dà co ging chùng minh Viét Thudng Thj là mgt Nhà nude ed dai ed khung nién dai gàn gùi vdi Vàn Lang - Àu Lacl Ròi thi dòng chày lich dai qua Ihu ljch dà hién dién trén mct nùa phia Nam c
Trang 1NHÀN DANG KHÒNG GIAN LICH SU VÀN HÓA
BÀC MIÈN TRUNG TRONG SU DÒNG NHÀT VA DI BIÉT
• • •
Nguyén Khàc Thàf
\ T u thuy dén chung va mot dòng chày Ijch su da chièu
Trong ddng chày Ijch su, khu vyc BIC miln Trung (bao gòm càc dja phuong tu Thanh Fida dén Thùa Thién Hué) dà ed sy khdi diu luomg ddng vdi cà nude Nhùng kéi qua nghién cuu vdi nhùmg tèn tuoi nói liing nhu E Patte, H Mansuy, J Fromaget,
M Colani, Ha Van Tln, Trln Quòe Vugng va mot so nhà khoa hge duong dai dà
kbàng djnh dàu In vàn hda cùa cdng dòng cu dàn Irèn vùng dll BIC miln Trung ma khdng gian vàn boa khdi dIu lù vàn hda Nùi Dg, dàm net vdi vàn hda Hoà Bình va ryc rò cùa vàn hoà Ddng Som Tu dd, dà md ra trang su dIu tièn cho xù sd này va
dd cùng là nèn mdng cùa cà mgl h? thòng vàn hoà - Ijch su ma cu dàn vùng này dà sàng tao va irao Iruyln qua nhilu Ibi h^'
Chi ngàn ly thdi cùng dà dù cho cgng dòng cu dàn BIC miln Trung ed cài khdi
dàu de ndi nhùng dièu gì dd v i bl day Ijch su cùa mình
Nhung, sy khdi dIu sdm nhu vày van chua pbài là ili cà Trèn ddng chày thdi gian lù thuy din chung, ben canh cài dòng nhit vdi dien yình Ijch su dàn tdc, BIC miln Trung lai là dja bàn chùa dyng rit nhilu ylu tò dj biét trong khdng gian va chu trinh Ijch su - vàn hda, ma, nlu khdng djnh vj dugc Ibi khd ed thi mang lai mgt càch nhin loàn dién va day dù vi Ijch su - vàn hda dàn toc Vl mài Ijch su, day là vùng dlt khdi thuy mot giai doan va mgl khdng gian vàn hoà so su vdi lo chùe bànb
chinh so khai Vi^t Thuàng Thi ma Bùi Duong Ljch trong Nghé An ky, thdng qua viéc vién dàn lù rIt nhilu Ihu lich cù trong dd ed hai bd quan trgng là Thuy kinh
chù, Thòng giàm cuang muc do Chu Hy va Thòng chi do Trjnh Tilu ddi TÒng bién
soan dà co ging chùng minh Viét Thudng Thj là mgt Nhà nude ed dai ed khung nién dai gàn gùi vdi Vàn Lang - Àu Lacl Ròi thi dòng chày lich dai qua Ihu ljch dà hién dién trén mc)t nùa phia Nam cùa vùng dlt này cùng nhùng cài tén Làm Ap/
* TS, Lién hièp càc Hòi Khoa hoc tinh Quàng Bình
1 Le Dình Phùc ( 1997), Tiin su Quàng Bình, Nxb Khoa hoc xà hòi, H 1997, tr 119,
2 Bùi Duang Ljch ( ! 993), Nghé An k\', Nxb Khoa hoc xà hòi, tr.224
Trang 2VIÉT NAM HQC - KY YÉU HQI THÀO QUÓC TÉ LAN THU TU
Hoàn Vuong/Chièm Thành xuyén suol gin mgl thién nién ky trong sy Iranh chàp (va ed khi cà hón dung nùa) vdi càc trilu dai phong kién Trung Hoa dudi thdi ky
BIC Ihudc Nhilu nhà nghién cùu dà coi sy hién dién cùa càc qudc già phia Nam \ di
bién vién là khu vyc BIC miln Trung, là cài là ehin ngàn chàn xu hudng Hàn hda thàm nhàp sàu vào phia Nam
Trong thién nién ky thù I sau Cdng nguyén, co elu chinh tri - hành chinh - vàn hda Viét phuong BIC chi vuon Idi song Ma, qua llm cùng chi ành hudng mgl phin Idi chàu Ihó song Lam, ibi khu vyc BIC miln Trung van dang nim trong pham vi chinh Irj - hành chinh - vàn hda cùa càc quòe già phia Nam, chù ylu là cùa ngudi Chàm Khi Dai Viét ra ddi vào dIu thién nién ky thù II Ibi sy bòi nhàp vl ljch su va vàn hoà cùa vùng dlt này vdi quòe già Dai Viét hùng manh là mgt xu thè tal yéu cùa ljch su, da làm cho ddng chày vàn hoà - Ijch su trén dll BIC miln Trung vuol qua thdi ky luomg tàc cùa cà hai ddng vàn hda Viét - Chàm de din din ón djnh
trong xu Ibi thuin Vigt Din day, dà khdng cdn là sy "thy ùng" hay "dan xen" nhu
mgt so hge già van thudng ndi nùa ma thyc sy trèn dlt Bàc miln Trung dà dién ra
cà mgt qua trinh phyc sinh càc già tri vàn hoà - lich su vón ed lù thdi Viét Thudng
va dugc hoàn thién trong khdng gian vàn hoà thòng nhIt Dai Viét Ddng chày vàn hoà - Ijch su Bàc miln Trung trèn con dudng tu thuy din chung, tu day cùng khdng cdn nhùng chao dào nhu nhùng Ibi ky dIu cùa thién nién ky thù nhIt ma thuàn nhàt trong ddng vàn hoà Viét vdi nln tàng co bàn là làng va vàn hoà làng tilp nban lù phiaBlc
Vày là càc già tri vàn hoà - ljch su dà dugc bình thành, Irao truyln qua biln co l}ch su va trudng tèn trong mgt ddng chày tu thuy din chung khdng hoàn loàn là sy xlp Idp don thuIn ma biln thién theo sy ành hudng va uu Ibi cùa hai khu vyc Bàc -Nam qua lùng thdi ky, di bình thành nhùng net ddc dào trong sic thài vàn hoà va già tri ljch su BIC mièn Trung
2 Mgt vj the dgc dja
Nhìn trén bàn dò khdng gian lành Ihó Viét Nam, nlu ké càc tryc chinh xuyén Viét gèm tryc BIC Nam (Ha Ndi - Thành phó Hd Chi Minh), tryc cyc Ddng phia Bàc nói vdi cyc Tày phia Nam (Mdng Cài - Ha Tién), tryc cyc Tày d phia Bàc ndi vdi cyc Ddng d phia Nam (Dién Bién - Khành Hda) thi bit ngd thay, ili cà càc tryc khdng gian ly dIu pbài di qua dai dll BIC miln Trung va gap nbau trén làm diém Quàng Bình Cd lln, mgt giào su dja ly làm viéc lai Dai hge Quòe già Ha Nói chi trèn bàn dò ma ndi ring, nlu lly cài dja hình chù S cùa dll nude Viét Nam là hinh thi trung làm vdi sy nói lén cùa Hai Nam d Dòng BIC va chim xuòng cùa Bién Ilo
d Tày Nam Ibi khu vyc này ed hình Ibi ludng phàn, ludng bop cùa yiél ly àm duomg
Trang 3NHÀN DANG KHÒNG GIAN LjCH SU VÀN HÓA BÀC MIÈN TRUNG
ma mgi qua trinh chu chuyèn déu di qua tryc trung làm là Bàc mién Trung Thàt là ngày ngd néu lày sy ngàu nhién dd de coi Bac mién Frung là "làm diém", nhung ed mot thyc té rò ràng là, d mgl vj thè "ddc dia" nhu vày ed thè mgi chu trinh vàn ddng
ly nhién, ljch su - vàn hda trèn cà hai tryc Bàc-Nam/Ddng-Tày va ngugc lai, déu khdng thè trành khdi sy "va dàp" vào Bàc mién Trung
Bang chùng cùa sy "va dàp" ve mal ly nhién là sy Iranh chàp càc yéu tò sinh thài cùa hai xu hucmg, mgt lù BIC vào va mot lù Nam ra Hai xu hudng này hòi ly d dal Bàc mièn Trung khdng theo hucmg "bòi nhàp" ma "Iranh chàp", vi nhu khi dà là rei Ibi vàn là cài rei té dai cùa mién Bàc, khi dà là nòng Ibi lai là cài nóng dién dào cùa mién Nam, gay ra cài càm giàc d Bàc mién Trung bòi dù cà hai cyc cùa ty nhién khdng xen làn, khóng hda trdn Trong chu trinh lù Bàc vào Nam, mgi yéu Id
ly nhién (lù càc yéu tò dja ly, mòi trudng, sinh thài dén lai nguyén) mang dàc trung phia Bac, dén bèi dja bàn BIC mièn Trung Ihì dùng lai Trong khi dd, càc yéu Id trong chu trinh cùa khu vyc bòa ty nhién theo hucmg lù Nam ra Bàc cùng dùng lai d Bàc mién Trung
Bang chùng "va dàp" ve màt lich su là trong sudi mày thién nién ky, dja bàn Bàc mién Trung vàn thudng là diém gap gd cùa nhùng xung dot khóng phài lù ben trong ma là tu ben ngoài, là tu "trén trdi roi xudng" vày Trong càc xung ddi va giao Ihoa giùa càc xu thè chinh tri va xu hudng vàn hda, BIC mièn Trung ludn ludn là diém gap gd ve vàn hda va diém chju tran ve chinh trj Ve chinh Irj thi dd là Vàn Lang/Vi^t Thudng, Dai Vi?t/Chiém Thành, Trjnh/Nguyén va cà mièn Nam/mièn BIC trong thdi hién dai Vl vàn hda Ibi dd là Ddng Som/Sa Huynh, Viét/Chàm, Dàng Trong/Dàng Ngoài, Thang Long/Phù Xuàn Chinh lù sy va dàp ày ma bau bit càc "thién co" quan trgng nhIt dói vdi vùng dal này lai nIm d phia nghjch chù khdng d phia thuàn
Tinh "dgc dja" cùa BIC miln Trung cdn d cài vj ibi dja ly ed y nghTa quyét djnh (hoàc chi il cùng là liln de, khdi phàl) cho càc chu trinh chinh tri, ljch su, vàn hda Ljch su dà chùng kiln vai Ird BIC mièn Trung quyét djnh dién tién ddng dai va quy md ljch dai cùa càc Ibi lyc d m quyèn xuyén sudi lù ed dai dén hién dai Càc quóc già Idi ed nhu Vigt Thudng Thj/Vàn Lang, Àu Lac; Làm Àp, Hoàn Vuong/càc tàp doàn phong kiln phuong BIC ròi Dai Viét/Chiém Thành, Trjnh/Nguyen va cà trong thdi ky chiln Iranh càch mang nùa (VT luyén 17), khdng lue nào vùng dal Bàc miln Trung khdng ddng vai Ird bién vién/trung làm, chia càl/lranh chàp Nghjch ly
"dc>c dia" cùa vùng dll là d cho bao gid vùng dal này cùng déu d vào vj thè "bién vien" vl dia Ihl nhung lai ddng vai Ird trung làm cùa càc sy kién chinh Irj/ljch sù/vàn hda Ve mal ljch dai, vùng dll này phàn ành thyc lyc va xu hudng phàl Irièn
Trang 4VIÉT NAM HQC - KY YÉU HQI THÀO QUÓC TÉ LÀN THlT TU'
cùa càc thè lyc chinh tri (ben nào chièm dugc vùng này hoàc vugl qua dugc ranh giai vùng này là ed co boi de phàl Irién) Ve mài ddng dai thi vùng này là diém ndng phàn ành xung dot giai càp, xung dot dàn tgc Khàeh quan ma ndi Ibi sy vàn ddng ljch su ludn dién ra loàn dién va day dù d vùng trung tàm (chinh trj - kinh tè - vàn hda) nhung diém hòc Id xung dot cùa càc nhàn td này lai nIm d vùng bién vién Vi vày, chinh càc sy kién diém ndng d vùng bién vién lai ndi càc chu trinh Ijch su thành mot chinh thè cùa ddng chày ma BIC mién Trung dà va dang ddng vai trd trong
vj thè là dia bàn "càu ndi"
3 Mgt khdng gian tu nhién "da dj"
Bùi Huy Bich (1744-1818), mgl vj quan dà Iran nhàm d nhièu dja phuong
trong khu vyc BIC Trung bd là Hiép tran Nghé An dà viét ve sy khàc nghi?t cùa
vùng dàt Hoan, Ài trong trong tàc phàm Nghé An thi tàp (1783-1784) nhu sau:
Hoan Dién thién da di /Hiru luàn dgo ly xa./ Ha lai phong tu hda / Thu khù vù nhu ma / Thàp nguyét giang hoàn Igo /Trùng duang cùc vi hoa / Lién khóng duy diép chuàng /Man dia tàn hàn sa ^ (nghTa là: Trdi chàu Hoan, chàu Dién ed nhièu
dièu la; Chua ndi dén vige dudng sa xa xdi; Mùa ha dén Ibi gid ndng nhu lùa; Thu
da qua ma mua vàn cù mua; Dà qua thàng 10 ma vàn cdn lyt; Mdng chin Ihàng ehin rdi ma cùc vàn chua nd; Nùi non Ibi trùng digp lién trdi; Dàt dai Ibi loàn là bài cài lanh )
Bùi Huy pich tran nhàm d xù Hoan Dién nèn ndi ve vùng dàt này, thyc chat là ndi chung ve sy khic nghi?t kiéu "da dj" d cà hai phia Hoành Som (Hoan Ài d phia BIC va Ò Ly d phia Nam)
v i mài dja ly, d mién Trung ed mot phùc he sinh thài ma ed GS Tran Quóc Vugng long kèl trong mot hing so Nùi - Dói - Dèo - Bién, Dàm - Phà - Con - Bau Nhung ngay cà trong bang so này Ibi d phia Bàc cùa Bàc mièn Trung (Thanh, Nghé, Rnh) phùc he này trai déu trèn loàn bd dja bàn, ngugc lai d phia Nam cùa Bàc mién Trung (Bình Trj Thién), phùc he này lai nàm trong tinh trang mài tàp Là mot dja bàn mang tièng là duyén hai nhung lai chùa dyng Idi bon 85% dién lich là rùng nùi va gd ddi vdi gàn mgl nùa trong sd dd là dja hình karsl, ké theo là càc khdi nùi dà md eòi, nùi dàt va dói bài ùp Chua dùng lai d dd, dja hình Quàng Bình cdn bj xè vyn bdi nhùng con song chay cài ngang lù Trudng San ra bién va nhùng day nùi sùng sùng ma nhà dja ly Le Bà Thào vi nd là nhùng "bue Irucmg thành" chia cài"
1 Bùi Duang Ljch (1993), Nghé An ky, Sdd, tr.31
2 Le Bà Thào ( 1997), Thién nhién Viét Nam, N.\b Khoa hoc va ky thuàt, Ha Nói, 1977, ir 152
Trang 5NHÀN DANG KHÓNG GIAN LjCH SU VÀN HÓA BAC MIÈN TRUNG
Chinh sy "chia eli" này làm cho dai dll dai va bep cùa BIC miln Trung khdng thuàn nhàt trong mgl vùng dja ly (nhu nhièu ngudi nhlm ludng, nèn ghép nd lai thành mgl khu vyc chinh trj/hành chinh)
Phùc hgp này de ra càc ylu tò ly nhién "da dj", mang din cho chù nhàn cùa nd
- nhùng con ngudi mién Trung càn cù va cam chju nhùng thù Ihàch ly, nhùng hién lugng ty nhién rat quài dàn Thién nhién bit con ngudi noi day khi ibi thù ndng, thù lùa (mùa ndng Ibi ndng "dd lùa", nhièl dò lén Idi 40°), ròi lai thù lanh, thù nude (mùa lanh ibi mua nhu Irùt nude di lién vdi cài lanh Ihlu xuong, nhièl dò xuòng din dudi io") Thién nhién cho Ihly cài "ed" chùa dyng trong lai nguyén nhung lai dal chù nhàn vùng dal này vào thù ihàch rat khòc lièi trong cài myc dich rIt bàn nàng là vuon lù sy "ed" Idi cài sy "giàu" Nhung khdng, cài sy "giàu" ly, bao ddi nay van nàm trong "liém nàng" chù chua bao gid thành hién thyc Vi sao vày? Vi cài lilm nàng ày chua bao gid là cùa con ngudi miln Trung ma là cùa thién nhién miln Frung Chi bdi mgi thù thàch di din vdi "dja Igi" noi day cù ludn ludn d phia Irudc, chua bao gid chju ddng hành vdi chù nhàn vùng dlt Dja hình Ibi chia cài, xé vyn
ma con ngudi thi muòn va phài lién kit lai di tèn lai Thién nhién giàu ed nhung con ngudi thi dùng nhìn trong cài ddi thit rugt, ngam ngùi "àn cùa rìmg rung rung nude mll" Thién nhién ed thè theo xu huemg "biln dói khi bau" ma dem cài khIc nghi?l noi này dói cho noi khàc, nhung sy phùc hgp dja mao va chia eli dja hình nhu là màc djnh gin vdi so phàn con ngudi BIC miln Trung Vày là cà cài khdi nghjch ly khóng le trong thành tò "Dia" (cùa clu trùc Thién - Dia - Nhàn) ludn ludn tón lai dudi dang nghjch ly Rd ràng là ed cài "dja Igi" di khing djnh cài giàu co cùa lai nguyén, nhung "giàu" cùa tài nguyén va "ed" cùa con ngudi vàn chua song hành vdi nbau Cài "dja Igi" ly ddi hdi d con ngudi phài ed tò chit khang cudng va tu? man mdi ed Ibi chinh phyc dugc cài khIc nghi?t cùa ylu tò "dja Igi" noi day, dd pbài là "nhàn kigt" vày Vdi cài "dja Igi" ly, di trd thành "nhàn kiél", con ngudi Bàc mién Trung phài vài va biét nhudng nào
Chinh cài phùc hgp trai khoày cùa ty nhién dà làm cho Quàng Bình khdng ed rndl he sinh thài thuàn nhàt ma dugc chia nàm, xé bay thành càc khu vue sinh thài (nhu khu vyc da dang sinh hge Bàc Trudng Som ), vùng sinh thài (nhu vùng sinh thài lim vyc song Lam ), tiéu vùng sinh thài (tilu vùng sinh thài BIC Hai Vàn ), rdi nhd hon nùa là vi vùng (sinh thài dja hình karsl Ké Bang ) Rò ràng moi vùng
s;inh thài là mot cài ndi nudi dudng cgng dòng, mòi vùng sinh thài se cho mot sic thài cgng dòng - dò là càch biéu dja vàn hda" Cà hai trang thài phàn làn va mal tàp cùa phùc he sinh thài dà tao nèn sy khàc nghièt dén khdn cùng cùa dièu kién sdng
Nguyén Hùu Thòng va còng su (2007), Hoa trén dà nùi, Nxb Thòng ké Ha Nói
Trang 6VI$T NAM HQC - KY YÉU HQI THÀO QUÓC TÉ LÀN THÙ TU
và chinh nd thù thàch con ngudi ma thành "nhàn ki^l" Va, xù này ed qua nhièu nhùmg "nhàn kiél" ed Ibi ed nguyén nhàn tu sy "da di" ty nhién này
4 Su dào chièu lich sir và tài cau trùc vàn hóa
• •
Càc còng trinh nghién cùu dà còng bò cho thày chù thè cùa dai dàt mién Trung rIt phùc lap Qua trinh hón dung cùa hai xu hucmg Nam tién và Bàc lién trong ljch
su dà tao ra chù thi vàn hoà mang nhilu nguón góc D I tón lai trong dièu kién dàu iranh xà bòi gay gli (dIu Iranh chinh trj, dàu tranh sàc toc, dàu Iranh làm linh ) càc chù Ibi da mang trong mình sy thay dói sic dò vàn hoà eòi nguón Do dd, d day tinh dj biét Ibi hién trong chudi vàn hoà thilu lién tyc và tuong dói khu bi?l ngay cà trong mgt dja phuong
Tàc ddng ngau nhién cùa càc ddng chày vàn hda - Ijch su khdng thè né trành dugc sy va dàp vào thyc Ibi xà hdi khi di qua BIC mién Trung dà din dén kèl qua cùa phàn ùng hay thy ùmg, tilp nhàn hay chuyln hda de thành cài riéng cùa khu vyc Trong lùc khàng djnh sy thòng nhIt vl mal lich su cùa dàn tgc Viét Nam thi cùng nhàn thiy miln Trung ed nhimg di biét vl qua trinh lich su Néu mién BIC là chuói phàl triln lién tue cùa vàn minh sdng Hdng và vàn hoà Dai Viét Ibi mién Trung lai là vùng van hda ed nhilu biln dgng lich su, trong dd vàn hoà Vi?t Thudng (Bàc Trung Bd) và vàn hoà Chàm (Trung và Nam Bd) là chù thi khdi phàl Hai khu vyc này sdm tao dugc dàc dang vàn hda giao Ihoa (bing lan toà, thàm nhàp, Ihdn tinh hay tilp bién giùa càc cyc Sa Huynh - D'òng Som, D?ii Vigt - Champa, Thang Long
- Phù Xuàn và rgng hon nùa là Trung - Àn)
Nim trén dudng ranh cùa sy tranh chip, ehi mgt chùt thién Igch vl so sành lyc
lugng giùa ben này hay ben kia thi chù nhàn vùng dlt BIC miln Trung dà ed thè
chuyln lù chù Ibi sang khàeh Ibi và ngugc lai Vi nhu vdi sy md rgng quyln lyc hành chinh vl phia Nam, BIC miln Trung lù cho là dlt Viét Thudng d phia Nam da trd thành mgl don vj hành chinh bién vièn (bg Viét Thudng) cùa Vàn Lang phia BIC; mgt sy bùng phàl cùa ngudi Chàm, BIC miln Trung lai trd ve phia Nam trong vai trd BIC trln cùa Làm Àp; ròi Dai Viét hùng manh lai dua vùng dàt này trd lai
vdi phia BIC Chu trinh này làp di làp lai trong suol mày thi ky de rdi Bàc miln
Trung lai là cài lln ranh chia eli Trjnh - Nguyén và chia càt Nam - Bàc Ihcri hién dai Kéo theo sy chuyln djch quyln lyc hành chinh khdng chi là hành chinh ma cà vàn hda Trong hoàn cành vd cùng nbay càm ày, ngudi Bàc mién Trung bude phài lya chgn nhùmg phàn ùng luomg hgp "thién thdi" trong dièu kién va dàp Qua là mot
"thién thdi" dj biét, àu là chi ed d Bàc mién Trung
Ndi vl con ngudi vùng xù phia Nam Hoành Som, càch day 5 thè ky, Duong Vàn An dà lly cài "khIng khài, hilu nghTa", "linh Ihuin, biéu hge" cùa ngucri xù
Trang 7NHÀN DANG KHÒNG GIAN LICH SU'VÀN HÓA BÀC MIÈN TRUNG
Hoan, Ài de so sành vdi xù ma cmg gdp thành Ò chàu, de rdi khàng djnh nhu "dinh ddng còl" ràng ngudi xù này "khóng thè so dugc vdi chàu Hoan, chàu Ài"' Cùng ddi ircmg (chù kbòng phài ddi làp) hai phia Bàc - Nam Hoành San, ed cùng sy "da dj" cùa thién nhién nén chù thè vàn hda (nhàn) cùng khàc Vi sao vày? Càn nguyén cùng lai cài vj thè dudng ranh ljch su, khién mot ben phia Bàc co dugc mot ddng
chày lién lyc cùa vàn hda (Viét), nhd dd ma vàn hda cdng ddng cù xép làp lù nhièu
thè he ké lyc nbau thành bé day vàn hda Cdn phia Nam Hoành San Ibi sy dào chiéu
lich sir lién tue dà bude con ngudi noi day phài thudng xuyén dièu chinh, ed khi
phài "tài càu trùc" vàn hóa dudi tàc ddng cùa sy dào chièu ljch su, dào chiéu chinh trj nèn khóng thè nói day là vùng dàt ed bé day vàn hóa ma chinh là vùng dal da
dgng và da sàc thài ve vàn hóa mdi dùng vdi bàn chat cùa nd'
Bdi rdi trudc sy Ihiéu thuàn nhàt cùa ddng chày vàn hda, nhièu nhà khoa hge
dà ly giài bang nhièu càch nhu là tièp càn "dja vàn hda"; nhu là de xudng vùng giao Ihoa, thy ùng; nhu là tao dyng ly Ihuyél cho mot trung làm vàn hda riéng (vàn hda
xù Thuàn, vàn hda xù Quàng ) Day là dièu cdn phài bàn nhièu nhung lù thyc té oài oàm này ed thè thày dugc ràng, con ngudi noi day là san phàm da vàn hda (cùng nhu là thién nhién "da dj" vày) Vàn hda noi day lai là phùc hgp cùa sy tièp nhàn và chuyèn giao càc già trj vàn hda theo cà hai chièu ddng dai và Ijch dai Ve m§t lich dai Ibi dd là sy di qua càc già trj Ddng Som Sa Huynh, Viét Chàm, Dàng Trong -Dàng Ngoài, Thàng Long - Phù Xuàn Ve màt ddng dai Ibi nd là sy tuong hgp
giùa hai Icrp vàn hda, Idp nèn là vàn hda bàn dja và \àp phù là vàn hda di dàn Do
vày, cdng dòng dàn cu d day da ngudn góc, da sic thài vàn hda Ngudi bàn dja vàn
là cài cbll càn cù theo kiéu cam chiù, ngudi di cu mang dén cài chat tao bao, thoàng
dat và ljch làm Sy hda trdn nhilu Ibi h^ dà san sinh ra td chIt cln cù, sàng tao,
cuong cudng nhung cùng rat dung dj, dn hda Dd là dàc diém thudng thày d nhùng
tò chùe hgp quln Chinh sy da ngudn góc vàn hda cùng vdi sy lich hgp càc già tri
ed ducrc lù tilp biln, giao Ihoa và thy img vàn hda hai mién là co sd de xuàl hign
"nhàn kiél" Và, nlu "nhàn kiél" d vùng vàn hda Hoan - Ài là san phim vàn hda ed
bl day Ihuin nhll Ibi "nhàn kiél" d vùng vàn hda Nam Hoành Som là san phIm vàn hda "da sic thài", he qua cùa sy tài clu trùc thudng xuyén làp lai
Rd ràng BIC miln Trung khdng chi là vùng dll khIc nghièt dén mùc ddc dào cùa vi Ibi ty nhién ma cdn da dang dén mùc ddc dào ve vàn hoà Do dd khdng hàn co mc)l vùng vàn hoà (cultural area) ma là mgl dai vàn hda (cultural range)
1 Ducrng Vàn An (2001 ), Ò chàu càn lue, Nxb Thuàn Hóa, 2001, tr 1 S
2 Nguyén Khàc Thài (2012), "Danh nhàn Quàng Bình Bình dàn và bàc hoc", Tap chi Thòng tin
Khoa hoc còng nghé Qucmg Bình, so 4/2012
Trang 8VIÉT NAM HQC - KY YÉU H Q I THÀO QUÓC TÉ LÀN THlTTU
bay, nhu ed làn Idi dà ggi là "dai tàn vàn hda" (cultural frequency) dugc chia ra thành
nhùmg vùng vàn hda khà dj biét
Dà là dai hay mgt dai tàn Ibi tinh tàp trung (concentration) khdng cao, cdn tinh khuyich tàn (diflusion) là phó biln San phIm vàn hoà cùa mdi vùng, mdi dja phuong trong dai dàt mién Trung này là kèt qua cùa sy tièp bién vàn hoà (acculluralion), hay ndi mgt càch de hilu hon là giao Ihoa vàn hda Do vày, tinh di biét ve Ijch su dà quy djnh tinh khdng ddng nhàt ve vàn hda Ò day, vàn hda khdng khàc nbau ve sàc
dg ma là khàc nbau ve sic thài
Và, dd là cài càn nguyén de din Idi mgt he qua xà hdi là su di bi$t ve phuang
thùc biéu càm và sinh hogt cgng dòng
Cd thè thày mgl net chung vàn hoà mién Trung là vàn hoà bình dàn Dù ràng
ed mgl chinh trièu tàp quyèn chùa Nguyén và nhà Nguyén nhung dà là giai doan mugn Trong qua trinh hình thành nln tàng co sd cùa sinh boat cgng ddng và vàn hoà Bàc miln Trung, vàn hoà dàn gian và tàm linh là co bàn (ké cà vàn hoà Chàm)
Do vày, phuong thùc biéu càm chung vàn là phuong thùc bình dàn Tinh dj biét thè hi?n d day là khdng ed nhiìng tinh càch mang trong biéu càm (ké cà trong kién trùc,
my thuàt, san khàu, dàn nhac, trd choi dàn gian và le hdi ) Dièu dd quy djnh ngdn ngù tò chùe kiln trùc, thièt che van hoà, giai di?u dàn nh^c và càc Ioai hình vàn hoà ngh? thuàt khàc Tlt cà dIu bdc Ig phong càch dung dj, mdc mac, lièi tàu chim, ngudi
và il tuong phàn
Qua trinh nghién cùu sinh boat cgng dong và vàn hoà khu vyc mién Trung, cho thày, ed sy phàn dj rIt rd ràng giùa càc dja phuang trong khu vyc ve tinh vàt ehit cùa làng vàn hda (con ngudi van hoà, td chùe thièt che vàn hoà, san phàm vàn hoà ) vdi tinh thin cùa vàn hda làng (dàc tnmg, hình thài, phuong thùc, làp quàn ) Và, nlu di y, se thày trong khi d mièn BIC, làng vo trdn trong cài khudn
"ludng cao còng kin" t^o ra sy kèt ty nbinig yéu td dàm dàc cùa chat vàn hoà làng, dugc phàn bi?t vdi nbau bIng càc yéu td vàn hoà ddc quyèn (làng Dình Bang, làng Lim, DÒng Ky, Bình Dà, Cao Vién ) Ibi hàu nhu tinh md ve mài ngoai dién cùa làng mién Trung làm cho chat vàn hoà làng md nhal, ma chat vàn hda vùng, mién lai dàm dàc hon, ndi trdi hon Mgt san phàm vàn hda thudng là san phàm chung cùa
cà mgl vùng, mién chù khdng là cùa riéng mgl làng Nhu vày, vàn hóa làng chùa dyng ndi hàm vàn hóa vùng mién Dd chinh là bé qua tryc tièp cùa sy tièp bién vàn
hda và dd là yéu td thuàn Igi de xày dyng nhùng md tip vàn hda ed tinh phd bién d Bàc mién Trung
Mgl yéu tò ed thè là thè manh liém àn trong vàn hda Bàc mién Trung là sy di biét phàn ành sy da dang, nhung sy da dang lai nàm trong mot long thè dòng nhàt
Trang 9-NHÀN DANG KHÓNG GIAN LICH SU'VÀN HÓA BAC MIÈN TRUNG
dòng nhàt trong da dang Quan sài vàn hda Iruyén thòng miln BIC, de dàng phàl hi?n
sy lrc)i ndi cùa mot so Ioai hình vàn hda chuyèn biét (vi nhu quan bg BIC Ninh), trong mot khdng gian cùng chuyèn biét (vùng Kinh BIC), ggi là dja vàn hda Cdn d mién Frung ibi do tièp bién vàn hda ma nd thudng chuyln hda cho nbau, gin gùi nhau trcmg cà mgt vùng rgng Idn (vi nhu vùng vàn hda BIC Gianh, vàn hda vùng
Le Ninh)
và con do nhirng khoàng trong phia trudc càc nhà khoa hge
Ndi vày nhung chùng la mdi chi nhin nhàn càc già tri vàn hoà - Ijch su cùa vùng dal này trèn nhùng sy kién và dIu In nói trdi Ljch su dà tùng tòn lai khàeh quan nhu bài cù mgl chu trinh ly nhién nào khàc, nhung con ngudi dà dành mll di nhùmg thòng tin ve nd, de rdi ed biét bao càc già trj dà chim dim cùng vdi thdi gian,
de lai nhùng khoàng tròng vàn hoà - ljch su Phia trudc càc nhà nghién cùu vàn hda
- lich su cdn ménh mdng nhùng vln de ma khoa hge cln ly giài, khdng chi di xlp
Icrp dly dù nhùng td ljch cùa mày thién nién ky Ijch su càc tinh BIC miln Trung, ma hom thè, là làm rÒ nhùmg già trj vàn hoà - ljch su cùa vùng dll này nhu mgt sic thài khdng thè Ihièu, gdp phIn vào hg thòng già trj trudng tón cùa vàn hoà - Ijch su dàn toc Vi?t Nam
Khoàng trong thù nhàt phia trudc càc nhà nghién cùu lich su - vàn hoà gin
vdi khdng gian và bòi cành Viét Thuàng Thi, mgt cài tèn khdng de gì bdc tàch ra khdi
vùng dàt này
Bude ra khdi thdi ky tiln su, cgng dòng dàn cu Bàc miln Trung là ai và hg
dà tdn lai trong khdng gian nào? Càu tra Idi mdi chi là Vigt Thudng Thj Dù Vi?t I hudng Thj timg dugc coi nhu mgt quóc già so khai nhu Chu Hy da timg viét
trong Thòng giàm cuang muc, nhu Trjnh Tilu (thdi TÒng) vili trong Thòng chi nhu Tu Ma Thién viét trong Sir ky, nhu Bùi Duong Lich vili trong Ngh^ An ky hay
Viét Thudng Thj chi là I trong 15 bg cùa Vàn Lang nhu Thj lang Ngd Sy Lién viét
trong Dai Viét su ky toàn thu, thi rdt cudc càc ITnh vyc khoa hge xà bòi ndi chung
và su hge ndi riéng cùng chua chùng minh dugc nhùng vln di vl cuong vyc, tó chùe ,xà bòi, vàn hoà, càc mdi quan bé ben trong và ben ngoài, vai trd ljch su cùa nd trong lién trinh ljch su BIC mièn Trung ndi riéng và Viét Nam ndi chung D I ndi làm quan trgng cùa viéc nghién cùu làm sàng td Viét Thudng Thi, và cùng de khàng djnh ràng nghién cùu ljch su - vàn hoà dja bàn BIC mién Trung ma khdng nghién cùu Viét Thudng Thi ibi e ràng khd ed thè dal mgl sy khdi dàu dùng nghTa cho ljch
su vùng dàt này Xin dugc dàn ra day mgl thdng tin lù su già ndi tièng Tu Ma Thién:
"Viét Thudng hudng nucVc bang ngàn nàm, hàng tram bàc hién thành Iruyén cho nhau xem tinh ihàn thuàn hoà chung due ma diém lành ly ùng, vua sàng, idi hién
Trang 10VifT NAM HQC - KY YÉU HQI THÀO QUÓC TÉ LÀN T H I T T U
phong lyc thuIn, din nay cdn ed Ibi ludng thIy "' Rd ràng dà biln thj mgt già trj vàn hoà ryc rd ma pham vi ành hudng cùa nd vugt ra khdi gidi han dja ly cùa Viét
Thudng và dà dugc trao truyln trong hàng nghìn nàm vày
Thilt nghT, khoàng tròng dd trong ljch su và vàn hoà Bàc miln Trung (bcm thè nùa nd lai là ljch su khai thilt), là qua u quan trgng ma khoa hge ngày nay chua ed
sy tilp càn dly dù Trong nhilu sy kién khoa hge ljch su dlt nude, tàc già bài này
cùng dà nhilu lln xdi xào vln de Viét Thudng Thj, nhung ròi cùng khóng nhàn
dugc sy hudng ùng cùa gidi khoa hge
Khoàng trèng thù hai trong ddng chày vàn hoà - Ijch su BIC miln Trung duc7c
md dIu bIng su hién di?n cùa di quèc (hay nói theo quan diém mài han là su hién
dién cùa càc tiéu vuang quèc) thuge de quèc Làm Àp/Hoàn Vuang/Chièm Thành
Nlu thdi ky Vigt Thudng Thj chi di lai trong thu ljch nhùng ddng ghi chép và nhàn djnh cdn thd giàn thi sy hign dign cùa ngudi Cham cùng vdi vàn hoà cùa hg trong gin mgt thién nién ky dà di lai trén vùng dlt càc tinh phia trong cùa dai dàt Bàc miln Trung nhùng bIng chùng van hoà v$t chIt khóng thi chdi càil Dd là nhùng thành quàch, din thàp, cdng trinh kiln trùc dàn sy và quàn sy và khdng Ioai trù khà nàng cdn cà nhùng phi tich cùa nln hành chinh và thilt chi kinh ti xà hdi
vdi nhùng tén ggi "phI dd", "rugng phò/càng thi" Theo sàch Thuy kinh chù thi vào
nàm VTnh Hoà (347), "Pham Vàn dành Nh?t Nam xin thù su Giao chàu là Chu Phién lly nùi Hoành Son d bàc qu^n Nh|it Nam làm dja giói"^ Nhu vày, chi il thi
ed mgt the chi nào dd cùa ngudi Chàm da hi?n di?n d vùng dlt này lù thi ky thù III (nàm 249) khi Làm Àp lày dugc Thg Lanh, da ón djnh chilm ddng vào Ibi ky thù
IV Nlu khoàng tròng thù nhll di xuyén qua hai thién nién ky dIu tién, hoàc hon
thi, thi khoàng tròng thù hai dà gin mgt thién nién ky, kéo dai tu cuòi thè ky thù III
- IV din cuòi thi ky thù XI Trong thdi ky này, ed qua nhilu càu hdi ve Ijch su - van hoà dàt ra phia trudc càc nhà khoa hge ma khi nghién cùu Hcb su - vàn boa vùng dll này khdng Ibi khdng di càp (nlu khdng ndi là phài llp dly) Nhùng cdng trinh nghién cùu cùa E.Huber, L Pinot, L Cadière, V Goloubew, L Aurousseau Trln Quóc Vugng, Nguyén Hùu Thdng cùng càc cdng sy dà il nhièu de càp dén Ijch^ su và vàn hoà Cbàmpa trèn dlt BIC miln Trung (cùng ed nghTa là ljch su Bàc miln Trung lù Ibi ky thù II din Ibi ky thù XI ) nhung cùng chi nhìn nhàn giai doan này thdng qua di tich, cdn ndi hàm cùa nd Ibi vln dang là mgl khoàng trdng
1 Bùi Duang Ljch ( 1993), Nghé An ky, Sdd , U.224
2 Xem: Phàn vién nghién cùu Vàn hóa nghé thuàt Viét Nam lai Hué (2001), Thành lùy co d
khu vue Bình Tri Thién, Ky ylu Hòi thào Khoa hoc
3 Bùi Duang Ljch (1993), Nghé An ky, Sdd, U.25