa học Công nghệ - Môi trường Quốc hội yêu cầu “phải làm rõ thêm quá trình khảo sát thực địa và thiết kế để xây dựng Công trình Thủy điện Sône Tranh 2 tại địa hình huyện Bắc Trà My trước đây như thế nào Vấn đề quan trọng nhất là nền móng để xây dựng Công trình Thủy điện Sône Tranh 2 cũng như việc ứng dụng công nghệ bêtôna đầm lăn chưa có tiêu chuẩn, quy chuẩn nào như vậy có thích ứng cụ thể với điều kiện khí hậu của Việt Nam và đặc biệt là khí hậu, địa lý ở huyện Bẳc Trà My không, c ầ n phải xem xét lại các phương án khấc phục sự cố do chủ đầu tư, đơn vị thiết kế đưa ra, trong đó có vật liệu được chọn dùng để khắc phục, vì toàn bộ việc khắc phục đều diễn ra ở dưới nước sâu, cận kề mùa mưa lũ cẩn thận các trận độn? đất kích thích có thể xảy ra"

Tiến sĩ Nguyễn Hồng Phương, Giám đốc Trung tâm Cảnh báo động đất và sóng thần, Viện Vật lý địa cầu thì lên tiếng: “Đơn vị thi công cho rằng đây là hiện tượng bình thường là vô trách nhiệm với cộng đồn?” và ông đề xuất “cơ quan chuvên môn cùne đơn vị chủ đầu tư cần khẩn cấp vào cuộc kiểm tra các vết nứt, rò

rỉ này nhằm đưa ra phương án gia cố đảm bảo ngăn chặn hoàn toàn thảm họa đối với vùng hạ lưu” Liên quan đến sự cố này, sau khi lắng nghe nhiều ý kiến phản biện của các nhà khoa học, Hội đồng nghiệm thu nhà nước các công trình xây dựng

đã có văn bản gửi tới Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) góp ý phương án chống thấm dập đối với công trinh thủy điện này, đồng thời yêu cầu EVN: "Cần mời nhà

thầu ruróc ngoài có kinh nghiệm để thực hiện, đặc biệt là việc xử lý chống thấm

dưới nước do các nhà thầu Việt Nam chưa có kinh nghiệm”

Khi mà sự cổ này chưa kết thúc, dư luận vẫn còn rất hoane mang thì thêm một

sự cổ nữa xảy ra tại dự án này, đó chính !à các trận dư chấn, động đất liên tục xảy

ra, không những gây tâm lý hoảng loạn cho người dân mà còn gây ra nhiều thiệt hại

về vật chất Theo các nhà khoa học, đây là động đất kích thích liên quan tới việc tích nước hồ thủy điện Sông Tranh 2 Trong khi EVN liên tục khẳng định, các đợt rung chấn vừa qua không ảnh hưởng đến công trình, các rung chấn thấp hơn cường

độ kháng nén thiết kế của đập thủy điện thì nhiều nhà khoa học đã lên tiếng với những lập luận hết sức sắc bén GS.TS Nguyễn Thế Hùng, Phó Chủ tịch Hội Cơ học Việt Nam, Trưởne Bộ môn Cơ sở kỳ thuật thủy lợi Khoa Xây dựng thủy lợi - thủy điện, Đại học Bách khoa Đà Nang cho ràng: “việc EVN vội vàng kết luận đập thủy điện Sông Tranh 2 vẫn an toàn sau các trận động đất liên tiếp gần đây là rất nguy hiểm” Còn GS.TSKH Phạm Hồng Giang thì cho ràng: "Tôi không hiểu sao nhà thầu lại phát ngôn rằng chuyện nứt đập là chuyện bình thường Dù gì, neuy cơ

vỡ đập ỉà có Rõ ràng chính các kỹ sư thi công cũng chưa hiểu hết về kỹ thuật nên mới có một vài tuyên bố như vậy", rồi ông khẳng định: “Trong kỹ thuật xây dựng

P H À N B I Ê N X Ã H Ộ ! V À V A I T R Ò C Ủ A N Ó Đ Ố I V Ớ I s ự P H Á T T R I Ể N

đập việc để nước từ thượng lưu chảy xuyên qua đập, tràn qua mặt đập, mái đập là không được p hép” và cảnh báo "Thảm họa vỡ đập không quá xa vời” Còn GS.TS

Vù Trọng Hồng, Chủ tịch Hội Thủy lợi Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ Thủy lợi cho rằng: Nhà nước nên đứng ra xử lý, khônẹ thể £Ìao tính m ạne người dân cho chu đầu tư Tại cuộc họp với các bộ, ngành, địa phươne về vấn đề thủy điện Sôns Tranh 2 (21/9/2012) Phó Thủ tướng H oàns Truns Hải đã yêu cầu phải nghiên cứu, cân nhấc hêt sức cân trọng, nghiêm túc, khoa học, chặt chẽ với yêu cầu cao nhất "tất

cả vì sự an toàn của công trình, của đời sống người dân” O ne cũng yêu cầu Hội đồng nghiệm thu nhà nước, Viện Vật lý địa cầu cùng các bộ, nsành liên quan thuê các tố chức, chuyên gia nước ngoài tiếp tục kiểm tra đánh giá về tác động của độne đất ở khu vực đến an toàn của công trình thủy điện Sông Tranh 2 Khi có kết quả đánh giá chính thức, toàn diện hơn nữa, Hội đồng nghiệm thu nhà nước sẽ xem xét, quyêt định việc tích nước thủy điện Sông Tranh 2 sau khi xử lý hoàn tất sự cố thấm

ở đập chính” Chính hoạt động phản biện của các nhà khoa học có uy tín đã phản ánh rõ mức độ nguy hiểm của các sự cố ở dự án này, đồng thời cảnh báo về thái độ

vô trách nhiệm, thiếu cơ sở khoa học của chủ đầu tư dự án trước sự an toàn cho tính mạng của hàng trăm ngàn hộ dân vùng hạ lưu Sông Tranh

Chúng ta biết rằng, trước mỗi hành vi chính trị đều có những ý kiến khône đồng nhất Những ý kiến này thường tồn tại ở các cấp độ khác nhau: Từ tán thành đến chưa tán thành, từ chỉ trích đến phê phán, từ phản biện đến phản đối, thậm chí

là sự kịch liệt phản đối đến nổi loạn T rong các trạng thái đó, phản biện được coi ỉà

hành vi có chất lượng khoa học của sự phê phán khiến xã hội có thể chấp nhận một cách "tâm phục khẩu phục" PBXH không nhất thiết dẫn đến sự thay đổi trong quyết sách nhưng là tiếng nói quan trọng và đầy trách nhiệm, tinh thần xây dựng của nhân dân, là biểu hiện của bầu không khí dân chủ trong việc tố chức thực hiện quyền lực chỉnh trị, là cơ chế hĩru hiệu để nhân dân kiếm soát việc thực hiện quyền lực của nhà nước, ngăn ngừa sự lạm quyền có thể xảy ra vốn đã được dự báo trong các học thuyết về tổ chức quyền lực nhà nước Đồng thời, PBX H là một hình thức thực hiện quyền chính trị của công dân Thông qua đó, cá nhân, cử tri, các tầng lớp nhân dân

có cơ hội bày tỏ chính kiến của mình về các quyết định, hành vi có ảnh hưởng tới sự phát triển của xã hội Bằng sự tham gia chủ động và tích cực này, nhân dân nói chung và các nhà khoa học, nhân sĩ, trí thức, chuyên gia nói riêng có cơ hội thể hiện, chứng minh sở trường của mình, khai thác vốn kiến thức đa dạng đã được tích luỹ trong một quá trình nehiên cứu và cống hiến cho xã hội Chính điều đó sẽ có tác dụng rất lớn trong việc phát hiện khiếm khuyết, đề ra giải pháp khắc phục hay hạn chế, ngăn ngừa hoặc cảnh báo, đồng thời có tác dụng phòng ngừa tính chủ quan của các chủ thể có thẩm quyền, góp phần bảo đảm hiệu quả kinh tế, xã hội của chính sách, pháp luật, các quyết sách Ngày nay, trước những tiến bộ, những đổi thay

391

VIỆT NAM HỌC - KỶ YẾƯ HỘI THẢO QUỐC TÉ LÀN THỦ T Ư

như vũ bão của khoa học công nghệ và kéo theo đó là sự thay đổi nhanh chóng tư duy, nhận thức, đánh giá của con người trước vạn vật trone tự nhiên cũne như trước các vấn đề xã hội, thì PBXH là cône cụ không thể thiếu đối với sự tiến bộ và phát triển bền vững của một xã hội Tuy nhiên, để PBXH trở thành một hoạt độne có sức lan tỏa rộng lón và m an s lại những hiệu ứng tích cực, cần phái có những cơ chế và giải pháp căn cơ, khoa học, cụ thể là:

M ột là, cần có sự nhận thức đúng đắn về PBXH Thực tế đã chứng minh rằng,

khoa học là một chuỗi sai lầm được sửa chữa M à sửa chừa được, là nhờ có phản biện Tức là sự tranh luận có chất lượng khoa học chứ không phải là sự phản đối cực đoan Phản đối xã hội và PBXH là hai cách thể hiện những trạng thái chính trị khác nhau của xã hội đối với nhà nước Phản biện là hoạt động thân thiện, là hoạt động có trách nhiệm, là sự kết hợp giữa trí tuệ xã hội với trí tuệ của hệ thông chính trị đê tạo ra tính chính xác, tính đúng đắn của các quyết định chính trị Còn phản đối

là các phản ứng cực đoan ở những cấp độ khác nhau, cùng phát triển với sự sai lâm của các quyết định chính trị Neu không tổ chức PBXH một cách chuyên nghiệp, một cách đúng đăn và một cách thân thiện thì chắc chắn chúng ta sẽ hướng hoạt động phản biện trở thành hoạt động phản đối, thậm chí là đi đen chống phá

Mặt khác, cần tránh tư tưởng xem PBXH sẽ là nguyên nhân dẫn đến sự "đụna, chạm”, đồng thời cũng cần tránh tư tưởng tuyệt đối hóa và xem đây là giải pháp vạn năng Nếu áp dụng tràn lan, cứng nhắc có thể làm mất đi tính năng động, kịp thời của quá trình điều hành, quản lý xã hội

H ai là, p h ả i thực thỉ dân chủ, tạo mọi điều kiện vù khuyến khích nhăn dân tích

những thách thức gay gắt của thời cuộc khi bước vào thời kỳ mới với những khó khăn dồn dập thì dựa vững vào dân, khoan thư sức dân đi liền với động viên nguồn lực vô tận trong dàn nhằm lắng nghe ý chí và nguyện vọng của dân là nhân tố quyết định của việc vượt qua khó khăn để bứt lên Vì rằng, nói một cách giản đơn nhất thì PBXH là cách biến nguyên lý “Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, N hân dân làm chủ” từ câu chừ và khẩu hiệu chuyển thành hơi thở hàng ngày của cuộc sống xã hội

PBXH là một biểu hiện sinh động và tập trung cho mệnh đề “Nhân dân làm chủ” Thực tiễn đã minh chửng, những thành quả của sự nghiệp cách mạng không đến một cách tự nhiên mà luôn đến từ quá trình tìm tòi, suy ngẫm phản tích, tiếp nhận và đấu tranh gian khổ trong dòng chảy miệt mài liên tục của cuộc sống Cho nên, dân chủ, m ở rộng dân chủ, lắng nshe một cách chân thành và nghiêm túc ý chí, nguyện vọng của các tầng lớp nhân dân, tạo điều kiện cho “dàn mở miệng ra" mới

có thể nhận được những thônơ tin phản hồi chính xác đê điều chỉnh và sửa sai nhăm hoàn thiện chủ trương, đường lối, chương trình, kế hoạch Hơn lúc nào hêt, cân

P H Ả N B I Ệ N X Ã H Ộ I V À V A ! T R Ò C Ủ A N Ó Đ Ố I v ớ i s ự P H Á T T R I Ể N

thực hiện lời căn dặn của Bác Hồ : “Để giành thắng lợi trona cuộc chiến đấu khổng

lồ này cần phải động viên toàn dân tô chức và eiáo dục toàn dân, dựa vào lực lượng

vĩ đại của toàn d ân”

Trong việc khuyến khích nhân dân tham eia PBXH, chúne ta cần đặc biệt chú trọng hoạt độns phản biện của tầne lớp trí thức - lực lượng lao độna sáne tạo đặc biệt Bởi, phản biện là m ột việc gắn liền, gần như song sinh với trí thức Nếu không

có phản biện thì không có trí thức thật sự Đã là trí thức thì phải đã, đane và sẽ phản biện Trí thức phải đóng góp xây dim s Đảng và Đảng lãnh đạo cũng chính là trí thức, phản biện giữ vai trò trung tâm - khôns có thì không phát triển được Tại Hội nahị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần thứ 7, nguyên Tổng Bí thư Nông Đức Mạnh đã kháng định: "X ây dựng đội ngũ trí thức vững mạnh là trực tiếp nâng tầm trí tuệ sức mạnh của đất nước, của Đ ảne và của cả hệ thống chính trị” Trách nhiệm phản biện vì thế thuộc về trí thức và bản thân trí thức là phải chấp nhận phản biện, phải “tìm đến" phản biện để xác nhận chân giá trị của mình

Ba là, cần p h ả i "luật hóa ” vấn đề PBXH Muốn để nhân dân thực hiện được

chức năng phản biện, thì họ phải được trang bị những phương tiện và điều kiện cần thiết, trong đó việc tạo ra những cơ chế cụ thể, hay nói một cách khác là việc “luật hóa” vấn đề này có ý nghĩa rất quan trọng Với tính chất là một nội dung có quyền tham gia các cô n s việc chung của nhà nước và xã hội, PBXH đã được ghi nhận như một quyền của cá nhân trong lĩnh vực dân sự - chính trị Hiến pháp nước Cộng hòa

xà hội chu nshĩa Việt Nam 1992 dã khăng định quyên tự do ngôn luận của công dân (Điều 19) Trên cơ sở của hiến pháp, các luật đã có quy định cụ thể việc thực hiện quyền tự do ngôn luận của cá nhân Tuy nhiên, hiện chưa có một văn bản pháp luật nào quy định quy chế về PBXH, ngay cả trong Luật Mặt trận hay Pháp lệnh thực hiện dân chủ cơ sở Do đó, việc “ luật hóa” vẩn đề này có ý nghĩa rất quan trọng Theo chúnạ tôi, cần có quv chế quy định rõ chủ thể thực hiện PBXH (Mặt trận Tố quốc Việt Nam, các thành viên bao gồm cả cá nhân và tổ chức; các tố chức xã hội,

xã hội - nghề nghiệp, tổ chức kinh tế, hội, công dân) Ngoài các quy định chung, với mỗi chủ thể cần làm rõ từng vấn đề sau đây:

- Phạm vi các vấn đề PBXH, kể cả đối tượng và khách thể Đối với PBXH, cần xác định rõ việc áp dụng với giai đoạn dự thảo chính sách, pháp luật hay sau khi

đã ban hành

- Hình thức PBXH

- Nội dung PBXH

- Trình tự, thủ tục tiến hành

- Hệ quả pháp lý

393