Các chủ thể phát triển khách thể phát triển và những hình thức phát triển theo nghĩa ngoại động từ và nội động từ

663 Các chủ thể phát triển, khách thể phát triển và những hình thức phát triển theo nghĩa “ngoại động từ” và “nội động từ” Oscar Salemink* Tóm tắt: Cho dù các nguồn lực v n hóa được th

663

Các chủ thể phát triển, khách thể phát triển và những hình thức phát triển theo nghĩa “ngoại động từ” và “nội động từ”

Oscar Salemink*

Tóm tắt: Cho dù các nguồn lực v n hóa được thao tác hóa khái niệm một cách khách quan

với thu t ngữ “v n hóa” hay l thể hiện qua con người các nguồn lực v n hóa có thể được

cho là ở trong con người – các chủ thể của v n hóa Theo tôi điều n y ngụ ý rằng một cách

nhìn về phát triển bền vững dựa trên các nguồn lực v n hóa nên t p trung trước hết v o các chủ thể của v n hóa theo nghĩa l các chủ thể n y gi ng với các chủ thể phát triển Ý tưởng n y bắt nguồn từ sự ph n biệt (trong tiếng Anh) giữa động từ “phát triển” ở thể ngoại động từ v nội động từ Trong thực h nh ngôn ngữ trước đ y “phát triển” l nội động từ - không có bổ ngữ - với sự xuất hiện khái niệm mới của phát triển từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai như chúng ta biết ng y nay “phát triển” trở th nh ngoại động từ có nghĩa l nó có bổ ngữ Nói một cách khác “phát triển” b y giờ có thể l phát triển cái gì đó hay ai đó (s ít hay s nhiều) dẫn đến sự tách biệt ho n to n giữa các chủ thể của phát triển (thường l các nh t i trợ phát triển các nước phương Bắc các tổ chức phát triển nh nước) v các khách thể phát triển (thường thường nhưng không phải to n diện l các

“nhóm mục tiêu” như người nghèo d n tộc thiểu s phụ nữ v trẻ em nông d n v cả các nước phương Nam) dẫn đến việc công cụ hóa các khách thể n y trong quá trình phát triển

Từ điểm xuất phát n y tôi đưa ra một cái nhìn khái quát về thực h nh v diễn ngôn về phát triển trong quá khứ v hiện tại với ít nhiều liên quan đến Việt Nam đồng thời đưa ra một

s gợi ý về việc các khách thể phát triển có thể biến th nh các chủ thể phát triển như thế

n o bằng cách coi họ như l hiện th n các nguồn lực v n hoá - như v y với tư cách tác

nh n v n hóa - v xem như l chủ thể của sự phát triển của chính họ

Từ khóa: phát triển bền vững; phát triển theo nghĩa “ngoại động từ”; phát triển theo nghĩa

“nội động từ”; chủ thể phát triển; khách thể phát triển; nguồn lực v n hóa

Ngày nhận 08/9/2017; ngày chỉnh sửa 14/12/2017; ngày chấp nhận đăng 29/12/2017

1 Lời mở đầu: Phác họa lịch sử của phát

triển sau Chiến tranh thế giới thứ hai *

"Phát triển" như l một lĩnh vực diễn

ngôn v thực h nh đã xuất hiện sau Thế

chiến hai trong b i cảnh một ch u Âu đang

cần tái thiết Cơ sở hạ tầng h u cần nông

nghiệp v công nghiệp của ch u Âu bị phá

huỷ một phần v h ng chục triệu người

ch u Âu l m v o cảnh nghèo khổ thiếu n

*

Đại học Copenhagen Đan Mạch;

email: o.salemink@anthro.ku.dk

hoặc th m chí chết đói đến nơi Chuyến đi điều tra của cựu Tổng th ng Hoa Kỳ Herbert Hoover đã kêu gọi sự ủng hộ của Mỹ đ i với việc tái công nghiệp hóa T y Âu như một sự

bổ sung kinh tế trong công cuộc tái vũ trang trong thời Chiến tranh lạnh đang nảy sinh

Sự hỗ trợ n y được đưa ra dưới hình thức Chương trình Phục hồi ch u Âu được gọi l

Kế hoạch Marshall (Marshall Plan) đưa

ch u Âu v o mục tiêu nh n viện trợ phát triển v như v y đã thiết l p chương trình phát triển v thực h nh phát triển trong b i

cảnh ch u Âu Tuy nhiên với sự phục hồi

kinh tế ch u Âu v sự giải thể thuộc địa thời

h u chiến mục tiêu khách thể v địa điểm

của phát triển đã được chuyển từ ch u Âu

sang các thuộc địa cũ Từ các vùng lãnh thổ

v d n cư từng bị x m chiếm truyền giáo

khai thác kinh tế v v n minh hóa các d n

cư n y nay thấy mình khoác lớp vỏ mới thời

h u thực d n trở th nh khách thể của một

nỗ lực ho n to n khác đó l “phát triển”

Nhưng có một sự n i tiếp của những sứ

mệnh v n minh hóa v truyền đạo Thiên

Chúa trước đ y đó l cả các nước thuộc địa

v các nước ở thời kỳ h u thuộc địa đều l

khách thể của sự thay đổi theo ý chí được áp

đặt từ bên ngo i giờ đ y mở rộng thêm bao

gồm kinh tế qu n sự chính trị v quản trị

giáo dục y tế Ở các nước đang phát triển

Thế giới Thứ ba v b y giờ l phương Nam

công cuộc phát triển bao gồm tất cả những

lĩnh vực khác biệt rộng lớn v được xem

như l điều t t đẹp đánh đồng với sự gi u

có sức khỏe tri thức v hiện đại gắn liền

với các nước phương Bắc - gồm cả những

nước thực d n cũ lẫn mới Đ i với các

cường qu c phương Bắc được cho l sở hữu

những phẩm chất mong mu n phát triển đã

trở th nh phương tiện để họ tiếp tục duy trì

ảnh hưởng của mình ở phương Nam cho dù

gián tiếp thường khi ngấm ngầm v dưới

chiêu b i đo n kết qu c tế

Trong b i viết n y tôi thảo lu n về phát

triển như l một lĩnh vực thực h nh v diễn

ngôn bắt đầu từ việc lý giải về mặt ngôn

ngữ học về bản th n khái niệm phát triển v

sự chuyển dịch của nó từ phương thức nội

động từ sang ngoại động từ cùng với việc

sử dụng khái niệm n y liên quan đến sự trổi

d y của lĩnh vực phát triển qu c tế như

chúng ta biết ng y nay Tiếp đó tôi đưa ra

những suy tư về các h m ý - có khi mang

hơi hướng tôn giáo - của phát triển như một

thực h nh mang tính ngoại động từ Trong

phần tiếp theo tôi phác hoạ các quan hệ có

tính ph n cấp bị che khuất bởi cách tiếp c n ngôn ngữ n y dựa v o hai trường hợp ở Việt Nam Trong phần cu i cùng tôi đưa ra một s ý kiến theo đó những thảo lu n của tôi về chủ thể v khách thể của phát triển có thể ảnh hưởng như thế n o đến sự hiểu biết của chúng ta nhìn từ góc độ nh n học về

m i liên hệ giữa "các nguồn lực v n hoá" v

"phát triển bền vững"

2 Khảo sát từ nguyên của khái niệm phát triển

L m thế n o m phát triển - với nghĩa hiện nay như l một lĩnh vực diễn ngôn v thực h nh - xuất hiện trong b i cảnh sau Thế chiến thứ hai lại bao gồm nhiều lĩnh vực v hoạt động khác nhau: từ hỗ trợ nh n đạo qua các dự án vệ sinh v cơ sở hạ tầng đến cải cách h nh chính công hay th m chí nh n quyền nghệ thu t v v n hóa? Trong tiếng Anh động từ "to develop/phát triển" đã có

từ rất l u so với ý nghĩa của

"development/phát triển" như l một thực

h nh Nó đã được tiếp nh n v o thế kỷ XVII

từ tiếng Pháp "développer" từ n y có g c gác tiếng Pháp cổ thế kỷ XIV-XVII (Middle French) l một kết hợp giữa các từ La tinh

dis [no, un/không] và velare [cover/che

đ y] tạo th nh desvélopper mang ý nghĩa

"unwrap /tháo gỡ b y ra" hoặc "unfold/mở ra" Ban đầu động từ "to develop/phát triển"

là nội động từ như trong "cái gì đó phát

triển" (có nghĩa l một điều gì đó được mở ra) nhưng v o thế kỷ XX một nghĩa khác

đã đến với động từ "to develop/phát triển" (v danh từ phát sinh của nó

"development/sự phát triển") cho nó một hướng đi cụ thể kết thúc: một khách thể có thể được phát triển; nói cách khác “phát triển” được sử dụng như nội động từ v ngoại động từ

Ở cương vị nội động từ "phát triển" biểu thị một quá trình hầu như độc l p thiếu định

hướng rõ rệt v thiếu một khách thể cụ thể;

"cái gì đó phát triển" hay "ai đó phát triển"

biểu thị một quá trình “mở ra” mang ít nhiều

tính độc l p không h m chứa ý tưởng cứu

cánh cho quá trình phát triển đó Với sự xuất

hiện của lĩnh vực phát triển - thay đổi có chủ

đích v /hoặc thay đổi theo kế hoạch-[ngoại

động từ] "phát triển" nhắm tới một khách

thể cụ thể ví dụ "chúng ta phát triển cái gì

đó" (như trong "phát triển lĩnh vực nông

nghiệp của Việt Nam "); hoặc "chúng ta phát

triển ai đó" (như trong "phát triển d n tộc

thiểu s ở Việt Nam”) Ở cương vị ngoại

động từ "phát triển" h m chứa một chủ thể

(tức l kẻ đang phát triển một cái gì đó/một

ai đó) v một khách thể (đ i tượng được

phát triển); nó mặc nhiên công nh n các m i

liên hệ tác nh n nh n quả v ph n cấp giữa

chủ thể v khách thể của phát triển Để minh

hoạ m i quan hệ nh n quả v ph n cấp n y

nếu nói rằng Ng n h ng Thế giới [chủ thể]

đã “phát triển” cơ sở hạ tầng ở Nigeria

[khách thể] như thế l có lý; nhưng ngược

lại khi phát ngôn rằng Nigeria [chủ thể]

đang “phát triển” Ng n h ng Thế giới

[khách thể] nó sẽ trở nên vô nghĩa hoặc phi

lý

Trong Tiếng Anh khái niệm chủ thể v

khách thể có thể mang nhiều nghĩa khác

nhau tùy theo lĩnh vực diễn ngôn v ngữ

cảnh Trong tiếng Việt về mặt ngôn ngữ học

“subject” được dịch l chủ ngữ v “object”

được dịch l bổ ngữ Trong triết học

“subject” thường được dịch l chủ thể và

“object”được dịch l khách thể (tôi sẽ không

đề c p đến sự ph n biệt giữa chủ thể con

người v khách thể vô tri vô giác trong b i

viết n y) Như v y l có sự khác biệt về mặt

từ vựng giữa ngôn ngữ học v triết học về

khái niệm “subject” v “object” v điều n y

tạo ra những hiệu ứng thực tế khi diễn ngôn

phát triển được đưa v o thực h nh chính

sách Vì lĩnh vực diễn ngôn v thực h nh

phát triển như chúng ta biết hiện nay trên

to n thế giới bắt nguồn từ tiếng Anh những thu t ngữ n y đã được to n cầu hóa v phổ thông hóa bằng nhiều thứ tiếng địa phương

ví dụ như trong tiếng Việt phát triển mang

một ý nghĩa mới v khác sau khi Việt Nam

gi nh được độc l p v hội nh p v o các mạng lưới to n cầu Nói cách khác sự xuất hiện của phát triển theo hình thức ngoại động từ sau Thế chiến thứ hai v sau thời kỳ giải thể thuộc địa đã ph n biệt rõ rệt về mặt ngôn ngữ giữa chủ thể v khách thể của phát triển v như v y đã tạo ra các khách thể của phát triển ngo i các chủ thể của phát triển; nhưng những khách thể của phát triển n y thường chính l con người

Nói cách khác phát triển không phải l một thu t ngữ trung l p ở trong lĩnh vực diễn ngôn v thực h nh của viện trợ phát triển hợp tác phát triển v phát triển qu c

tế Phát triển - như l một ngoại động từ-giả định một chủ thể phát triển v một khách thể phát triển chồng chéo nhau kết n i với nhau theo thứ b c trong một v n h nh được định hướng v có chủ đích ở đó cứu cánh l l m cho khách thể phát triển trở th nh hoặc ít ra

gi ng như chủ thể phát triển Nhưng có gì trong cái từ ấy v nó liên quan đến như thế

n o đến việc nghiên cứu phát triển ở Việt Nam v với tiếng Việt? Như ta biết việc hiểu v thực h nh phát triển bắt nguồn từ tiếng Anh v được to n cầu hóa v phổ thông hóa trên to n thế giới - bao gồm Việt Nam - tôi cho rằng đó l điều thích đáng Trong b i cảnh n y việc truy tầm nguồn

g c của từ phát triển trong tiếng Việt l cần

thiết nhưng điều n y vượt ngo i khuôn khổ của b i viết n y v ngo i khả n ng ngôn ngữ của tôi Vì v y trong phần tiếp theo tôi sẽ c

lý giải s u hơn phát triển như nó được tưởng tượng ở phương Bắc v thực h nh phát triển đến từ đ y; đó l hoạt đông mang tính cách tôn giáo thể hiện qua các sự kiện cụ thể ví

dụ như sự tham gia của các nh n v t nổi tiếng trong các thực h nh phát triển

3 Một công việc mang hơi hướng tôn

giáo 1

Trong một b i viết gần đ y tôi đã ph n

tích phát triển ở phương Bắc sau Thế chiến

thứ hai - cụ thể l khách thể phát triển trong

m i quan hệ ngoại động từ - như l một nỗ

lực có tính cách tôn giáo (Salemink 2015a)

Dưới đ y tôi sẽ tóm tắt ngắn gọn những

điểm chính trong b i viết đó v không ph n

tích thêm Một s học giả (Koselleck 2002,

2004; Gray 1998, 2007) l p lu n một cách

thuyết phục rằng sự thế tục hóa về thời gian

trong Sơ kỳ c n đại (early modern period) ở

ch u Âu song h nh với việc thế tục hóa kỳ

vọng cứu rỗi theo đó thiên đường không ở

kiếp sau m ở ngay thế giới n y (v o những

giai đoạn thường l sau một v i biến đổi

phá vỡ chẳng hạn như một cuộc cách mạng)

Thời gian được quan niệm theo nghĩa đơn

tuyến-một đường n i liền quá khứ hiện tại

v tương lai hơn l dựa trên trải nghiệm chu

kỳ của các mùa vụ - v được mô tả bằng

những khái niệm tiền th n v quen thuộc về

phát triển như tiến bộ tiến hóa v v n minh

(được hiểu như quá trình) Cùng với việc thế

tục hóa niềm tin cứu rỗi những mong đợi

mang tính tôn giáo về thế giới bên kia được

thay thế hoặc kèm theo v /hoặc kết hợp với

những hệ tư tưởng chính trị như chủ nghĩa

xã hội chủ nghĩa cộng sản chủ nghĩa vô

chính phủ v cả chủ nghĩa tự do v một v i

khía cạnh của chủ nghĩa tư bản - như John

Gray (1998, 2007) chỉ rõ - nhất l khi chúng

khoác vào những đặc trưng của chủ nghĩa

t n tự do Niềm tin về cứu rỗi mang tính tôn

giáo v thế tục (chính trị) thường gặp nhau ở

tín ngưỡng thiên niên kỷ (millenial beliefs)

về sự phá vỡ v sự cứu rỗi sau một quá trình

thanh lọc; một lần nữa ta hãy suy ngẫm về

1

Phần n y phần lớn dựa trên Rist (2002) and Salemink

(2015a) Để tìm hiểu thêm những l p lu n trong phần n y

xem thêm Salemink 2015a cũng như b i viết chưa xuất

bản của tôi (Salemink 2013)

những điểm tương đồng chính thức giữa các thuyết mạt thế mang tính tôn giáo v thuyết mạt thế mang tính cách mạng thế tục

Như Gilbert Rist (2002) đã chỉ ra tư tưởng phát triển có điểm chung với tôn giáo

ở niềm tin thơ ng y về khả n ng thực hiện những giấc mơ không tưởng - một niềm tin được thể chế hóa v to n cầu hóa nhưng chưa bao giờ được thực hiện Như Paul Basu

và Ferdinand de Jong đã viết trong một b i gần đ y: “trong khi chúng không hẳn l những gì ngược lại với các ho n cảnh tệ hại

ng y nay những biểu đạt không tưởng n y ít

ra l chỉ báo (indexical) cho những hoàn cảnh để qua đó đưa ra “hình ảnh giải đáp”

về giải thoát” (Paul Basu and De Jong 2016: 8) Nói cách khác, ho i niệm về quá khứ v tưởng tượng đến tương lai đều xảy ra trong hiện tại Tương tự những lý tưởng cao vời như nh n quyền hay Mục tiêu thiên niên kỷ

về bản chất đều l những điều không tưởng bắt nguồn từ những tình hu ng thực tế không trùng hợp với những lý tưởng n y như Mười điều r n trong Kinh Thánh l những điều cần biết bởi vì con người hoặc không l m hoặc không nh n ra chúng trong đời họ Chính cái đặc tính không thuộc đời

s ng thường ng y hay như Émile Durkheim (1912) từng nói những điều phi thế tục đã thần thánh hóa các mục tiêu như thế; v trong chừng mực chúng được đề ra ở dạng

n o đó m không ai có thể bác được chúng

có khuynh hướng trở th nh không thể nghi ngờ v t i thiêng liêng Về Nh n quyền Kirsten Hastrup mô tả đặc tính như thể tôn giáo như sau:

"Ngay cả khi các chính phủ tán đồng các quyền n y với bề ngo i đạo đức v với nhiều dè dặt ít ai công khai chất vấn giả định cơ bản l những quyền n y giúp thêm cho việc thực thi công lý giữa người d n Theo nghĩa đó tuyên ngôn qu c tế nh n quyền đã trở th nh đại diện cho "lợi ích chung" một cái gì đó m chúng ta phải tích

cực phấn đấu để đạt được trên quy mô to n

cầu Tuyên ngôn n y bắt nguồn từ sự tưởng

tượng t p thể về tr t tự to n cầu" (Hastrup

2001: 9)

Không chỉ Nh n quyền tạo nên sự thần

thánh hóa (về các quyền chính trị xem

Ignatieff 2001) m Các mục tiêu Thiên niên

kỷ cũng được diễn giải dưới dạng “thu n

theo Trời [Thiên đường]” theo nghĩa l việc

thực hiện những mục tiêu n y sẽ tạo nên

thiên đường ở địa giới n y v như v y đã

thần thánh hóa một nỗ lực không tưởng

(Gabay 2011, 2012)

Một hình thức khác của việc thần thánh

hóa sự phát triển l đưa v o hình ảnh các

nh n v t được xem như thần thánh Trong

khi ở phương Nam những nh n nh n v t n y

thường l những lãnh tụ chính trị như Hồ

Chí Minh người trong di chúc (1969) của

mình đã kêu gọi người Việt Nam cần phải

x y dựng lại đất nước đẹp hơn mười lần sau

khi chiến thắng qu n x m l ng Mỹ:

Còn non, còn nước, còn người,

Thắng giặc Mỹ, ta sẽ xây dựng hơn mười

ngày nay 2 !

Xin lưu ý việc sử dụng từ “x y dựng

(lại)” chứ không phải từ “phát triển” phản

ánh sự chú trọng của kế hoạch Marshall về

tái thiết Ở phương Bắc các nh thực h nh

phát triển mang hơi hướng tôn giáo như Mẹ

Teresa và Albert Schweitzer đã thần thánh

hóa nỗ lực phát triển như l một hy sinh cá

nh n cho người nghèo trong những th p kỷ

ban đầu của phát triển Gần đ y hơn các

nh n v t thánh thiện được sùng bái l các

học giả như Paul Farmer Elinor Ostrom v

Jeffrey Sachs; v hiện nay dạng người n y l

những nh n v t nổi danh trong v n hóa đại

chúng như Bob Geldof Bono v tất cả

2

Cách dịch khác xem trong The Antioch Review Lưu ý

l việc sử dụng từ “x y dựng (lại)/tái thiết” chứ không

phải từ “phát triển” lặp lại sự nhấn mạnh của kế hoạch

Marshall về x y dựng lại

những diễn viên v ca sĩ từng đóng vai đại

sứ cho một tổ chức phát triển hoặc hoạt động từ thiện n o đó - từ Angelina Jolie cho đến nh n v t nổi tiếng địa phương của bạn

Sự sùng kính những người nổi tiếng ng y nay v việc để tang to n cầu khi họ qua đời như Elvis Presley Công nương Diana, hay Michael Jackson - được ph n tích dưới hình thức thế tục hóa việc sùng bái các vị thánh thần v đôi khi những người nổi danh (còn

s ng hay đã chết) được gán cho những quyền lực to lớn hơn đời thường Kể từ khi ngôi sao giải trí Danny Kaye được bổ nhiệm làm “Đại sứ thiện chí” cho UNICEF v o

n m 1954 các tổ chức phát triển ng y c ng quan t m tới việc tuyển dụng những người nổi tiếng để quảng bá cho sự nghiệp của tổ chức của mình bằng cách dựa v o sự cu n hút cá nh n những người nổi tiếng đó Như Max Weber (1922) đã chỉ ra uy tín hay sức hút của cá nh n (chẳng hạn lãnh tụ hay người nổi tiếng) phải được hiểu như l sự thế tục hóa của hạnh phúc siêu ph m trong khi đó c ng có nhiều nh ph n tích đương thời ghi nh n rằng các nh n v t nổi tiếng có

xu hướng đảm nh n v hiện th n một vị thế gần như tôn giáo v như v y ở một chừng mực n o đó họ đã đi theo vết ch n của các

b c thánh thần (Berenson and Giloi 2010; Turner 2004) Nhiều học giả v các nh bình

lu n đã ph n tích sự tham gia của người nổi tiếng trong các quan hệ công chúng v các cuộc v n động cho các nỗ lực phát triển ở nhiều góc độ khác nhau - phổ c p nhất l từ góc độ thương mại hóa h ng hóa v v n hóa đại chúng (Biccum 2011; Kapoor 2013; Richey and Ponte 2008) - nhưng cho tới nay

có ít người ph n tích về m i quan hệ giữa sự

“danh nh n hóa” (celebritization) v thần thánh hóa (Salemink 2013)

Không chỉ các mục tiêu phát triển v các chiến dịch quan hệ công chúng đi kèm, những thực h nh phát triển còn có xu hướng

khoác lên mình những đặc trưng nhu m

màu sắc sắc tôn giáo đặc biệt l qua những

quá trình nghi thức hóa tr n ng p trong phát

triển Đặc trưng của những can thiệp phát

triển l nhấn mạnh đến các thủ tục gắn với

những thu t ngữ có tác dụng n ng cao tinh

thần (“feel good”) như “từ dưới lên” “tham

gia” “chia sẻ” “bình đẳng giới” “bền

vững” “hiệu quả” vv - những thu t ngữ

n y rất hấp dẫn bởi vì chúng xuất phát từ

những thực tế ho n to n trái ngược Sự viện

dẫn (invocation) lặp đi lặp lại những thu t

ngữ n y - bất kể sự áp dụng khả n ng ứng

dụng hay tính thích nghi của chúng với thực

tế hiện nay (Mosse 2005) - về bản chất phần

lớn l một nghi thức v chính đặc trưng

được nghi thức hóa n y mang lại tính hiệu

quả cho các dự án hay can thiệp phát triển

mặc dù không nhiều trong liên hệ với những

cộng đồng/d n chúng địa phương ở phương

Nam (khách thể của phát triển) m chủ yếu

l với giới t i trợ ở phương Bắc (chủ thể của

phát triển) Hơn nữa những sự viện dẫn n y

được dùng như l biểu hiện nghi thức của

niềm tin v o những kết quả mong mu n của

can thiệp phát triển qua việc lặp đi lặp lại

Ng nh công nghiệp phát triển tìm cách xác

định “tiến triển” qua một loạt những kỹ

thu t giám sát v đánh giá để đo lường kết

quả sau chu kỳ dự án ba hoặc b n n m dựa

trên một “đường chuẩn” phi - lịch sử Khi

những dự án hay những can thiệp được đánh

giá l không đạt được mục tiêu hay bị

“những nhóm mục tiêu” (khách thể phát

triển) hay người ngo i chỉ trích sự viện dẫn

những khái niệm “n ng cao tinh thần” (“feel

good”) l minh chứng cho những ý định t t

đẹp của chủ thể phát triển v vì v y được

dùng nhằm hợp thức hóa nỗ lực của họ bất

kể kết quả hay h u quả như thế n o

Cu i cùng như tôi đã l p lu n (Salemink 2015a) việc thần thánh hóa các mục tiêu (Nh n quyền Mục tiêu phát triển thiên niên kỷ - MDG hay Mục tiêu phát triển bền vững - SDG) sự tôn sùng các vị thánh thời nay v sự nghi thức hóa thể thức phát triển tạo ra tác động cộng hưởng của sự thanh lọc (Latour 1993) thực h nh phát triển

từ sự hỗn độn của th ng trầm kinh tế chính trị to n cầu v địa phương từ chiến tranh xung đột v thảm họa v từ thực tế địa chính trị Diễn ngôn phát triển không tính đến tình hình địa chính trị hay lịch sử to n cầu lịch

sử khu vực v lịch sử địa phương khi thực hiện hay không thực hiện các h nh động cụ thể Ví dụ các phương sách phát triển gi ng nhau có thể đề nghị cho cả Việt Nam v Chad bất chấp vị thế địa chính trị v địa kinh tế t i thu n lợi của Việt Nam đ i với Trung Qu c Nh t Bản v Biển Đông trong khi đó Chad l một nước chỉ có đất liền v

sa mạc Sự thanh lọc các hiện thực lịch sử từ diễn ngôn v thực h nh phát triển l m cho các nh t i trợ phương Bắc có thể vờ cho rằng phát triển ở phương Nam l kết quả của các can thiệp phát triển v sự kém phát triển không liên quan gì đến các h nh động chính trị v kinh tế của chính họ ở trong quá khứ

v hiện tại Tư duy n y được duy trì mặc dù

có nhiều bằng chứng ngược lại - chỉ nghĩ đến những nguyên nh n v tác động không đồng đều của sự nóng lên to n cầu cũng cho thấy điều n y Cu i cùng các mục tiêu cao

cả của Mục tiêu phát triển thiên niên kỷ v Mục tiêu phát triển bền vững xác định những ý định t t đẹp v do đó tránh tội cho các qu c gia v các tác nh n ở phương Bắc

4 Có gì đang ẩn khuất?3

Ở phần trước tôi đã l p lu n rằng từ

phương Bắc phát triển có xu hướng được

thần thánh hóa theo nhiều cách khác nhau

v như thế l tách nó ra khỏi những thực

h nh diễn ngôn v trải nghiệm thế tục

thường ng y v ch i bỏ trách nhiệm của các

chủ thể phát triển phương Bắc cho mọi tình

trạng khó kh n của những người thấy mình

l khách thể phát triển ở phương Nam Nói

cách khác phát triển như l một ngoại động

từ như nêu ở trên - bao gồm v n i liền chủ

thể v khách thể theo một quan hệ thứ b c -

được tưởng tượng thu t lại nỗ lực v thi

h nh bên cạnh các thực thể phát triển thiên

về “nội động từ” có ảnh hưởng lớn trong

phương trình phát triển nhưng lại hoạt động

theo những nguyên tắc hoàn toàn khác Phát

triển theo phương thức nội động từ như thế

l sản phẩm của lịch sử hơn l của sự can

thiệp có chủ ý nhằm mang lại những kết quả

cụ thể dưới tiêu đề phát triển Phát triển theo

phương thức nội động từ có liên quan đến

kinh tế chính trị địa chính trị lợi nhu n

lòng tham v ham mu n (của người tiêu

dùng) về những sản phẩm thương mại

những dịch vụ v trải nghiệm vì động cơ

thương mại Phát triển theo phương thức nội

động từ không theo kế hoạch đã l m nẩy

sinh-chẳng hạn như sự nóng lên to n cầu

m chính nó đã trở th nh một chuyên ngành

mới - một khách thể của phát triển theo

phương thức ngoại động từ

Nhưng sự ham mu n của người tiêu dùng

cũng l động cơ thúc đẩy của nhiều khách

thể phát triển - người nghèo ở những nước

nghèo những người thường được xem l

“nhóm mục tiêu” của phát triển - những

người m nay trở th nh chủ thể của phát

triển theo phương thức nội động từ nghĩa l

phát triển nhắm ngay đến chính họ thay vì

3 Phần n y dựa một phần v o b i viết của Salemink

(2015b)

người những người khác Một s nghiên cứu điền dã nh n học gần đ y (High 2014; Li 2014; Salemink 2015b) đã mô tả những người nghèo các nhóm bản địa ở những

“vùng s u vùng xa” mong mu n được l m

th nh viên của một thế giới hiện đại v phát triển; sở hữu những thứ do thị trường tư bản đem lại; tiếp thu kiến thức v khả n ng để tự xoay xở trong thế giới n y Quan trọng hơn những nghiên cứu nói trên mô tả những con người n y đã h nh động theo mong mu n của họ như thế n o v như v y đã trở th nh chủ thể phát triển của chính họ nhưng rất ít khi đạt được ý nguyện của mình Khi mà khách thể phát triển rất gi ng chủ thể phát triển những nỗ lực phát triển có thể được gọi l phát triển theo phương thức nội động

từ - hay phát triển hướng v o bản th n Điều

n y trái ngược với phát triển theo phương thức ngoại động từ l h nh động theo mong

mu n qu c tế nhằm ch ng lại đói nghèo v tạo ra t ng trưởng kinh tế nhắm v o các nhóm người cụ thể hơn l các chủ thể của phát triển Như Tania Murray Li (2007) l p

lu n trong b i viết có tiêu đề The Will to

improve (Ý chí cải tiến) phát triển theo

phương thức ngoại động từ l chính trị đã trở th nh kỹ thu t trên thực tế nó hoạt động như “bộ máy ch ng chính trị” - The Anti-Politics Machine (Ferguson 1994) Th m chí ngay cả những sáng kiến nhắm trực tiếp v o

lớp người nghèo Putting the Last First (Ưu

tiên cho những người sau cùng) (Chambers

1983) được thi h nh với điểm lợi thế nhìn từ ngoài nơi m các chủ thể phát triển (Chambers v các cộng sự cha đẻ của RRA-Phương pháp đánh giá nhanh nông thôn và PRA - v đánh giá nông thôn có nông dân tham gia) d nh ưu tiên cho những

kẻ sau cùng - những khách thể phát triển nghèo

Nhưng l m thế n o một sự lưỡng ph n đơn giản - có thể nói l quá đơn giản - giữa phát triển theo phương thức nội động từ v

ngoại động từ v sự tách biệt giữa khách thể

v chủ thể phát triển có thể giải thích cho

những tình hu ng phức tạp? Trong trường

hợp Việt Nam một cu n sách gần đ y về

thành ph Hồ Chi Minh đã l m nổi b t c u

hỏi hóc búa này Trong Luxury and Rubble:

Civility and Dispossession in the New

aigon (Xa hoa và đổ nát: ự văn minh và

tước đoạt ở khu ài Gòn Mới, Erik Harms

(2017) so sánh những trải nghiệm giữa các

loại cư d n khác nhau: ở Phú Mỹ Hưng (“xa

hoa”) v Thủ Thiêm (“đổ nát”) Những cư

dân ở Phú Mỹ Hưng có một cuộc s ng mong

mu n của “giới thượng-trung lưu” (upper

middle class), mà theo tất cả các nghĩa của

từ này, có thể mô tả l “phát triển” - hay

v n minh hiện đại - ít ra là ở thời điểm này,

bởi các chuẩn mực phát triển có xu hướng

dịch chuyển, phát triển ngày hôm nay có thể

là lạc h u ng y mai như Philip Taylor đã

chỉ ra trong cu n Fragments of the Present:

Searching for Modernity in Vietnam’s South

- Những mảnh vụn của hiện tại: Đi tìm hiện

đại ở miền nam Việt Nam (2001) Nhưng

Harms đã phác họa một bức tranh phức tạp

hơn những gì cụm từ nhị ph n “phát triển -

kém phát triển” hay “chủ thể - khách thể”

gợi đến bởi vì cư d n (tương lai) ở Thủ

Thiêm cùng chia sẻ với cư d n Phú Mỹ

Hưng những lý tưởng về hiện đại v n

minh thẩm mỹ đô thị - lấy từ ý tưởng phát

triển Tuy v y, họ bị loại trừ không được dự

phần trong cái hiện đại ấy: tài sản bị tước

đoạt đất bị lấy đi đền bù không thỏa đáng

-tóm lại là bị loại khỏi những phúc lợi của

phát triển mà chính họ tìm tới/nhìn ra và

hằng ao ước Theo thu t ngữ của tôi thì họ là

những khách thể của phát triển, những người

đồng thu n với mục tiêu của phát triển áp

đặt lên họ và mong mu n trở thành chủ thể

của phát triển Họ khát khao s ng một l i

s ng m cư d n Phú Mỹ Hưng v cư d n

(tương lai) Thủ Thiêm đang/sẽ s ng, một

cuộc s ng xa hoa Thay v o đó họ thấy môi

trường của mình đã biến th nh đ ng gạch

vụn Điều này cho thấy rằng trong trường hợp này, cái cặp đôi „chủ thể - khách thể‟ không tách biệt hay loại trừ nhau, bởi vì khách thể của phát triển - những cư d n Thủ Thiêm - đã đồng cảm với những mục tiêu trừu tượng của phát triển khiến họ nhường chỗ v đôi khi còn h ng hái tham gia vào quá trình đó4

Cùng mội lý do người ta có thể biện lu n rằng người dân thuộc giới

“thượng trung lưu” (upper middle class) hiện s ng Phú Mỹ Hưng hoặc đang dọn vào Thủ Thiêm bản thân họ là khách thể của phát triển theo nghĩa của Faucauld ở mức độ hành vi của họ đã được quy định, và mong

mu n của họ đã được r p khuôn Nói cách khác, sự ph n định giữa chủ thể và khách thể của phát triển không rành rọt nhưng đấy

là trong một b i cảnh địa phương ở thành

ph Hồ Chí Minh hơn l trong lĩnh vực phát triển xuyên qu c gia

Bây giờ tôi sẽ chuyển sang một vấn đề khác thích hợp hơn mặc dù tôi không có kiến thức nhân học chuyên sâu về nó Cá được coi là một thành phần quan trọng trong

ẩm thực Việt Nam và là nguồn chất đạm quan trọng cho phần lớn d n chúng Nhưng khi người Việt nam nói rằng họ lựa chọn cá

họ ngầm chỉ một cái gì đó ho n to n khác

Câu tôi chọn cá mang một ý nghĩa khác vào

tháng tư, tháng n m n m 2016 trong b i cảnh cá chết hàng loạt dạt vào bờ biển Hà Tĩnh v các tỉnh miền Trung nhìn ra Biển Đông do ô nhiễm công nghiệp Cụ thể hơn người phát ngôn của công ty thép Formosa

H Tĩnh đã đưa ra sự lựa chọn giữa cá và thép khi phản ứng lại những cáo buộc đầu

4 Trong một bình lu n Erik Harms viết rằng trong khi những cư d n Thủ Thiêm có thể l khách thể của phát triển theo cách l họ phải theo ý mu n của những người phát triển họ cũng có thể rất nhiệt tình về dự án phát triển cho cả th nh ph v như v y l chủ thể của sự phát triển

Th m chí có trường hợp họ cũng đầu tư khá nhiều v o phát triển khi họ trở th nh những kẻ đầu cơ (đất) qui mô nhỏ ở những khu vực khác trong th nh ph (Erik Harms trao đổi cá nh n 13 April 2017)

tiên là công ty phải chịu trách nhiệm đã xả

thải bùn đặc độc hại làm cho cá chết hàng

loạt5 Ở đ y chúng ta lại thấy tính nhị phân,

tương ứng với tính nhị phân giữa người phát

triển - chủ thể của phát triển - và khách thể

của phát triển - những người phản đ i lại

việc bị/được phát triển Khi sự lựa chọn đó

được đưa ra với điều kiện trắng trợn như

v y, nhiều người Việt Nam công khai chọn

cá do đó cho thấy đ y không phải là thứ

phát triển họ mu n Nhưng có thể nói thêm

về điều này, bởi khi phát ngôn viên nói rằng

người Việt Nam phải chọn giữa cá và thép,

ông ta nói theo nghĩa bóng ngụ ý rằng họ

phải chọn giữa sinh kế truyền th ng (cá) và

phát triển hiện đại (thép)6 Người dân s ng

ven biển ở những tỉnh bị ảnh hưởng và kiếm

s ng nhờ biển rất lo âu là chuyện dễ hiểu,

bởi vì sinh kế của họ bị tác động trực tiếp -

với d n đánh bắt cá - hay gián tiếp - với giới

buôn bán và tiêu thụ Nhưng những vụ phản

đ i gồm cả cư d n các th nh ph lớn đang

hưởng cuộc s ng xa hoa hay khá xa hoa do

phát triển hiện đại mang lại m người phát

ngôn đã tóm gọn là sự lựa chọn “thép” Về

mặt sinh kế và l i s ng, những cư d n đô thị

này có thể có nhiều điểm tương đồng với

những người điều h nh nh máy thép hơn l

với những d n đánh cá - những người mà

sinh kế của họ bị ảnh hưởng nghiêm trọng

5 See

http://www.thanhniennews.com/society/taiwanese-

https://en.wikipedia.org/wiki/2016_Vietnam_Marine_Life

_Disaster (accessed 20 November 2016)

6 Thực ra đ y l một sự ph n tách sai bởi vì đánh bắt cá

v một lĩnh vực kinh tế bị ảnh hưởng khác l du lịch khó

có thể được gọi l “truyền th ng” Trong một tạp chí trực

tuyến Quartz nh báo Steve Mollman viết rằng “Đánh bắt

cá v du lịch trong khu vực bị tác động nặng nề bởi thảm

họa sinh thái điều n y cũng góp phần l m giảm sự t ng

trưởng kinh tế của Việt Nam trong nửa đầu n m nay”

Đánh bắt cá đóng góp 4% đến 5% cho GDP của Việt Nam

v có hơn 4 triệu lao động Xuất khẩu hải sản của qu c

gia trị giá 7 tỉ đô la h ng n m

http://qz.com/718576/a-

taiwanese-steel-plant-caused-vietnams-mass-fish-deaths-the-government-says/ (xem ngày 20 November 2016)

Một lần nữa như trong ví dụ của Erik Harms‟ về “S i Gòn Mới” tính nhị phân giữa chủ thể và khách thể phát triển có thể là hấp dẫn với những người tư duy theo kiểu lựa chọn rạch ròi - thép hay cá - nhưng nó

có xu hướng trở nên m p mờ trong những tình hu ng thực tế Theo sự hiểu biết ít ỏi của tôi về nghề cá thông qua công trình nghiên cứu của vợ tôi Edyta Roszko ngư dân Việt Nam không nhất thiết là những người chuộng truyền th ng, phản cảm với những tiện nghi của phát triển Bởi vì cá chưa bao giờ là nhu yếu phẩm (như gạo hay sắn), bán buôn là cần thiết để mưu sinh vì thế d n đánh bắt cá chuyên nghiệp phải nhờ vào buôn bán và thị trường Phụ nữ thường

đi đến các thành ph xa để bán cá và hải sản

do đ n ông th n thích đem về Ngày nay, ngư d n áp dụng những công nghệ mới như GPS lưới gi ng vét kỹ thu t đông lạnh để đánh bắt xa bờ hơn t ng khả n ng đánh bắt

và cạnh tranh với các ngư d n khác trên thị trường hải sản của các nước trong khu vực hơn l ở trong nước Trong các hộ gia đình người ta khao khát một nếp s ng được quảng bá là hiện đại, và nhiều hộ khuyến khích con cái từ bỏ nghề cá theo đuổi việc học để kiếm việc trên bờ (Roszko 2016) Trong khi tính nhị phân chủ thể - khách thể có thể không làm sáng tỏ gì nhiều trong cái phương trình n y sự phân biệt giữa phát triển qua theo phương thức nội động từ và ngoại động từ có vẻ như thích hợp hơn trong

cả hai trường hợp Ở khu Sài Gòn Mới, những người bị tước đoạt [nh đất] và thông qua động thái bị tước đoạt n y đã bị loại ra khỏi tính hiện đại đô thị, buộc phải dọn đi Trong khi họ có cùng ý tưởng thẩm mỹ hiện đại với những nhà qui hoạch đô thị nhưng

họ không được tham khảo ý kiến, không được đền bù thỏa đáng hay được dự phần vào phát triển một cách có ý nghĩa Họ bị áp đặt một viễn kiến nhất định về phát triển bởi các tác nhân bên ngoài - những người mà tôi

gọi là chủ thể phát triển - và vô hình trung

biến họ thành khách thể của phát triển theo

phương thức ngoại động từ, mà thực ra có

thể là họ mong mu n được trở thành chủ thể

của sự phát triển của chính họ, hay ít ra

được dự phần vào sự phát triển đã áp đặt lên

họ Cũng v y ngư d n ở H Tĩnh v rộng ra

các tỉnh khác ở bờ biển miền Trung không

được tham vấn về phát triển ngay trên mảnh

đất nơi họ sinh s ng dưới hình thức nhà

máy thép với đầu tư nước ngoài với mục

đích mang lại hiện đại cho vùng nghèo này

ở Việt Nam; th m chí có người có thể mơ

rằng điều này sẽ mang lại việc làm trên bờ

cho con cái họ Họ có biết đ u phát triển

theo phương thức ngoại động từ này thực ra

l tước đoạt sinh kế của họ - qua sự lựa chọn

trắng đen giữa cá và thép Có thể họ đã

mong mu n trở thành chủ thể của phát triển,

nhưng họ lại trở thành khách thể, và thực tế

l chướng ngại cho sự phát triển này

Điều tôi mu n gợi ý với hai mẩu chuyện

này là phát triển theo phương thức ngoại

động từ dựa trên sự tách biệt triệt để - hay

th m chí là sự phân chia thực tế dưới hình

thức tước đoạt - giữa chủ thể và khách thể

của phát triển thường không thành công cho

dù ý định rất t t đẹp, không chỉ ở Việt Nam

mà trên khắp thế giới Các dự án phát triển

theo phương thức ngoại động từ như thế

thường thất bại bởi lý do đơn giản là chúng

xem người dân hay khu vực được phát triển

như những khách thể hơn l chủ thể, không

đếm xỉa đến mong ước, sợ hãi, lo âu và

quyền lợi của họ - tóm lại là bỏ qua tính chủ

thể của họ Người ta có thể l p lu n rằng

phát triển theo phương thức nội động từ ở đó

con người là chủ thể hoàn toàn của sự phát

triển của chính mình là một lý tưởng hoang

tưởng và nguy hiểm, dễ dẫn đến toàn trị,

hợp nhất chủ thể và khách thể như trường

hợp ở Campuchia (Khmer Đỏ), trong cách

mạng v n hóa ở Trung Qu c, hay th m chí ở

Đức qu c xã - những dự án m người dân bị

ép buộc bằng bạo lực phải tham gia và buộc lòng đồng thu n với phát triển được ban hành nhân danh chính họ Mặt khác người ta

có thể l p lu n rằng việc không phân biệt chủ thể và khách thể của phát triển, giữa phát triển theo phương thức nội động từ và ngoại động từ làm cho việc l p quy hoạch chuyên nghiệp trở nên bất khả thi, kể cả quy hoạch đô thị ở thành ph Hồ Chí Minh hay quy hoạch các dự án công nghiệp ở H Tĩnh

Cả hai đều là l p lu n có cơ sở có nghĩa l xóa đi sự khác biệt giữa chủ thể và khách thể của phát triển và sự khác biệt giữa phát triển theo phương thức nội động từ và ngoại động từ là việc không thể và nói cho cùng,

đó l điều không thể chấp nh n về mặt chính trị Tuy nhiên, sự tách biệt hoàn toàn giữa các phạm trù này - chủ thể và khách thể, trong phương trình phát triển theo phương thức ngoại động từ - trong thực hành sẽ đưa đến sự phân cấp thứ b c trong dân chúng, sớm muộn gì chắc sẽ gây ra những vấn đề không thể vượt qua về tính cách hợp pháp chính trị, bởi vì nó c n cứ trên sự tước quyền một s quần chúng đáng kể

Các xu hướng chính trị gần đ y trên thế giới, từ việc Anh rút khỏi Liên hiệp châu Âu (Brexit) đến Hoa Kỳ dưới thời Trump, thường được giải thích trên nhiều phương tiện truyền thông phương Bắc như l một sự

“phản tự do hóa” (illiberalization) - kết quả của sự trỗi d y của nền chính trị dân túy Tuy nhiên, chủ nghĩa d n túy bắt nguồn từ việc phê phán sự chủ đạo kỹ trị và dựa trên thành tích của giới tinh hoa đã áp dụng các chính sách m không đếm xỉa đến h u quả

đ i với một s tầng lớp dân chúng mà theo các quy tắc của hệ th ng cai trị theo t i n ng của chủ nghĩa t n tự do là họ phải tự gánh lấy trách nhiệm trong những tình thế khó

kh n hoặc “trách nhiệm hóa" (“responsibilized”) Tại nhiều qu c gia ở phương Bắc, các chính sách tân tự do không chỉ được các chính phủ cánh hữu tiếp nh n