Tìm hiểu về phong trào đông du yêu nước và phong trào cải lương duy tân đầu thế kỷ xx do phan bội châu phan châu trinh khởi xướng lãnh đạo qua nguồn tư liệu châu bản triều nguyễn

TÌM HIẺU VÈ PHONG TRÀO ĐÔNG DU YÊU NƯỚC VÀ PHONG TRÀO CẢI LƯƠNG DUY TÂN ĐÀU THÉ KỶ XX DO PHAN BỘI CHÂU, PHAN CHÂU TRINH KHỞI XƯỚNG, LÃNH ĐẠO Qua nguồn tư liệu Châu bản triều Nguyễn Nguyễ

TÌM HIẺU VÈ PHONG TRÀO ĐÔNG DU YÊU NƯỚC

VÀ PHONG TRÀO CẢI LƯƠNG DUY TÂN ĐÀU THÉ KỶ XX DO PHAN BỘI CHÂU, PHAN CHÂU TRINH KHỞI XƯỚNG, LÃNH ĐẠO

(Qua nguồn tư liệu Châu bản triều Nguyễn)

Nguyễn Quang Hà*

1 Bối cảnh lịch sử của phong trào Đông Du được phản ánh qua nguồn tư liệu Châu bản

Trong các tập Châu bản số 38, 39, 40, 41, 42 triều Nguyễn có niên đại Duy Tân (1908 - 1909), hầu hết các tỉnh miền trung đều báo cáo về tình hình an ninh ưong hạt yên ổn, nhân dân làm ăn thuận lợi, đời sống thanh bình nhưng tình hình thực tế không phải như vậy Quàn chức địa phương đã che dấu sự thật, nhiều vấn đề bức xúc, nhức nhối của người dân không được giải quyết, đời sống nhân dân cùng quẫn, mất mùa, đói kém xảy ra thường xuyên, các phong trào chống lại triều đình

có ở hầu kháp các tỉnh thuộc Trung Bộ Biểu hiện của sự bất ổn trong xã hội không còn ở dạng tiềm ẩn mà những nguy cơ đa bắt đầu bùng phát và trở thành một cao trào với sự tham gia của nhiều tầng lớp trong xã hội, diễn ra khoảng mười năm suốt thập niên đầu và nửa đầu thập niên 20 của thế kỷ XX, đến trước Chiến tranh thế giới lần thứ nhất (khoảng 1904 - 1914)

Đồng thời với việc báo cáo chung về tình hình của tỉnh được các quan đứng đầu khai báo ràng: dân tình luôn yên ổn Bên cạnh đó lại xuất hiện nhiều tờ Tấu cùa Phủ Phụ chính tâu về việc nhiều người đã chống lại triều đình, làm nhiều điều sai trái, bị xử phạt, bị đánh đập, tù tội hoặc cách chức Có thể kể ra đây hàng trăm “Can phạm” bị đưa ra thi hành như: Phạm Ngô Đồng (Nghệ An), can phạm Quyên, Trần Thản (Hà Tĩnh), Hoàng Thông, Trần Đức Thuận (Phủ Thừa Thiên), Đặng Lương (Quảng Nam)1 Trong các năm 1908, 1909, tình hình các tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh,

* ThS., Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội.

1 Xem Cháu bản triều Nguyễn các ngày: 28/9 năm Duy Tân 2 (1908) tờ 92/15(viết tắt của tờ

92, tập 15), tờ 94/15; ngày 11/10, Duy Tân 2 (1908), tờ 104/15; ngày 11 tháng 10 năm Duy Tân 2 (1908), tờ/ tập: 105/15; ngày 13 tháng 9 năm Duy Tân 2 (1908), tờ 114/15 ;v v

TlM HIỂU VỀ PHO NG TRÀO ĐÔ NG DU YÊU Nước.

Thừa Thiên Huế, Quảng Nam, Quảng Ngãi liên tục xảy ra các vụ chống đối lại triều đình, qua các vụ chống sưu (hay còn có tên gọi là Cự sưu) Tham gia phong trào yêu nước trong giai đoạn này có nhiều nhà nho, nhà khoa bảng nổi tiếng như: Trần Ọuý Cáp, Ngô Đức Ke, Trần Cao Vân, Đặng Thai Giai, Nguyễn Thượng Hiền, Nguyễn Khoa Hàm, Nguyễn Tổn Bản tấu của Phủ Phụ chính ngày 20 tháng 5 năm Duy Tân 2 (1908) có đoạn: “Trước đây Trần Quý Cáp đã theo người nước ngoài làm phản Nay lại ngấm ngầm tàng trữ giấy tờ của bọn giặc, âm mưu đã rõ ràng Nguyễn Ty Trực biết rõ âm mưu không tố cáo Sau khi đem ra tra xét mới chịu cung khai tất cả các sự thực Vậy xin theo luật “Mưu phản đại nghịch” xử Trần Quý Cáp bị lăng trì xử tử '

Ngô Đức Kế xuất thân trong gia đình có truyền thống khoa bảng nhưng ông cũng đã nêu cao tinh thần yêu nước mở Hội thương để có tiền ủng hộ cho những thanh niên yêu nước sang Nhật Bản Bản tấu của Phủ Phụ chính đề ngày 18/6 năm Duy Tân 2 (1908) về nhóm của Ngô Đức Kế ở Hà Tĩnh: “Ngày 23 tháng 6 năm nay, nhận được bản án do tỉnh Hà Tình Phạm Ngọc Quát trình: Bọn 4 người Ngô Đức

Kể đều xuất thân khoa giáp, gia đình giàu có, có người giữ chức quan, có người ở quê chờ bổ dụng, ơn nước chẳng phải không nhiều nên phải kính giữ điển thường

để mưu báo đáp xứng đáng lại mưu đồ tập hợp mở Hội thương ngầm giúp kẻ nghịch phản ( ) Tên đứng đàu là Ngô Đức Kế, Đặng Nguyên c ẩ n lượng giảm xử giảo giam hậu, tòng phạm Đặng Văn Bách, Lê Văn u ẩ n đều xử đánh 100 gậy, đày đi 3.000 dặm đổi hạn khổ sai 9 năm Đều tước hết giấy tờ Tiến sĩ, Phó bảng, Cử nhân Các loại cờ biển mặc được nhận đều thu hồi thiêu hủy và đều phát giam giữ ở Lao Bảo2 Chúng ta đã biết, trước vụ án của Ngô Đức Kế chính thức đem ra xét xử khoảng 6 tháng, cha ông là Ngô Liên cũng tự làm đơn xin hồi hưu (tháng 12/1907)

Có lẽ do dự cảm có chuyện chẳng lành đến với ông nên ông đã viết đơn mượn cớ về quê để dạy bảo con rồi xin nghỉ Sở dĩ chúng ta biết điều này là thông qua sớ tâu của Phủ Phụ chính: “Tháng chạp năm ngoái theo Thị lang Bộ Lễ là Ngô Liên trình rằng: Gần đây con trai ông là Ngô Đức Kế can tội nặng Việc ấy xin tạm được nghỉ việc ở

Bộ chờ bản án này quy kết ra sao ban cho làm hay nghỉ Phủ thần tra cứu con trai

Chúng tôi đà thống kê từ khoảng năm 1904 đến 1930 (Dưới sự trị vi của vua Duy Tân, Thành Thái, Khải Đ ịnh, Bảo Đại) có đến khoảng 200 Châu bản triều Nguyễn với hàng ngàn trang tư liệu viết về phong trào yêu nước, phong trào cộng sản với nhiều mầu sắc và mức độ khác nhau diễn ra hầu khắp các tỉnh Trung Kỳ từ Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Quảng Nam , Q uảng Ngãi, Phú Yên, Bình Định.

1 Châu bán triều Nguyễn, ngày 20/5 năm Duy Tân 2 (1908), tờ 159/7.

2 Châu bcin triều nguyền, ngày 18/6 năm Duy Tân 2 (1908);

VIỆT NAM HỌC - KỶ YẾU HỘI THẢO QUỐC TÉ LẦN TH Ứ T ư

viên ấy là Ngô Đức Kế thi đỗ Tiến sĩ khoa Tân Sửu Viên ấy có đom trình: Còn trai ông ít tuổi đã đỗ đạt, xin lưu ở quê quán học tập cho đến năm 30 tuổi mới tiện ra làm quan Đã được chuẩn cho phép Nay Ngô Đức Kế can tội, viên ấy hiện làm việc

ở Kinh lâu ngày cho nên không dạy bảo được con trai mình, tình cảnh cũng có nguyên do mà đã đến tuổi 67 Vì vậy, Thị lang Ngô Liên nghĩ nên vẫn để làm việc ờ

Bộ chờ tới lệ cho về nghỉ hưu” 1

Có thể nói, năm 1908 là năm phong trào chổng lại thực dân Pháp khá sôi nổi diễn ra ở khắp các tỉnh Trung Kỳ đặc biệt là hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh Ngoài các nhân vật kể trên còn có Trần Cao Vân diễn thuyết, treo cờ, mượn thơ vàn thần tiên (Loại thơ văn giáng bút - NQH) để tuyên truyền yêu nước Trần Cao Vân đ â bị

án khổ sai, xử trảm giam hậu đày đi Côn Lôn2 Nguyễn Thượng Hiền, Nguyễn Dư Hàm phải nhận án chém do tội nói năng bừa bãi hòng mưu đồ phiếm loạn, dụ dỗ người vào hội làm tờ yết thị3 Những người bị tội nhẹ cũng phải chịu sưu sai tạp dịch, tước đoạt khỏi danh sách tú tài, hoặc bị đánh đập, lưu đày khổ sai như tủ tài Nguyễn Tốn, Lê Nguyên Thành, Lê Duy Tá, cử nhân Nguyễn Xứng \

Tháng 12 năm Duy Tân 2 (1908) là một tháng đặc biệt đối với tình hình cách mạng ở các tỉnh Nam Trung Bộ trong đỏ có tỉnh Quảng Ngãi bắt giam trước sau tổng số là 243 người5 Phong trào yêu nước hưởng ứng hoạt động Đông Du của Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh diễn ra sôi nổi vào các năm 1907 - 1908 rồi sau

đó dần láng xuống nhưng dư âm và hệ quả của nó còn diễn ra đến những năm

trước Chiến tranh thế giới lần thứ nhất Chẳng hạn như, Châu bản triều Nguyễn

năm Duy Tân thứ 7 (1913) có thư xin giảm tội cho Tri huyện Đặng Thai Giai về việc xin khoan giảm hình phạt cho ông khi ông bị tước bỏ ngạch cử nhân, chiếu luật lượng giảm, xử đánh 100 gậy, đồ 3 năm, giam cầm tại nhà ngục của tỉnh, hết hạn trở về 6

Phong trào yêu nước Đông Du đầu thể kỷ XX diễn ra sôi nổi, xuất hiện nhiều gương mặt yêu nước trên một địa bàn rộng lớn ở hầu khắp các tỉnh Trung K ỳ Thời

1 Châu bản triều Nguyễn, ngày 13/9 năm Duy Tân 2 (1908), tờ 114, tập 15;

2 Châu bản triều Nguyễn ngày 24/12 năm Duy Tân 2 (1908), tờ 168/tập 15.

3 Cháu bàn triều Nguyễn, ngày 9 tháng 1 năm Duy Tân 3 (1909), tờ 7, tập 17.

4 Cháu bản triều Nguyễn ngày 4/2 năm Duy tân 3 (1909), tờ 37/ tập 17; ngày tháng 1 năm Duy Tân 3 (1909), tơ 7, tập 17.

5 Cháu bàn triều Nguyễn, ngày 24/12 năm Duy Tân 2 (1908), tờ 166, tập 15.

6 Châu bản triều Nguyễn, ngày 3 tháng 12 năm Duy Tân 7 (1913), tờ 138, tập 46.

TỈM HIỂU VỀ PHONG TRÀO ĐÔNG DU YÊU NƯỚC.

gian phong trào yêu nước Đông Du và Cải lương Duy Tân diễn ra gần 10 năm (tính

từ khoảng 1904 đến trước 1914) đã góp vào lịch sử Việt Nam một dòng tư duy mới, một cuộc vận động tư tường theo xu hướng canh tân để tự cường dân tộc

2 Các hoạt động của Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh (qua nguồn tư liệu

Châu bản triều Nguyễn)

Trong các bộ Phan Dội Châu toàn tập1, Phan Châu Trinh toàn tập2 hầu như

chưa tập hợp được một cách đầy đù về các nguồn tư liệu châu bản Qua các tư liệu này, chúng ta có thể biết được chính xác hoạt động của các nhà yêu nước trên

Hòa cùng không khí của phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX, Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh được coi là những yếu nhân của phong trào đó Trước năm 1908, Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh đã là những người có danh vọng; Phan Bội Châu -

đồ thù khoa kỳ thi Hương trường thi Nghệ An, ông được coi là “người hay chữ nhất

nước Nam Phan Châu Trinh là bạn đồng khoa và cùng đỗ ngạch Phó bảng với Nguyễn Sinh sắc Cả hai ông uy tín không chi trong giới sĩ phu mà còn được coi là linh hồn của những người theo chủ nghĩa quốc gia, chủ nghĩa dân tộc chống thực dàn Pháp Chắc hẳn trước năm 1908, Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh đều bị thực dàn theo dõi nhưng thực sự phải đến 1908, sau phong trào chống thuế ở Trung Kỳ

nổ ra thì Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh càng bị theo dõi gắt gao, thậm chí những người đi theo và ủng hộ hai ông cũng bị bắt bớ tù đầy Phan Bội Châu, Phan

Châu Trinh và những người đi theo hai ông đều bị coi là “Phản quốc", Châu bản

triều Nguyễn ngày 3/8/1908 ghi rõ: “Bọn Tiến sĩ Huỳnh Thúc Kháng là những

người có tên tuổi há không biết rằng không thể đi theo người phản quốc Phan Bội Châu mà Nguyễn Thành thấy ông ta đến nhà liền mời Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng bàn mưu với ông ta, sau đó biết ông ta ra nước ngoài mà bọn ba người Phan Thúc Xung liền cùng nhau tập hợp chữ ký bàn bạc, dụ dỗ, cải trang tụ họp, diễn thuyết Bọn họ trước là nghe ông ta lập mưu sau thì nói thác là hiệp thương

1 Phan Bội Châu toàn tập, tập Bố di 1, do PGS Chương Thâu (Chủ biên), Nxb Lao động,

2012, Tập bỗ di 1 này được coi là tập 11 của bộ sách Phan Bội Châu toàn tập.

Nội dung tập sách được xếp như sau: Phần I: Văn vần (thơ ca, câu đối, văn tế); Phần II: Văn xuôi đơn thư, bài báo, luận văn; Phần III: Việt Nam quốc sử bình diễn ca; Phần IV: Phụ lục - Đính chính - Bổ sung; Phần V: Nguyên văn chữ Hán, chữ Pháp.

Trong các phần bổ sung trên chưa có những tư liệu liên quan đến hoạt động yêu nước của Phan Bội Châu phản ánh trong Châu bàn triều Nguyễn.

2 Phan Châu Trinh toàn tập: Dương Trung Quốc, PGS Chương Thâu, Phan Thị Minh (Biên soạn), Nxb Đà Nang, 2005, 3.500 trang;

VIỆT NAM HỌC - KỶ YẾU HỘI THẢO QUÓC TÉ LÀN T H Ứ T ư

ngầm trợ giúp Thương hội, điều ấy là Phan Thúc Xung, Nguyễn Đình Tán là chính, diễn thuyết thì Huỳnh Thúc Kháng, Lê Bá Thuần đề xướng, như làm thơ thì có câu chửi bới, lung lạc, gửi thư thì có những lời buộc tội cường quyền” 1

Phong trào Đông Du không chỉ diễn ra sôi nổi ở các tinh Nghệ An, Hà Tĩnh, thậm chí tỉnh Phú Yên cũng có người hường ứng tham gia như tú tài Nguyễn Xính,

vì bại lộ nên đã bị đánh 100 gậy, đày 300 dặm, đổi khổ sai 9 năm2 Từ năm 1906

đến 1913, trong Các tập Châu bản dưới triều vua Duy Tân có đề cập đến Phan Bội

Châu, con trai Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Cường Để chúng tôi thổng kê được ít nhất có 23 Châu bản (Trong đó đề cập đến Phan Bội Châu: 13 Châu bản; con trai Phan Bội Châu: 3 Châu bản; Phan Châu Trinh: 3 Châu bản; Cường Để: 4 Châu bản) Trong số các Châu bản trên, 2 lần đề cập đến việc kết án Phan Bội Châu, Phan Châu Chinh kể từ sau sự kiện chống thuế ở Trung Kỳ (1908 - 1909)3 Cả hai

ông dưới con mắt của thực dân Pháp và chính quyền Nam triều đều bị quy kết “làm

ngụy”, “phản q uốc” Tập tấu đề ngày 17/2 năm Duy Tân 2 (1909) viết: “Phan

Chu Trinh vốn xuất thân Phó bảng, đương làm thì bỏ, mượn cớ buôn bán đi các nơi nói lung tung, mới đầu còn ở bản hương bản hạt Tiếp đó là vào Nam ra Bắc để nói, thật là “đáng ghét” Ngày tháng 10 năm Duy Tân, tư vấn của tinh Hà Tĩnh nói rằng hiện bắt được ngụy lãnh hạ Căn cứ vào tờ khai tên đó thì Phan Châu Trinh đã cùng với Phan Bội Châu mưu làm ngụy Phủ thần đã tư cho nguyên Khâm sứ Lê Viết mật

tư cho tỉnh Quảng Nam xem xét Kỳ họp bàn ngày 11/3 năm ngoái nguyên Khâm sứ đại thần Lê Viết bàn rằng: tội của tên đó nên theo luật mưu phản để xử tội chém, xin cải nghĩ chuyển giao xem xét”4 Trong các năm từ 1909, 1911, 1913, Phan Bội Châu bị theo dõi gắt gao ghép vào tội phản, có nguy hại cho quốc gia, tội ăn cướp,

xử tội chết5 Chẳng hạn tờ Phúc trình đề ngày 10/4 năm Duy Tân 7 (1913) về vụ

án Phan Bội Châu đã nói rõ: ( ) Trong đó kẻ có tội đích thực là Phan Bội Châu can tội ăn cướp, giúp đỡ bọn phản nghịch là bọn tú tài Phạm Văn Ngôn nghĩ nên đều xử tội chết, các tên đó hiện đang bỏ trổn chờ bắt được sẽ chiếu theo án thi hành”6 Sau

1 Châu bàn triều Nguyễn, ngày 3/8 năm Duy Tân 2 ( 1908), tờ 54, tập 15.

2 Châu bản triều Nguyễn, ngày 22/9 năm Duy Tân 2 (1908), tờ 46, tập 16.

3 Châu bản triều Nguyễn, ngày 3/8 năm Duy Tân 2 (1908), tờ 54/ tập 15; ngày 17/2 năm Duy Tân 3 (1909) tờ 46 tạp 17.

4 Châu bàn triều Nguyễn, ngày 17/2 năm Duy Tân 3 ( 1909), tờ 46/ tập 17.

5 Châu bản triều Nguyễn, ngày 17/3 năm Duy Tân 3 (1909), tờ 80, tập 19; ngày 10/4 năm Duy Tân 7(1913), tờ 95/45;Ngày 15/4 năm Duy Tân 7 ( 1913), tờ 107, tạp 45.

6 Châu bản triều Nguyễn, ngày 10/4 năm Duy Tân 7 (1913), tờ 95, tập 45.

TÌM HIỂU VỀ PHONG TRÀO ĐÔNG DU YÊU NƯỚC.

khi Phan Bội Châu bị trục xuất khỏi Nhật Bản, năm 1912, ông thành lập ra tổ chức

■'Việt N am Quang phục H ội” N hưng mọi cố gẳng của Phan Bội Châu đều không thể qua mát được triều đình Nam triều Năm 1913 là năm nhà yêu nước họ Phan hoạt độn g sôi nổi nhất đồng thời cũng bị theo dõi chặt chẽ thông qua rất nhiều các bản Châu bản, tập tư, trình, sớ, tấu của Phủ Phụ chính, V iện Cơ mật báo cáo về các hoạt độn g của ô n g 1 Những người có quan hệ với Phan B ội Châu như Tú Hứa (tức Đặng T húc Hứa), Nguyễn Văn Liên ở Lương Điền(Thanh Chương, N gh ệ An) hoạt động ở Lào, Thái Lan2 V iệc hợp tác với Phan B ội Châu của những nhân vật này là vận chuyển tiền ủng hộ cung cấp cho người ở nước ngoài và đồng thời mua vũ khí chủ trương "bạo động” Tờ Tư của T ổng đốc An - Tĩnh liên tục trình v iệc giam tên trọng tội là Hồ Bá Kiện đề ngày 16/9 và ngày 25/9 năm D uy Tân 7 ( 1 9 1 3 ) như sau:

Đ ư ợc Thốne sứ Bắc Kỳ đại thần’, giải lao tên H ồ Bá K iện can trọng tội cho tỉnh tôi nhận xử Nay đã giải đến nơi giao nhận Tỉnh tôi đã tống ngục giam rồi Nhưng xét thấy viên đó là viên được ấm thụ Đ iển bạ V iện Hàn lâm, những năm trước ngầm thông đồn g với bọn côn đồ mua súng đạn, thường thư từ qua lại với Phan Bội Châu vận ch uyển tiền”3 Trong quá trình hoạt động cách m ạng bí mật, người con trai của Phan B ộ i Châu cũng kề vai sát cánh cùng với ông Trong các tờ Châu bản, hoạt động của người con trai Phan B ội Châu xuất hiện trong các loại hồ sơ này ngay từ năm 1908 và những người chứa chấp con trai Phan B ội Châu cũng bị khép vào trọng tội: “Gần đây tinh ấy do thám biết được tin tú tài N gu yễn D uy Phương xã Hà Linh, hu yện H ương Khê, hạt ấy cùng cha y là cựu Chánh tổng N gu yễn Duy V iên chứa chấp nuôi con trai Phan B ội Châu V ào tháng 5, tên tú Phương ấy đã đưa tên

ấy đi nơi khác và em trai tú Phương tên là Sán cùng bỏ trốn theo ( ) Xin nên trừng trị nghiêm để răn đe tương lai Tên N guyễn D uy Phương xin được tước bỏ danh vị

1 Chúng tôi đă thống kê chỉ riêng năm 1913 có đến 8 tờ Châu bản đề cập trục tiếp, gián tiếp hoặc các nhân vật licn quan tham gia và bị liệt vào danh sách các hoạt động của Phan Bội Châu; Đ ó là các văn bản: Ngày 10/4 năm Duy Tân 7 (1913) tờ 95/ tập 45 chủ đề: Xừ vụ Phan Bội Châu; Ngày 15/4 năm Duy Tân 7 (1913) tờ 107/ tập 45, chù đề: Xem xét vụ Phan Bội Châu; ngày21/4 năm Duy Tân 7 (1913) tờ 120/ tập 45 chủ đề: Xem xét vụ Phan Bội Châu; Ngày 23 tháng 7 năm Duy Tân 7 (1913) tờ 208/45, chủ đề: Lời khai cùa các tên khai

do thám những người có quan hệ với Phan Bội Châu ở nước ngoài; Ngày 16/9 năm Duy tân

7 (1913), tờ 30, tập 46, chủ đề: Trình việc đã giam tên trọng tội có liên quan đến Phan Bội Châu; Ngày 25 tháng 9 năm Duy Tân 7 (1913), tờ 67, tập 46, chù đề: Thư gửi về việc bắt được phạm nhân quan hệ với Phan Bội Châu; Ngày 4/12 năm Duy tân 7 (1913), tờ/ tập: 139/46 chù đề: Trình việc bắt dược con trai cùa Phan Bội Châu.

2 Châu bán trièu Nguyễn, ngày 23 tháng 7 năm Duy Tàn 7 (1913), tờ 208, tập 45.

3 Châu bản trièu Nạuven, ngày 16/9 năm Duy Tân 7 (1913), tờ 30, tập 46; Ngày 25 tháng 9 năm Duy Tân 7 (1913), tờ 67, tập 46.

VIỆT NAM HỌC - KỶ YẾU HỘI THẢO QUỐC TÉ LÀN THỬ T ư

tú tài trước rồi thu hòi văn bàng Chánh tổng của Nguyễn Duy Viên, nghiêm sức cho

xã ẩy tìm bắt cốt sao được đích thân bọn chúng giải nạp để cứu xét” 1 Tuy nhiên trong các tờ Châu bản trên đã không nói rõ tên con trai của Phan Bội Châu tên là gì, liên quan đến Phan Bội Châu như thế nào hay họ chỉ là nhân thân bị liên lụy do người cha có tinh thần chống thực dân Pháp nên những ai cưu mang che dấu đều bị khép tội! Duy có tờ Châu bản đề ngày 4/12 năm Duy Tân 7 (1913) đã nói rõ người con trai đó tên là Đệ - con vợ lẽ của Phan Bội Châu khi đó mới 16 tuổi: “Tham tri lãnh Tổng đốc An Tình Tôn Thất kính trình: Gần đây tỉnh tôi nghe tin đứa con cùa Phan Bội Châu tên là Đệ, hiện lẩn chốn tại địa phương xứ Chợ Chiền, đã sai Cửu phẩm Nguyễn Văn Cơ thôn Nhân Hậu đến đó tìm Nay đã tìm thấy bắt được tên Đệ

đó đưa về bẩm nạp Tinh tôi đã đưa tên đó ra hỏi Theo lời khai biết được tên đó là Phan Đệ, 16 tuổi, quê ở Đan Nhiễm, huyện Nam Đàn là con của vợ lẽ Phan Bội Châu Cha đi biệt xứ, anh em hắn phải mỗi người mồi phương Nó phải lẩn trốn đi các nơi tìm cái ăn Tình cảnh thực khổ sở Sức cho cứu xét Tỉnh tôi chưa xét tên đó vào tội gì Xét thấy nó còn trẻ con, nếu giao về quê sợ bọn côn đồ sót lại đến dụ dỗ

đi theo gây chuyện, nghĩ cũng bất tiện, về tên Đệ đó nghĩ nên để lại trại tỉnh tôi rồi trích tiền ở khoản chi tạp, cấp cho mỗi tháng 3 đồng để ăn Chờ sau này yên ổn giao

lý trưởng, hào mục ờ đó nhận về quản thúc”2 Đoạn trình của Tổng đốc An Tĩnh dùng từ “ bọn côn đồ sót lại đến dụ dỗ đi theo gây chuyện” chúng ta hiểu là chỉ những người đi làm cách mạng theo Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh

Không chi những người thân của những nhà yêu nước Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh sáng suổt đi theo con đường cách mạng, tìm đường giải phóng dân tộc, chống ách đô hộ thực dân, phong kiến mà đã lôi kéo nhiều gia đình có bề dày truyền thống khoa bảng và yêu nước tham gia như đã đề cập đến ở trên Chẳng hạn, anh

em của Đặng Thai Giai, Đặng Nguyên cẩn , Đặng Thúc Hứa (Thanh Chương, Hà Tĩnh), gia đình Cha con Ngô Liên, Ngô Đức Kế (Hà Tĩnh) Huỳnh Thúc Kháng (Quảng Ngãi) tham gia Thậm chí cỏ người từ vị trí quyền quý trong dòng họ Tôn thất của triều đình Huế cũng tham gia nhiệt tình, có sức thuyết phục không chì tầng lớp thanh niên mà còn có tác dụng không nhỏ đến mọi tầng lớp nhân dân trong cả nước chống thực dân đế quốc Cường Để được tắm mình trong phong trào yêu nước

và cách mạng đầu thế kỷ XX, ông cùng với Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh và các nhà yêu nước khác đã đứng hẳn về phía những người dân bị áp bức Không rõ Kỳ

1 Châu bản triều Nguyễn, ngày 13/9 năm Duy Tân 2 (1908), tờ 83, tập 15; Ngày 11/3 năm Duy Tân 3 (1909), tờ 80, tập 19; chù đề: Xử vụ Phan Bội Châu và con trai đi làm nô lệ.

2 Cháu bủn triều Nguyền, ngày 4/12 năm Duy Tân 7 ( 1913), tờ 139, tập 46.

TÌM HIỂU VỀ PHONG TRÀO ĐÔNG DU YÊU NƯỚC.

Ngoại hầu C ường Đ c chính thức bắt đầu tham gia vào các hoạt động yêu nước trên

từ bao giờ Căn cứ vào các tờ Châu bản cho biết đầu năm 1906, Cường Đổ dã bị triều đình cùng thực dân Pháp tìm bất N gày 8/4 năm Thành Thái 18 (1906) có tờ tấu của Phủ tôn nhân v ề v iệ c gia hạn tìm bắt C ường Đẻ: “Phủ tôn nhân tâu: Nay căn

cứ tờ bẩm cùa Trợ quốc khanh Anh Chi ở chi phái c ó Anh D uệ I loàng Thái từ Cảnh nói rằng viên đó vàng sắc chỉ phê chuẩn cấp hạn 1 tháng đi tìm Kỳ N goại hầu Cường Đẻ, nhưng đã tìm khắp nơi không thấy, hạn đã hết chẳng dám lặng im Nay xin cho gia hạn thêm 1 tháng để tìm kiếm xem thế nào B ộ thần phụng xét xin tham khảo lệ đối với các cô n g tử, công tôn tôn thất, lại cấp thêm cho 1 tháng để tìm kiếm chờ xem có bắt được hay không rồi sẽ xem x ét” 1 N hững hoạt dộng của Cường Để cùng với Phan B ội Châu, Phan Châu Trinh đều có sách lược, chương trình cụ thể Năm Nhâm Tý (1 9 1 2 ), ôn g đã viết hẳn m ột quyển sách trù hoạch cho chương trình hoạt động cùa mình N hư n g tiếc thay, chương trình hoạch định cùa ông đã bị bại lộ, cuốn sách đó'đ ã rơi v à o tay của mật thám, chúng đà sao chép sách ấy gửi về Phủ qua tờ trình của T ổng đốc Thanh Hỏa: “Lãnh T ổng đốc tinh Thanh Hóa mật trình: Nay được quý Công sứ giao cho 1 quyển sách ngoại, xét trong sách ấy nói về việc trù hoạch quân cơ Cuối sách đề các chữ: “N ăm N hâm Tý (1 9 1 2 - N Q H ), tổng đại biểu Cường Đ ể khải” Đ ã bàn sách đó đệ trình, còn chính bản sách ngoại đó nộp lại quý

C ông sứ V ậy xin mật trình quan đại thần để Phủ Phụ chính xem x ét”2 Năm 1911, Cường Đ ể cùng với Phan B ội Châu đều bị khcp vào tội “M ưu phàn quốc gia”, làm việc phản nghịch bị Phủ Phụ chính đề cập trong Phúc duyệt về tội “phản nghịch” :

“ P h ụ n g xét C ường Đ ể, Phan B ội Châu là những kẻ phản đối quốc gia, làm việc phản nghịch nghiêm trọng Phạm Tĩnh xuất thân từ khoa m ục, đà không biết giữ phép tắc, trước đã can phạm bị sức nà, trốn biệt m ột phương, lại dám tụ đảng theo bọn ngụy quyên, lãnh nhận giấy tờ âm mưu phàn nghịch bị bắt quả tang, có đủ súng đụn giấy tờ có thể làm chứng Rõ ràng là bọn phàn nghịch tội không oan về Phạm Tình vốn theo luật lệ xử chém Các tên can phạm bị xử đồ, lưu, quân, hoãn chém Trên đây đều là những kẻ có quan hệ tư thông với các nước khác” Vì cùng với Phan B ội Châu tham gia chống Pháp, bị khép vào tội “Mưu phàn quốc gia”, “Kích biển lươne, dân” nên C ường Đ ể bị tước khỏi sổ tôn tịch của đòn? họ Châu bản triều

1 Châu bàn triều Nguyễn, ngày 8/4 năm Thành Thái thứ 18(1906), tờ 63 tập 58, Chủ đề: Gia hạn bắt Cường Đe.

2 Châu bùn triều Nguyên, ngày 13/1 năm Duy Tàn 7 (1913), tờ 5, tập 45; Chủ dè: Sao quyển sách cùa Cường Đẻ đem về Phù.

3 Châu bàn triều Nguyễn, ngày 19/1 năm Duy Tàn 5 (191 1), tờ 15, tập 30; Chủ đề: Phúc duyệt

vụ án phàn nghịch.

VIỆT NAM HỌC - KỶ YẾU HỘI THẢO QUỐC TÉ LÀN TH Ứ TƯ

Nguyễn các ngày 20/11 và 25/12 năm Duy Tân 7 đều đề cập đến nội dung này:

“Ngày mồng 5 tháng 9 Tây năm nay, hội đồng tòa án Hà Nội xét kết án những người Trung Kỳ can tội Trong đó nói rằng tên Cường Để can tội thứ nhất là “Mưu phản quốc gia” hiện đã nêu ra, thứ 2 là “Kích động lương dân” gây nhiều loạn,

chính trị về tên này xét xử tội chết, vậy gửi thư xin quý phủ chuyển tư về nguyên quán tên phạm và quan tỉnh biết Phủ tôi đã sức cho chi tỉnh đỏ biết Nhưng xét những người trong Hoàng phái, ai thuộc loại can tội nặng phải xử tội chết, tước trừ phả tịch Nay đà đến kỳ tu chỉnh phả mà tên đó mưu làm phản xử tội chết há nên để tên đó lưu trong phả e sẽ để lại vết Vậy tên đó, nên tước bỏ phả tịch đổi họ mẹ là Nguyễn Văn Để” 1

Phong trào Đông Du yêu nước và phong trào cải lương Duy Tân đầu thế kỷ

XX đã diễn ra mạnh mẽ, sôi nổi suốt gần chục năm gắn với tên tuổi của các nhà yêu nước - linh hồn của phong trào: Phan Bội Châu, Phan Châu Chinh Hưởng ứng và ủng hộ con đường cách mạng của hai cụ Phan Bội Châu và Phan Châu Trinh còn có

sự tham gia đông đảo của một tầng lớp trí thức Nho học yêu nước như: Huỳnh Thúc Kháng, Đặng Thai Giai, Đặng Nguyên cẩn, Ngô Đức Kế, Trần Quý Cáp, Trần Cao Vân, Nguyễn Thượng Hiền Lịch sử đã chứng minh những tấm gương yêu nước

cao đẹp đó qua nhiều nguồn tư liệu như: Văn thơ cách mạng Việt Nam đầu thế kỷ

X X (1900 - 1925)1, các tư liệu báo chí đương thời, các nguồn tư liệu được viết bằng

tiếng Pháp hay các cuốn hồi ký của các nhà nho từng chứng kiến như hồi ký cùa

Minh viên Huỳnh Thúc Kháng, Hồi kỷ Đặng Thai Mai3 tất cả đã vẽ thành bức

tranh nhiều mầu mắc, phong phú, thuyết phục về phong trào yêu nước đầu thế kỳ

XX Trong các nguồn tư liệu đề cập đến phong trào yêu nước và phong trào cộng sản, nguồn tư liệu Châu bản triều Nguyễn chỉ là một loại tư liệu mang tính hành

1 Cháu bàn triều Nguyền, ngày 20/11 năm Duy Tân 7(1913), tờ 109, tập 46; chủ đề: T ư trình tước bỏ tên Cường Đe trong gia phả Hoàng phái về tội mưu phản; cùng xem tờ Tấu ngày 25/12 năm Duy Tân 7 (1913) tờ 155, tập 46.

2 Tham khảo: Văn thơ cách mạng Việt Nam đầu thể kỳ XX(1900- 1925), H, Văn học, 1964.

3 Tham khảo Di cào của cụ Minh Viên Huỳnh Thúc Khảng, Minh Anh xuất bàn, Huế 1957;

Hồi kỷ Đặng Thai Mai, Nxb Văn nghệ thành phố Hồ chí Minh, 2001, 284 tr; Đặng Thai Mai /H ồi ký: Thời kỳ thanh thiếu niên, H, N xb Tác phẩm mới, 1985; (Cụ thân sinh ra

GS Đặng Thai Mai là Tiến sỹ nho học triều Nguyễn, nhà yêu nước Đặng Nguyên c ẩ n và chú ruột là Đặng Thúc Hứa đã từng tham gia phong trào chống Pháp (hoạt động cách mạng

ở Việt Nam, Thái Lan) bị thực dân Pháp bắt tù ở Côn đảo Trong hồi ký, Giáo sư đã nhớ lại hình ảnh người cha và người chú ruột cùa mình trong những năm hoạt động sôi nổi, gian khổ nhất đồng thời đây cũng là một trong những giai đoạn lịch sử xã hội Việt Nam có nhiều biến động nhất.

TlM HIỂU VỀ PHONG TRÀO ĐÔNG DU YÊU NƯỚC.

chính, thậm chí không tránh khỏi khô khan nhưng chính xác, khách quan, qua đó giúp cho chúng ta hôm nay nhìn nhận lại một phong trào yêu nước c ó màu sắc mới

lạ đã di qua vừa tròn m ột thế kỷ Ý nghĩa lịch sử và bài học kinh nghiệm của phong

trào yêu nước, của các sĩ phu N ho học đầu thế kỷ X X nói riêng và tiếng nói phàn biện xã hội cùa tầng lớp trí thức V iệt Nam chân chính ở mọi thời đại nói chung sẽ còn nguyên giá trị đối với sự dự báo cho tương lai của một dân tộc.