Diễn ngôn đa dạng giới và tính dục tại việt nam mối giao thoa của lịch sử văn hóa và thể chế

Giai đoạn lịch sử cận hiện đại: diễn ngôn thực dân và phong trào nếp sống mới Trong nghiên cứu sử h c về các thực h nh đ d ng giới và tình dục t i Việt Nam thời Pháp thu c, Frank Prosch

34

Diễn ngôn đa dạng giới và tính dục tại Việt Nam:

mối giao thoa của lịch sử, văn hóa và thể chế

Tóm tắt: Trong b i viết n y tôi sẽ ph n t h vấn đề đ d ng giới v t nh dụ qu những

gi i đo n lị h sử x h i khá nh u t i Việt N m Dự trên nguồn tư liệu thứ ấp v thông tin bướ đầu thu th p đượ từ m t nghiên ứu nh n h về đ d ng giới v t nh dụ t i miền N m Việt N m tr ng t m thảo lu n sẽ hướng đến á kh nh s u đ y Thứ nhất

ó những kh nh đ d ng giới v t nh dụ n o đượ đề p v xem xét qu á gi i đo n

lị h sử x h i khá nh u: ổ trung đ i n hiện đ i v đương thời? Thứ h i v o những thời

kỳ hư ó lu t định liên qu n hủ đề đ d ng giới v t nh dụ đượ thể hiện như thế n o? Phần u i b i tôi mu n nhấn m nh tầm qu n tr ng ủ việ tiếp n v ph n t h sự gi o thoa ủ á kh nh đ d ng giới v t nh dụ trong nghiên ứu v thự h nh phát triển

Từ khóa: đ d ng giới v t nh dụ ; lị h sử; pháp lu t; LGBT

Ngày nhận 28/5/2017; ngày chỉnh sửa 25/9/2017; ngày chấp nhận đăng 28/2/2018

1 Giới thiệu 1

Trướ khi đi v o ph n t h á kh nh

lị h sử x h i v lu t pháp ủ á vấn đề

liên qu n đến đ d ng giới v t nh dụ tôi

mu n trình b y sơ qu về n i h m ủ á

thu t ngữ v khái niệm h nh đượ sử dụng

trong b i viết Khái niệm lý thuyết diễn

ngôn [discourse] đượ triết gi Mi hel

Foucault (1971) đư r với nghĩ l m t

phương á h quyền n ng ủ á d ng thứ

khả dụng về sự hỉ tr h v kháng ự Theo

đó diễn ngôn đượ hệ th ng x h i kiến t o

v đảm bảo qu á d ng thứ h n l lo i

trừ v hế ngự Như triết gi người Pháp n y

khẳng định trong m i x h i sự sản sinh

diễn ngôn đượ kiểm soát h n lự tổ hứ

v tái ph n bổ ùng m t lú qu rất nhiều

quy trình

Vượt giới lu n [tr nsgenderism l thu t

ngữ b o trùm m t phổ r ng á thự h nh

*

Trường Đ i h Kho h X h i v Nh n v n ĐHQG

H N i; em il: huongethno@gmail.com

đ d ng về giới—bao gồm người huyển đổi giới t nh [tr nssexu ls n v n ải giới [tr nsvestites vượt giới [tr nsgenders v

á á nh n liên giới t nh [intersexed —theo

đó ảm nh n t m lý về bản d ng giới ủ h không nhất thiết phải tương ứng với á đ điểm giới t nh ủ h khi sinh r 2

Tr nsvestites [người n v n ải giới ng đượ biết đến như l người m khá giới [ ross-dressers ó thể l n m h y nữ những người th h n v n khá giới t nh Thu t ngữ

tr nssexu l [người huyển đổi giới t nh thường nh hung đến m t s người h n

n thiệp to n phần ho m t phần theo

á h thể hiện giới m h ảm thấy hợp với bản d ng giới trong l ng h H ó thể trải

2 Cá huyển ngữ tiếng Việt v m t s n i dung b i viết

tôi đ nêu trong b i th m lu n ó tự đề Gender Crossing

in Vietnam: Yesterday and Today trình b y t i m t h i thảo qu tế tổ hứ t i Đ i h Kho h X h i v

Nh n v n ĐHQG H N i tháng 3 n m 2012 v s u đó trong phần tổng qu n nghiên ứu về vượt giới t i Việt

N m tôi thự hiện ho Viện Nghiên ứu Kinh tế X h i

v Môi trường tháng 5 n m 2012 (Viện Nghiên ứu Kinh

tế X h i v Môi trường 2013 )

qu á ph u thu t to n b ho m t phần

ơ thể để th y đổi giới t nh ủ h nhưng

ng ó thể không ph u thu t m hỉ ần sử

dụng hormone th y đổi giới t nh Cá á

nh n liên giới t nh [intersexed sinh r với

b ph n sinh dụ không r r ng ho ó đ

điểm ủ ả b ph n sinh dụ nữ v n m

Thu t ngữ vượt giới ng b o gồm ả những

i v n không th h h y s n s ng ho ó thể

trải qu ph u thu t nhưng hỉ đơn thuần

mu n thể hiện bản th n v s ng dưới m t

giới t nh khá (Ch mbers 2007) Người vượt

giới thường đượ ph n l m h i nhóm: m t l

nhóm vượt giới từ n m qu nữ [M le to

Fem le Tr nsgender v nhóm vượt giới nữ

qu n m [Fem le to M le Tr nsgender

Vượt giới gồm ả n m v nữ l những người

ó qu n hệ đồng giới tới những người

hu ng qu n hệ dị t nh3 v ả những i qu n

hệ song t nh.4 Thu t ngữ n y gồm ả những

người n v n theo đúng giới t nh sinh h

ủ h tới những người thể hiện phá á h

như l á ‗drag queen‘ [nữ ho ng giả tr ng

v á les vô ùng n m t nh Ph m trù vượt

giới n hỉ ả những người dị t nh nhưng

thường đ t đượ hưng phấn khi thể hiện

mình theo m t giới t nh mới m khá qu y

phụ (như tr ng sứ hình x m v á h phụ

sứ khá g n với giới t nh đ i l p) m t á h

k n đáo ho ông kh i ho n to n ho hỉ

phần n o Gần đ y á nh nghiên ứu giới

b t đầu hu ng thu t ngữ tr nsgender [vượt

giới như l m t ph m trù b o quát hơn

nhiều so với thự h nh ‗ n v n khá giới‘

[ ross dressing đơn thuần Nếu thu t ngữ

‗ ross gender‘ [xuyên giới h m hỉ m t sự

th y đổi đáng kể thì khái niệm tr nsgender

[vượt giới vừ b o quát đượ á thự h nh

đ d ng ở ấp đ tinh tế hơn vừ hỉ về m t

3 Xu hướng tình dụ dị t nh (heterosexu lity) l ó ảm

xúc yêu đương h y qu n hệ tình dụ với người khá giới

tính

4 Song t nh (bisexu lity) l ó ảm xú yêu đương h y

qu n hệ tình dụ với ả người khá giới t nh v người

ùng giới t nh

sự th y đổi lớn l o Tự bản th n thu t ngữ vượt giới ó thể đượ xem như m t hỉ báo

lị h sử v l hiệu ứng ủ quá trình huyển

từ á hệ th ng đ giới lu n [gender plur lism (Peletz 2006) tới những d ng thứ nhị nguyên tôn ty v định hơn m trong đó thự h nh ‗tr ns‘ đượ ho l đ vượt quá á biên định x h i về giới M t hướng ph n t h khá l i xem tiền t ‗tr ns‘

ó n i h m như đ ng từ ‗tr nsgress‘ [x m vượt h m ý m t sự s i lệ h (vượt kh i những biên định hữu) về m t đ o đứ x

h i Cá h phiên giải n y nhấn m nh đến trải nghiệm ủ người vượt giới phải hứng hịu

sự kỳ thị x h i v ph n biệt đ i xử (Donn n

v ng sự 2009) C ng ần lưu ý r ng trong khi á h giả v nh ho t đ ng x h i thường ó xu hướng đơn giản hó á khái niệm vô s thự h nh đ d ng giới khá từng ho v n hiện diện ở á ng đồng

v n hó trên kh p thế giới

2 Giai đoạn lịch sử cổ trung đại: “Điềm tai dị”

Lần tìm trong sử hiện tượng biến đổi giới t nh đượ ghi hép sớm nhất v o n m

1351 trong Đại Việt sử ký toàn thư, Bản kỉ

Quyển VII (Viện Kho h x h i Việt N m 1993):

Tân Mão, [Thiệu Phong n m thứ

11[1351 (…) người con gái ở Thiên

Cương, Nghệ An biến thành con trai

Ngo i phần h nh sử trong m t s tác

phẩm v n h như ơn cư tạp thuật, Lan Trì

kiến văn lục ng nh đến hiện tượng biến

đổi từ nữ s ng n m V dụ sá h ơn cư tạp

thuật hép r ng:

Sách Thái bình quảng ký thời Nguyễn ó hép m t việ thế n y: "V o n m Đinh Sửu thời Lê Cảnh Hưng (1757) x N m Triệu huyện Thủy Đường trấn Hải Dương ó người đờn b đến tuổi p kê đượ gả ho

người x Trinh Hưởng Chỉ hơn hụ n m

đ sinh đượ h i tr i m t gái Đến n m 36

tuổi bèn lấy thiếp ho hồng rồi l m n

nh khá ở m t m i m r r u ri dường

trở th nh m t mỹ n m Đo n l i lấy on gái

ủ người x Nh n Giả l m vợ sinh đượ

m t tr i m t gái ủ nh gi u ó th đến

lụ tuần mới mất" (Sá h ký hiệu A.822 t i

Viện Nghiên ứu Hán Nôm)

Sách Đại Việt sử ký toàn thư nh đến

n m 1499 vu Lê HiếnTông đ không h n

on trưởng l An Vương Tu n l m thái tử do

ông dù thông minh đĩnh ng nhưng l i ó

t t nóng t nh v h y th h m quần áo đ n

bà So sánh giữ những ghi hép thu th p

đượ về hiện tượng biến đổi giới gi i đo n

trung đ i phần n o ho thấy ái dấu ấn n m

quyền đ đi v o trong tiềm thứ ủ on

người (T Ch Đ i Trường 2016) Điều n y

lý giải vì s o trong v n h trung đ i Việt

N m hiện tượng nữ đổi th nh n m xuất hiện

nhiều hiện tượng n m biến s ng nữ hầu như

không ó Điều n y ho thấy ng y việ nhìn

nh n hiện tượng vượt giới đ ó sự không

ông b ng Những người vượt giới đ biệt

l á trường hợp từ n m s ng nữ ó v

thá h thứ l i á quy huẩn giới trong b i

ảnh v n hó x h i Việt N m trung đ i v n

thấm đ m á giá trị Nho giáo phụ quyền

Hơn nữ á ghi hép dù l trong h nh sử

h y d sử qu nh hiện tượng hoán huyển

giới t nh thường v như m t ‗điềm t i dị‘.5

Bởi lẽ không phải ng u nhiên m á ghi

hép n y h y đượ xếp ùng những hiện

tượng bất thường ủ tự nhiên v x h i

khác như nh t thự nướ l h y gi ướp

Dưới nh n qu n n y m t s tá gi v n h

u i thế kỷ XVIII đ ghi hép á u

huyện vượt giới để phê phán h nh sự

nhiễu nhương (Nguyễn Th nh Tùng 2013)

Đáng hú ý l vấn đề t m sinh l (nhất l

5 Chữ dùng ủ á sử gi thời kỳ ổ trung đ i hỉ về m t

hiện tượng l l m t khi xảy r v thường l không t t

lành

kh nh t nh dụ ) trong á trường hợp biến đổi giới t nh l i không đượ b n đến

Gi i tho n d n gi n s u n y nh đến vị vu thứ 12 ủ triều Nguyễn l Khải Định (1916-1925) rất hu ng tr ng điểm dùng nhiều đồ tr ng sứ v không th h gần đ n

b (Nguyễn Đ Xu n 1994) M dù v n

ần phải tìm thêm sử liệu để l m sáng r bản

d ng giới v xu hướng t nh dụ ủ á vị vua chúa này á ghi hép phi h nh th ng

ho thấy phần n o m t không kh x h i e

dè mỗi khi đề p vấn đề tình dụ m t á h

h nh th ng (v dụ trong h nh sử) Điều n y

ng thể hiện ở hỗ không ó ổ lu t n o

h nh thứ b n về á thự h nh vượt giới

v đ d ng tình dụ Th y v o đó người t

hỉ ó thể dự trên m t v i quy định hiếm hoi trong ổ lu t để v n dụng ho m t s thự h nh vượt giới v đồng t nh Chẳng h n theo điều 305 ủ Qu triều hình lu t (Lu t Hồng Đứ ), tất ả những i tự huỷ ho i ho

hủ mưu ý huỷ ho i ơ thể mình ho người khá đều bị ph t t i lưu người n o

biết m không t áo không phát giá h y

hứ hấp k ấy đều bị xử t i đồ. Điều 640

ủ ổ lu t n y ng ấm đ n ông m á

tr ng phụ kỳ dị (Viện Sử h 2017) Các

h nh vi vượt giới n y ó thể bị trừng ph t

m t á h gián tiếp theo á lu t định v n hướng tới mụ đ h duy trì m t tr t tự x h i vương triều đóng k n (Newton 2014)

3 Giai đoạn lịch sử cận hiện đại: diễn ngôn thực dân và phong trào nếp sống mới

Trong nghiên cứu sử h c về các thực

h nh đ d ng giới và tình dục t i Việt Nam thời Pháp thu c, Frank Proschan (2002) cho

r ng chính quyền thực dân không cấm ph t các hành vi này Đ ng thái không kiểm soát

từ phía chính quyền cần phải được g n với các diễn ngôn phổ biến về giới và tình dục

củ nh nước thu địa Thời đó á viên

chức thu đị dường như ó ấn tượng

không mấy thiện cảm trước v bề ngoài của

phụ nữ An Nam bản địa (qua tục nhu m

r ng đen v n trầu) nên có khả n ng h đ

tìm đến hành vi tình dụ đồng giới n m như

m t sự thay thế (Proschan 2002) Nói cách

khác, những ý niệm về giới và tình dục thể

hiện qua các tùy bút và ghi chép của m t s

viên chức thu địa và nhà truyền giáo giai

đo n này cho thấy sự hiện diện của thực

hành tình dụ đồng giới giữ đ n ông bản xứ

ho c giữa nam giới bản xứ với các viên chức

thu địa Thời điểm này còn xuất hiện m t

s từ g c tiếng Pháp như pê-đê [pederasse];

ô-mô; ô-môi [homosexuel/mêmesexe đ

được du nh p vào ngôn ngữ bản địa Tra cứu

cu n từ điển chữ Nôm đầu tiên do h c giả

Huỳnh Tịnh Paulus Của biên so n n m

1895, tôi thấy có các từ ngữ như lại cái,

bóng và đồng đượ dùng để hỉ những

người n m giới ó v ngo i nữ t nh ho

những người m khá với giới t nh sinh

h ủ h Chữ Nôm ‗lại cái’ ó nghĩ

‗nguyên l đ n ông m giả d ng đ n b

không phải đự không phải ái‘ (Huỳnh

Tịnh P ulus Củ 1895: 90) Tiếp tụ đ i

hiếu với u n Từ điển Hán Việt ủ Đ o

Duy Anh (1932), tôi nh n thấy sự khá biệt

trong ngữ nghĩ ủ từ Hán Việt ‗đồng‘ v

hữ Nôm ‗đồng‘ ủ Huỳnh Tịnh P ulus

Củ M dù đồng m nhưng từ Hán Việt

đồng ó m t nghĩ hỉ về h nh vi tình dụ

đồng giới (Đ o Duy Anh 1932: 252) n

hữ Nôm ‗đồng‘ h y ‗bóng‘ l i không hề

m ng nghĩ đồng t nh m nói đến thự h nh

ho những người thự hiện ho t đ ng t n

ngưỡng d n gi n hầu đồng (Huỳnh Tịnh

P ulus Củ 1895:71 323) Đ t trong b i

cảnh xã h i thu địa thời đó khi m v n

luôn tồn t i—dù ngấm ngầm ho đôi lú

bùng phát— ái khuynh hướng đ i kháng,

mà ở đ y l h ng l i những áp đ t mang

tính chính trị, xã h i v v n hó ủa nhà

nước thự d n tương tự như qu n sát t i

Indonexia thời còn là thu địa của Hà Lan

(Stoler 1997) thì những từ ngữ mang g c gác ngo i lai này rất có thể bị đả kích Thêm

v o đó l m t tâm thứ v n hó v n lảng tránh các vấn đề liên qu n đến tình dục nên

tự thân các từ ngữ ngo i lai pê-đê và ô mô—

v n hàm chỉ quan hệ tình dục, th m chí là đồng giới—càng dễ bị bài xích Với những

ơ tầng ý nghĩ g n ch t v o á định kiến

v n hó x h i và chính trị v n n s u bám

rễ su t chiều dài lịch sử c n hiện củ đất nước, chúng ta phần nào hiểu được nguồn

ơn khiến các từ ngữ hô mô và pê đê dễ t o

thái đ phản cảm về m t xã h i Vấn đề không chỉ ở đó Khi người ta dùng các nhãn

mác hô-mô và pê-đê n y để gán cho thực

hành và những người vượt giới—tức là sự nhầm l n giữa hai từ đồng m khá nghĩ

‗đồng‘ đ hỉ ra ở trên—có thể khiến h vô

hình trung phải chịu thêm các áp lực kỳ thị

xã h i Rõ ràng vấn đề này cần tiếp tục kiểm chứng qua các phát hiện v n sử liệu về thực

h nh đ d ng giới và tính dục những n m đầu thế kỷ XX

C ng phải nói r ng trong gi i đo n n hiện á hủ đề thơ v n l ng m n về ảm

xú v tình yêu đồng giới đượ thể hiện khá

rõ qua các sáng tá ủ thi sĩ Xu n Diệu như

t p Thơ thơ (1938), Phấn thông vàng (1939)

và Gửi hương cho gió (1945) Không phải

ng u nhiên m Xu n Diệu đượ oi l người đầu tiên đánh dấu sự r đời ủ v n h đồng t nh (Nguyễn Như Bình 2013 xem thêm Nguyễn Qu Vinh 2015, Newton

2014) Ngo i r á b i thơ Vạn lý tình, Ngủ

chung (1940) ủ Huy C n ng thấp thoáng

những khát kh o luyến ái đồng giới (Nguyễn Như Bình 2013) Trong miền N m mu n hơn m t hút Nguyễn Thụy Long đ đề p đến hủ đề n y trong tiểu thuyết nổi tiếng

m t thời Loan mắt nhung (1967) hay

Nguyễn Thị Thụy V đ xuất bản tiểu

thuyết Khung rêu (1969) về đề t i đồng tính

n m (Nguyễn Như Bình 2013)

Dưới gó đ h n l m Elliott Heim n nd

C o V n Lê (1975) ó lẽ l h i tá giả đầu

tiên viết về vượt giới qu nghiên ứu trường

hợp m t th nh niên n m ở đồng b ng h u

thổ sông Cửu Long Theo nh n định ủ h i

nh ph n t m h người th nh niên n y ó

những biểu hiện h nh vi tương th h với

triệu hứng huyển đổi giới t nh (tr nssexu l

syndrome) Khi hai nhà ph n t m th m

khám ơ thể người n y thì thấy đ y l m t

người n m ‗bình thường‘ (normal male)

Thế nhưng người th nh niên n ng n ho

r ng từ bé mình đ l nữ Anh t n v n như

phụ nữ m không i nh n r ó b n tr i l

n m giới dị t nh v mong đượ tiến hành

ph u thu t huyển đổi giới t nh Qu

th m vấn n y Heim n v ng sự (1975) đ

xem xét á h thứ x h i Việt N m phản

ứng trướ á h nh vi vượt giới trên m t trải

phổ T i m t ph ủ trải phổ sự tráo

ngượ v i tr tình dụ đ đượ thiết hế hó

v á h nh vi như kiểu vượt giới đượ oi

như m t t p quán v n hó Cá thầy b trong

t n ngưỡng hầu đồng ó khả n ng xếp v o

d ng thứ n y Về điểm n y m t s h giả

(Endres 2015, Newton 2014, Tran 2014,

Blanc 2005) ho r ng trình diễn hầu đồng ó

v đ m ng đến m t không gi n ‗th y thế‘

m trong đó á bản d ng giới v n đi ngượ

l i á huẩn mự r ng về n m về nữ ó thể

đượ kiến t o thương th v thể hiện Dự

trên m t s ghi hép điền d d n t h ở

miền Trung v miền N m Việt N m Os r

Salemink (2015) nh n định l tất ả á

đồng thầy khu vự ph N m khi thể hiện

nh p hồn á thánh thần (khá giới t nh th t

ủ người đồng thầy) thường ó v l liễu

hơn về tình dụ Tuy nhiên v n hư ó

nghiên ứu n o đi s u tìm hiểu n i dung đ

d ng giới trong tương qu n với á thự

h nh tôn giáo t n ngưỡng bên ngo i v n hó

đ o M u

Qu y trở l i với trải phổ thự h nh đ

d ng giới m Heim n v C o đư r ph n

t h ở khoảng giữ sự huyển đổi giới t nh đượ hấp nh n như l m t v i tr m ng

t nh v n hó v do đó những người n y l r ngo i Chẳng h n người th nh niên n v n theo giới t nh đ i l p ó thể ghép v o nhóm

n y Ở ph bên ki ủ trải phổ v i tr huyển đổi giới t nh không đượ nhìn nh n

ho th m h bị g t r rì Nơi đ y người huyển đổi giới t nh dường như ẩn s u á

t p tụ v n hó v hỉ ó thể đượ phát hiện như trong trường hợp người th nh niên đề

p trong b i viết ủ h i nh ph n t m h

m t á h hết sứ ng u nhiên Trong quá trình thự hiện nghiên ứu n y tôi ng đượ nghe kể về m t s trường hợp đ d ng giới v t nh dụ t i miền N m thời kỳ trướ

1975 như tr h d n dưới đ y:

―Tr nsvestites ng ó nhưng rất t v

h k n đáo nghĩ l khi l m đ n ông thì

ho n to n đ n ông đ n b thì l đ n b thự thụ hứ không phô trương thái quá như ái

l i m ng y n y g i l effemin te (nữ) v but h (n m) Nhưng ó nhiều nữ giới hó

n m hơn l ngượ l i Riêng á nh n nh biết v rất th n với m t người như thế Đấy

l m t ô trướ từng d y v n ở trường nữ trung h X Khi đi d y ô ấy m đồ đ n ông ted v n nói ho n to n như m t người đ n ông hơi gầy yếu H tr biết h y không biết v n g i l thầy Y với sự k nh

tr ng ho n to n Ông Y lú đó kết p với

ô giáo d y nh ùng trường tên l Z H i bên gi đình v n tôn tr ng p đôi n y Sau

75 qu Mỹ h ly dị v ông Y ưới m t phụ

nữ khá v s ng h nh phú đến giờ Những trường hợp n y ng khá thường thấy ở trong N m hồi đó.‖6

Chi s ủ thông t n viên trên ho thấy

sự tồn t i ủ á thự h nh đ d ng giới v

t nh dụ m nếu định vị theo trải phổ ủ Heim n v C o (1975) thì ó lẽ l ở khoảng

giữ Như v y dù l ở ph trải phổ như một

6 Ph ng vấn á nh n n m giới tháng 5 n m 2017

thực hành văn hóa h y ở lưng hừng ủ sự

công khai v đồng nghĩ với mứ đ nhìn

nh n ủ ng đồng ho ph không được

nhìn nhận thì thự h nh đ d ng giới v t nh

dụ đ hiện diện trong x h i miền N m gi i

đo n trướ 1975 Cá h định vị trên m t trải

phổ v n hó n y ó thể giúp húng t hình

dung r hơn những phứ hợp đ tầng trong

á thự h nh vượt giới từ gó đ á nh n

v n hó v thể hế Nhất l khi húng t đ t

vấn đề n y v o b i ảnh h nh trị x h i

những n m s u giải phóng với hủ trương

x y dựng hủ nghĩ x h i v phong tr o

v n đ ng nếp s ng mới (T ylor 2001)

Tương tự như sự kiến t o x h i về đời s ng

t n ngưỡng t m linh không quá khó để hình

dung á biểu hiện thự h nh vượt giới t i

miền N m thời kỳ s u giải phóng ng ó

thể hịu tá đ ng từ á diễn ngôn to n qu

về hình tượng on người mới theo lý tưởng

ng sản x h i hủ nghĩ m rồi rất ó thể

rơi v o ph bên ki ủ trải phổ d n đến

khả n ng không đượ nhìn nh n v bị g t r

rì C u trả lời h nh xá v n đ ng tiếp tụ

l m t ẩn s hy v ng á nghiên ứu tiếp

theo sẽ giúp hé mở dần

4 Thời kỳ đương đại: „Sự trỗi dậy‟

S u m t thời gi n d i ‗im ng‘ 7

vấn đề

đ d ng giới v t nh dụ đ ng ng y ng

nh n đượ sự qu n t m hú ý ủ ông lu n

á nh l p pháp v h giả nghiên ứu Tôi

sẽ lần lượt trình b y sự hiện diện ủ á

vấn đề đồng t nh vượt giới trong x h i nói

hung v nghiên ứu h thu t nói riêng

trong hai giai đo n những n m đầu Đổi mới

v hiện n y

7 Tôi mu n nhấn m nh đến sự thiếu v ng á nguồn tư

liệu nghiên ứu về hủ đề liên qu n từ những n m s u

giải phóng đến những n m đầu thời kỳ Đổi mới

4.1 Những năm đầu Đổi mới: Tệ nạn xã hội và đồng tính là chuyển giới

Theo m t khảo ứu gần đ y với 292 đầu

mụ b i báo v sá h kho h thưởng thứ

ấn h nh từ n m 1986 đến 2005 (Tr n 2014)

b i viết đầu tiên về hủ đề đồng t nh xuất

hiện trên báo Công an Thành ph Hồ Chí

Minh n m 1987 tiếp theo l trên báo An ninh thủ đô n m 1990 v rồi m t n m s u đó

trên các báo Tuổi trẻ và Tiền phong Trong

b i đầu tiên về hủ đề đồng t nh trên báo

Công an Thành ph Hồ Chí Minh tá giả

ho r ng hiện tượng n y dù ‗đầy r y‘ dưới

hế đ Việt N m C ng H nhưng kể từ sau Đổi mới l i ng phổ biến (Tr n 2004: 16) Ẩn s u nh n định n y l qu n niệm về

á thự h nh đ d ng giới v t nh dụ như

m t thứ ‗sản phẩm ngo i l i‘ không hề hiện hữu trong v n hó truyền th ng Việt Nam

V ng không phải ng u nhiên m đồng

lo t những b i báo n y xuất hiện v o những

n m ng y s u khi Nh nướ hủ trương thự thi chính sách Đổi mới Thời điểm m Nh nướ phát đ ng m t phong tr o đấu tr nh

h ng l i á ‗tệ n n x h i‘ h y h nh l những ảnh hưởng đượ oi l tiêu ự ủ

v n hó T y phương đến thuần phong mỹ

tụ Việt N m (Horton 2014; Nguyen-vo 2008; Rydstrom 2006) Sự qu n ng i ủ

Nh nướ h h n không n m ngo i thự

tr ng l y nhiễm HIV/AIDS với trường hợp bệnh nh n phát hiện dương t nh đầu tiên t i

Th nh ph Hồ Ch Minh v o n m 1990 m

hỉ trong v ng b n m s u tỷ lệ người nhiễm

đ lên đến mứ vô ùng báo đ ng (UNDP & USAID 2014) Đáng hú ý l dưới hủ trương ph ng tránh l y nhiễm HIV á ơ

qu n y tế b t đầu t p trung v o nhóm đ i tượng n m giới ó qu n hệ tình dụ với n m giới như m t nhóm nguy ơ o Điều n y

ng lý giải t i s o hủ đề đ d ng giới v

t nh dụ mới đầu thường đượ tiếp n dưới

gó đ y tế ng đồng v thường đượ đề

p trong khuôn khổ á hương trình ph ng

tránh l y nhiễm HIV với tr ng t m l nhóm

n m ó qu n hệ tình dụ với n m (Colby

2003; V Ng Bảo v ng sự 2008; Clatts

v ng sự 2007)

C ng trong những n m đầu ủ th p kỷ

90 hủ đề đ d ng giới v t nh dụ b t đầu

đượ đư v o á sáng tá nghệ thu t với ái

tên Trương T n m t h sĩ đồng t nh ông

kh i duy nhất (Nu l rt 2016:4) Tiêu biểu l

h phẩm Xiếc ủ Trương T n r m t n m

1992 v sự kiện trình diễn Mẹ và Con do

Trương T n v Nguyễn V n Cường thể hiện

t i H N i n m 1996 Chỉ mấy n m s u nh

v n Bùi Anh Tấn đ g y đượ tiếng v ng

trên thi đ n v n hương ùng m t lo t tiểu

thuyết về đề t i đồng t nh điển hình l Một

thế giới không có đàn bà (1999) và Les-vòng

tay không đàn ông (2005) Dù không phủ

nh n việ Bùi Anh Tấn đ ó những bướ

tiên phong kh i thá hủ đề đồng t nh trong

su t th p kỷ qu á nh n v t h nh ủ tá

giả n y ó v đáng thương hơn l đượ hấp

nh n (Nguyễn Qu Vinh 2015) Hơn thế

á tiểu thuyết ủ Bùi Anh Tấn ‗ hất đầy

m t sự mơ hồ v n hó g n s u trong việ

xá định nguyên t tự sự về đề t i n y‘

(Nguyễn Qu Vinh 2015: 74) Có thể nói

dấu ấn sáng tá ủ Trương T n Bùi Anh

Tấn về hủ đề đồng t nh nêu trên ho thấy

― á tự sự ông kh i l đồng t nh thường

đượ diễn r qu nh những khoảnh kh

ch nh ủ sự huyển đổi‖ (Nualart 2016: 4)

Điều n y ó thể đượ khẳng định thêm qu

u g p tình ờ ủ tôi với nghệ sĩ

Veronik R dulovi n m 2015 Tôi đượ

xem 160 bứ ảnh b hụp m t bữ tiệ hó

tr ng đượ xem l diễn r đầu tiên t i H noi

Press Club ng y 18 tháng 9 n m 1999.8 Các

bứ ảnh tư liệu hiếm hoi n y ho thấy m t

gó s ng đ ng về á thự h nh đ d ng

giới v t nh dụ t i H N i thời kỳ đầu mở

8 N m 2014 những bứ ảnh n y đ đượ triển l m trong

huỗi ho t đ ng nghệ thu t Queerforever do Nhà Sàn

Colle tive tổ hứ t i H N i

ử Điều đáng lưu ý l sự tái thể hiện vấn

đề đồng t nh trong á sáng tá v n h nghệ thu t v truyền thông đ i húng những

n m đầu Đổi mới n y đ t o r m t ý niệm phổ biến r ng đồng t nh l huyển giới Theo Ri h rd Tr n ó h i diễn ngôn lị h sử

đ tá đ ng đến qu n niệm x h i n y: trướ hết đó l sự tồn t i d i dẳng ủ á diễn ngôn y tế Âu h u u i thế kỷ XIX v đầu thế kỷ XX v thứ đến l á phong tr o xây dựng gi đình v n hó v ph ng h ng tệ

n n x h i m Nh nướ phát đ ng gi i đo n Đổi mới v tiếp s u n y (Tr n 2014: 36) Trong khi đó tổng qu n t i liệu ho thấy đến thời điểm n m 2000 Việt N m v n không ó bất kỳ v n bản lu t n o đề p vấn

đề đồng t nh Điều n y dễ đư đến nh n định

r ng đồng t nh hư từng đượ oi l ph m pháp t i Việt N m đến thời điểm đó (Khuất Thu Hồng v ng sự 2009) N m 2002 phương tiện truyền thông nh nướ oi đồng

t nh như l m t trong á tệ n n x h i nguy

h i ng ng với m túy v m i d m Ch nh sự thiếu v ng á lu t định về đ d ng giới v

t nh dụ v á thảo lu n x h i xo y qu nh việ hợp pháp hó hôn nh n đồng giới đ khiến nh t báo Huffington Post ó v đi hơi

x khi nh n định ―người đồng t nh n m đ

s ng m t á h êm ả h ng thế kỷ t i Việt

N m‖ (Newton 2013: 21) Thự tế nhóm

tá giả Viện Nghiên ứu Phát triển X h i

đ ho r ng ‗trong m t nền v n hó m giá trị ủ gi đình v on ái đượ đề o tuyệt

đ i như ở Việt N m tuy tình dụ đồng giới không đượ hấp nh n nhưng không bị trừng ph t h kh v bị kỳ thị n ng nề như

t i m t s nướ khá trên thế giới‘ (Khuất Thu Hồng v ng sự 2009: 336) Thế nhưng như N t lie Newton đ hỉ r ‗dù không ó những đ o lu t h nh thứ oi đồng t nh l ph m pháp v n ó nhiều quy định h m ý ph n biệt đ i xử với á thự

h nh đ d ng giới v t nh dụ đượ n i kết trong vô s á tuyên b h nh sá h ho

đượ thự thi m t á h gián tiếp qu ác

phong tr o v n đ ng to n d n về bổn ph n

ông d n thời đ i mới‘ (2014: 257) Và theo

qu n sát ủ nh nghiên ứu n y thì á

tr nh lu n xo y qu nh hôn nh n đồng giới

t i Việt N m đương thời ó thể l m lu mờ

m t thời kỳ lị h sử d i hơn oi đồng t nh

như m t d ng tệ n n x h i v á định kiến

x h i b o trùm Nghiêm tr ng hơn sự kiến

t o x h i v lu t pháp m t á h mơ hồ về

lị h sử đồng t nh ó thể d n đến m t ý niệm

ho r ng đồng t nh hư từng tồn t i ho

hỉ như m t thứ h nh vi ngo i l i không xảy

ra ở người Việt (2014: 257) Đ biệt qu n

niệm n y l i khá trùng với diễn ngôn h nh

th ng về á tệ n n x h i— ó xu hướng hỉ

tr h á tá đ ng tiêu ự từ x h i phương

T y đ đượ du nh p v o Việt N m kể từ

khi thự thi h nh sá h Đổi mới (Nguyễn

Thu Hương 2016) Do v y Newton ho r ng

‗ á h giả v nh qu n sát x h i ó lẽ

không nên dự trên á lu t về đồng t nh

h y hôn nh n đồng giới như l thử nghiệm

giấy quỳ về tình tr ng b i (x h) đồng t nh

h y b i (x h) vượt giới ở Việt N m‘ (2013:

21-22) Dự trên kết quả điều tr d n s về

tỷ lệ n m giới hư từng kết hôn trên ả

nướ J ob Aronson ng đ l p lu n r ng

h nh truyền th ng báo hiếu khiến Nh nướ

không nhất thiết phải t o r á đ o lu t để

ấm đồng t nh ―Sứ n ng ủ truyền th ng

tự th n nó ó thể d n người t đến với lự

h n kết hôn‖ (Aronson 1999: 208) Kh

nh n y đượ minh h r nét qu m t điều

tr định lượng mới đ y về m i qu n hệ s ng

hung v nhu ầu hôn nh n ủ người đồng

giới trên ph m vi ả nướ (Viện Nghiên ứu

x h i môi trường v kinh tế 2013 ) Trong

ph m vi nghiên ứu n y m t s thông t n

viên từ ng đồng LGBT9 ho biết đ từng

9

LGBT l từ viết t t hữ ái đầu tiên ủ á thu t ngữ

tiếng Anh về người đồng t nh nữ (Lesbi n), người đồng

t nh n m (G y) người song tính (Bisexual) và người

huyển giới (Transgender)

kết hôn dị t nh Phần lớn những người đ kết hôn ho biết h lấy hồng/vợ dưới sự ép

bu ủ gi t (Viện Nghiên ứu x h i môi trường v kinh tế 2013a: 21-22)

4.2 Bên thềm thiên niên kỷ mới: Tiếp cận dựa trên quyền và xã hội dân sự

Bướ s ng những n m đầu thế kỷ XXI,

á hủ đề đ d ng giới v t nh dụ ng y

ng đượ đông đảo ông lu n giới nghiên

ứu v nhất l á nh ho h định chính

sá h qu n t m Cho đến thời điểm n y đ ó

m t s ông trình kho h m ng t nh h n

l m đi s u l m r nhiều kh nh khá nh u như nghiên ứu d n t h về ng đồng les t i th nh ph Hồ Ch Minh (Newton 2016) truyền thông đ i húng v phong tr o LGBT (F ludi 2016) thự h nh đ d ng giới v t nh t người (Nguyễn Thu Hương 2016) diễn ngôn báo h (Tr n 2014) v sáng tá v n h (Nguyễn Qu Vinh 2015)

xo y qu nh hủ đề đồng t nh huyển giới v

hệ lụy ủ á diễn ngôn x h i nhu m đầy

kỳ thị v định kiến đến sứ kh e v sự n sinh ủ á nhóm đ d ng giới v t nh dụ này (Horton 2014)

Dưới gó đ thự h nh phát triển những đóng góp đầu tiên phải kể đến l á báo áo nghiên ứu ph n t h v góp ý h nh sá h

ủ Viện Nghiên ứu Kinh tế X h i và Môi trường (iSEE) đượ xem l tổ hứ đi tiên phong v n đ ng ho quyền ủ ng đồng LGBT trong nướ Với sự t i trợ kinh

ph ủ nhiều ơ qu n phát triển qu tế v

sự ph i hợp hỗ trợ từ m t s b ng nh trong nướ Viện nghiên ứu x h i môi trường

v kinh tế đ triển kh i á u khảo sát điều tr tương đ i quy mô về thự tr ng

ph n biệt đ i xử với người đồng t nh song

t nh v huyển giới (2016) trưng ầu ý kiến người d n về hôn nh n ùng giới (2013 ) trải nghiệm s ng hung ùng giới (2013b)

và truyền thông về đồng t nh luyến ái trên báo in v báo m ng (2011 ) Đồng thời

Viện Nghiên ứu X h i Môi trường v

Kinh tế ng thự hiện m t s á nghiên

ứu định t nh về trải nghiệm ủ từng nhóm

riêng biệt như đồng t nh nữ (2010) người

huyển giới (2013 ) n m qu n hệ ùng giới

(2011b) v tr em đường ph l người đồng

t nh v huyển giới (2011 ) Cùng với Viện

nghiên ứu x h i môi trường v kinh tế ,

m t s tổ hứ phi lợi nhu n trong nướ

khá như Trung t m Nghiên ứu v ứng

dụng kho h về giới gi đình phụ nữ v

vị th nh niên (CSAGA) Trung t m Sáng

kiến Sứ kh e D n s (CCIHP) ng bướ

đầu tìm hiểu về ơ h i nghề nghiệp v ho t

đ ng sinh kế ủ người huyển giới (Hoàng

Tú Anh v ng sự 2016) phong tr o ủng

h quyền ủ người LGBT (Oosterhoff và

ng sự 2014) b o lự đ i với người đồng

t nh v huyển giới (Ho ng Tú Anh v ng

sự 2012) đồng t nh nữ (Bùi Thị Th nh H

v ng sự 2010) Trung t m Sáng kiến Sứ

kh e D n s và Trung t m Nghiên ứu v

Ứng dụng kho h về giới gi đình phụ nữ

v vị th nh niên ng t h ự điều h nh h y

th m gi ph i hợp với Viện Nghiên ứu Xã

h i Môi trường v Kinh tế ng như nhiều

tổ hứ nhóm v n đ ng x h i khá tổ hứ

á ho t đ ng h i thảo t đ m h nh sá h

v sự kiện truyền thông x h i ó quy mô

như lễ h i thường niên VietPride đượ khởi

xướng từ n m 2012 Thông qu á ho t

đ ng x h i n y Viện Nghiên ứu X h i

Môi trường v Kinh tế v á tổ hứ đ i tá

mong mu n kiến t o m t hình ảnh t h ự

về ng đồng LGBT t i Việt N m với tuyên

ngôn bình thường, yêu thương, bản sắc cộng

đồng chung và quyền con người (Faludi

2016) Cá h định khung n y r r ng đ i l p

với á diễn ngôn x h i từ trướ đến giờ về

LGBT như m t căn bệnh, trào lưu xã hội,

biến thái đạo đức và tội phạm (Viện Nghiên

ứu X h i, Môi trường v Kinh tế 2011)

Xét ở mứ đ nhất định á phong tr o v n

đ ng x h i n y đ giúp n ng o nh n thứ

x h i về người đồng t nh song t nh v

huyển giới Chỉ s u h i th p kỷ vấn đề đ

d ng giới v t nh dụ ó v từ hỗ phải giấu

k n đ trở th nh niềm tự h o kiêu h nh (Nu l rt 2016) Đ biệt l trong mấy n m gần đ y Nh nướ đ b n h nh m t lo t á

v n bản pháp lu t ó ý nghĩ thiết yếu với

á nhóm đ d ng giới v t nh dụ t i Việt Nam

Trướ hết phải kể đến b Lu t Hôn nhân

và gia đình 2014 (Qu H i s 52/2014/QH13) t i khoản 2 Điều 8 đ b

quy định “cấm kết hôn giữa những người

cùng giới tính” và đượ thay là “không thừa nhận giữa những người cùng giới tính.” Nhà nướ không thừ nh n hôn nhân

giữ những người cùng giới tính nhưng ng không ấm những người cùng giới tính tổ

hứ đám ưới hôn lễ về s ng chung với nhau Có thể nh n thấy pháp lu t không xét tới yếu t xu hướng t nh dụ h y bản d ng giới ủ á á nh n đ ng ký kết hôn m hỉ

n ứ v o giới t nh đượ ghi nh n trên á giấy tờ tùy th n ủ á á nh n thự hiện thủ tụ (UNDP & USAID Vietn m 2014) Đồng thời Nghị định 110/2013/NĐ-CP ủ

Ch nh phủ b n h nh quy định về xử ph t vi

ph m h nh h nh trong lĩnh vự bổ trợ tư pháp h nh h nh tư pháp hôn nh n gi đình thi h nh án d n sự phá sản do nh nghiệp hợp tá x đ lo i b hế t i xử ph t

h nh h nh đ i với h nh vi ―kết hôn giữ những người ùng giới t nh‖

M t n m s u đó 2015 ó thể được xem

là m c son quan tr ng với việc Qu c h i phê chuẩn hàng lo t á v n bản pháp lý

nh m đảm bảo các quyền thiết yếu cho c ng đồng đ d ng giới và tính dục Lu t thi hành

t m giữ, t m giam 2015 có hiệu lực từ ngày 01/07/2016 t i điều 18 quy định b trí theo khu và phân lo i đ i với người bị t m giữ,

t m gi m trong đó người đồng t nh người chuyển giới được t m giữ, t m giam ở buồng riêng Có thể thấy r ng quy định này

n đề c p tới người đồng tính, m t đ i

tượng v n hư được thừa nh n rõ ràng

trong á v n bản pháp quy như người

chuyển giới Bướ tiến mới đ y nhất l B

lu t d n sự s 91/2015/QH13 đ đượ Qu

h i thông qu ó hiệu lự từ ng y

01/01/2017, ho phép á nh n ó quyền xá

định l i giới t nh (điều 36) v những i ó

nhu ầu đều ó thể thự hiện huyển đổi giới

tính theo quy định ủ lu t (điều 37) Hiện

t i đ ng diễn r quá trình th m vấn ý kiến

ng đồng đ i với dự thảo báo áo đánh giá

tá đ ng h nh sá h ủ Dự án Lu t Chuyển

đổi giới t nh do B Y tế x y dựng Ngoài ra,

trong b i ảnh Dự án lu t sử đổi bổ sung

m t s điều ủ B Lu t L o đ ng n m

2012 á tổ hứ x h i d n sự đ ng ó ơ

h i yêu ầu mở r ng thêm quyền bảo vệ

ng đồng đ d ng giới v t nh dụ t i Việt

Nam

Ngo i những tiến b rất đáng ghi nh n

trong việ x y dựng hệ th ng v n bản pháp

lu t nh m đảm bảo quyền v sự ông b ng

ho ng đồng đ d ng giới v t nh dụ ủ

Nh nướ hiện v n n tồn t i nhiều bất p

pháp lý Chẳng h n Lu t nghĩ vụ qu n sự

2017 s 78/2015 điều 12 quy định đ i tượng

đ ng ký nghĩ vụ qu n sự công dân nam

trong đ tuổi thự hiện nghĩ vụ qu n sự ó

nghĩ vụ phụ vụ t i ng trừ á trường hợp

đượ miễn đ ng ký nghĩ vụ qu n sự ho

miễn g i nh p ng Đ i với ông d n nữ

trong đ tuổi thự hiện nghĩ vụ qu n sự

trong thời bình nếu tự nguyện v qu n đ i

có nhu ầu thì đượ phụ vụ t i ng Trong

trường hợp người huyển giới từ nữ s ng

n m nếu trong đ tuổi thự hiện nghĩ vụ

qu n sự ng sẽ phải thự hiện theo quy

định ủ lu t n y tương ứng với quyền

nghĩ vụ ủ giới t nh s u khi huyển đổi

ủ mình Vấn đề đ t r l nếu quy định

người huyển đổi giới t nh từ nữ s ng n m

phải thự hiện nghĩ vụ qu n sự thì sẽ ó

trường hợp tr n tránh b ng á h không đ ng

ký th y đổi h tị h ho đến hết tuổi nghĩ vụ

qu n sự C n trường hợp n m huyển s ng

nữ thì sẽ nh nh hóng đ ng ký h tị h để không phải thự hiện nghĩ vụ Vì v y theo

ý kiến ủ giới lu t gi Nh nướ ần sớm

x y dựng quy định lu t pháp ụ thể về việ huyển đổi giới t nh để quyền n y không hỉ

l m t ―quyền treo‖ trên giấy tờ.10

Lu t s 40/2009/QH12 khám bệnh hữ bệnh quy định quyền v nghĩ vụ ủ người bệnh người h nh nghề khám bệnh hữ bệnh v ơ sở khám bệnh T i điều 9 Quyền đượ tôn tr ng d nh dự bảo vệ sứ kh e trong khám bệnh hữ bệnh mụ 2 nhấn

m nh đến quyền đượ tôn tr ng về tuổi tác, giới t nh d n t t n ngưỡng nhưng không

đề p xu hướng tình dụ Hơn nữ t i điều

5 B Lu t Bình đẳng giới không đề p thu t ngữ bản d ng giới v khuynh hướng tình dụ Do đó ng không ó v n bản quy

ph m liên qu n n o hướng đến bảo đảm quyền lợi ho những người không theo á quy huẩn dị t nh M dù từ b o lự trên ơ

sở giới đượ nh đến t i điều 10 Lu t Bình đẳng Giới v trong á điều 11 13 16 ủ Thông tư s 07/2011/TT-BTP do B Tư pháp b n h nh ng y 31 tháng 3 n m 2011 hướng d n bảo đảm bình đẳng giới trong tổ

hứ cán b và ho t đ ng trợ giúp pháp lý, các nhà làm lu t không hề đư ra định nghĩ

về b o lự trên ơ sở giới B lu t Phòng

h ng b o lự gia đình 02/2007/QH12, ban

h nh ng y 5 tháng 12 n m 2007 ng sử dụng ngôn từ với ngụ ý về m i n n nh n b o

lự gi đình B lu t v á nghị định b n

h nh kèm theo không hề nh đến ng đồng đ d ng giới v t nh dụ Hơn thế B

lu t hỉ ó ph m vi điều hỉnh với h nh vi

b o lự ủ th nh viên gi đình đ i với thành viên khác trong gia đình hứ không

áp dụng đượ với b o lự trên ơ sở giới

v n trự tiếp nh m đến ả người n m v người nữ ngo i ph m vi gi đình như hiếp

d m quấy r i tình dụ v qu n tr ng không

10 Theo Vietb o ng y 28 tháng 11 n m 2015