Biểu tượng bốn mùa trong thơ đường trung quốc và thơ quốc âm việt nam tương ng và d biệt một khảo nghiệm tiếp cận văn hóa và tư duy từ ngữ học

Với thơ Đường húng tôi t p hợp ngữ liệu từ những b i thơ Đường tiêu biểu trong Toàn ng thi để tiến h nh khảo sát... Những tương ng của biểu tượng bốn mùa trong thơ Đường và thơ Quốc âm

84

Biểu tượng “bốn mùa” trong thơ Đường (Trung Quốc) và

Dương u n Qu ng*

Tóm tắt: M i qu n hệ tiếp xú giữ v n hó Việt N m với v n hó rung Ho l u n y đ

đượ đề p nhưng dường như n i h m ủ khái niệm “tiếp xú ” vẫn l m t u hỏi hư

ó những biện giải đ h đáng Bởi thế m ho tới ng y hôm n y vẫn ó những qu n niệm

ho rằng v n hó Việt N m l sự s o phỏng ho n to n v n hó rung Ho đặ biệt l những giá trị v n hó thu về thượng tầng như tư tưởng v n h nghệ thu t v.v… hơ Đường ó thể oi l đỉnh o ủ v n h rung Qu với sứ l n tỏ v ảnh hưởng m nh

mẽ tới v n h ủ á nướ đồng v n đặ biệt l Việt N m Lự h n khảo sát về mặt ngôn ngữ ủ những biểu tượng m ng hình ảnh b n mù trong thơ Đường ủ rung Qu

v thơ Qu m (thơ Nôm) ủ Việt N m b i viết đi v o trung t m ủ sự tương đồng tưởng hừng như l hiển nhiên để khám phá những dị biệt

Từ khóa: biểu tượng; b n mù ; thơ Đường; thơ Nôm; ngữ nghĩ h

Ngày nhận 13/6/2018; ngày chỉnh sửa 26/8/2018; ngày chấp nhận đăng 28/2/2018

DOI: https://doi.org/10.33100/tckhxhnv5.1.DuongXuanQuang

1 Dẫn nhập

Biểu tượng từ m y h n m u i thế k

đến n y đ đượ đề p nhiều trong

ph m vi nghiên ứu ủ v n hó h (Ph m

Đứ Dương 2002) nh n h v n hó (Đinh

Hồng Hải 2015) Bởi suy ho ùng biểu

tượng l tinh ho bản sắ l giá trị nh n v n

đặ trưng đượ lắng t ủ từng ng đồng,

chủ nh n kiến t o ủ m i nền v n hó Tiếp

thu triệt để những th nh tựu nghiên ứu ký

hiệu h ngôn ngữ h ũng góp phần trình

bày sáng rõ thêm những ơ sở xá định biểu

1 B i viết đ th m gi H i thảo kho h qu tế

“Giảng dạy, nghiên cứu Việt Nam học và tiếng Việt:

Những vấn đề lí thuyết và thực tiễn” do Đ i h

Qu gi p Hồ Ch Minh tổ hứ (Vũng u

16/01/2016)



rường Đ i h ho h h i v Nh n v n ĐHQG

H N i; em il: dxquang1111@gmail.com

tượng thông qu ph n ng nh ngữ nghĩ h

Có thể hình dung m t á h khái quát biểu tượng gắn bó m t thiết với m t kiểu nghĩ trừu tượng nh t trong phổ nghĩ từ vựng - nghĩ biểu tượng (Imaginative Meaning) (Lê Quang Thiêm 2008: 122-126) Nghĩ biểu tượng l kiểu nghĩ đ vượt khỏi ph m vi

ủ n i dung biểu hiện thự ti n thông thường m b o hứ những hiều k h v n

hó v n do tinh thần ủ ng đồng s d ng ung p thêm V d như nghĩ biểu tượng

ủ “đ t nướ ” đ không n sơ giản l ph p

ng ơ h n i dung hiện thự ủ h i thự

thể l “nướ ” - “chất l ng kh ng màu, kh ng

m i và trong su t khi nguyên chất, t n tại trong tự nhiên s ng h , i n” (Hoàng Phê 2011: 959) v “đ t” - “chất r n trên

đ ng i và đ ng vật đi lại, sinh s ng, c y

c mọc” (Hoàng Phê 2011: 390) để m ng ý nghĩ hình tượng về qu gi – “miền đất

đai, trong quan hệ v i d n t c làm ch và

s ng trên đ ” (Hoàng Phê 2011: 391) Do

đó nghiên ứu biểu tượng với những hình

thứ biểu hiện đ d ng m ng những giá trị

biểu hiện phong phú ó thể giúp hiểu s u sắ

thêm những biên đ hênh lệ h giữ các nền

v n hó , những khá biệt đặ trưng ủ l i

tư duy m i d n t

hông quá thiếu n ứ nếu qu n niệm

rằng đỉnh o ủ ngôn từ đượ kết tinh

trong những sáng t o v n hương đặ biệt

l thơ Ch t liệu ngôn từ ủ thơ luôn đượ

u trú m t á h hết sứ đặ biệt khá h n

á h tổ hứ phát ngôn đời thường “Thơ là

m t cách tổ chức ng n ngữ hết sức quái

đản…” (Ph n Ng 2000: 29) hự v y ở

á phát ngôn thường nh t h ng i l i d ng

ông đi tìm vần đặt niêm tổ hứ nhịp

v.v… V y thơ đượ u t o bằng những

h t liệu ngôn ngữ đặ biệt như v y để l m

gì Có lẽ hứ n ng qu n tr ng nh t ủ thơ

l để gợi nên sự rung ảm m hướng tới m

đ h lưu giữ bóng hình trong t m tưởng

người nh n V h nh biểu tượng sẽ l

những gì lưu l i bền l u nh t gợi thêm

những suy tưởng s u sắ hơn trong lòng

người tiếp nh n m i tá phẩm nghệ thu t

Biểu tượng trong thơ gắn hặt với ngôn từ

để đi v o những vỉ tầng ngữ nghĩ ủ

ngôn ngữ đồng thời phác h đặ trưng v n

hóa v thể hiện đặ điểm tư duy ủ hủ thể

sáng t o Qu hướng tiếp n ngôn ngữ h

bằng thủ pháp so sánh - đ i hiếu v miêu

tả, nghiên ứu n y l y ơ sở từ kết quả khảo

sát biểu tượng b n mù trong thơ Đường

ủ rung Qu v thơ Qu m h y n

đượ g i l thơ Nôm ủ Việt N m để tìm

hiểu những n t tương đồng v dị biệt trong

á h s d ng ngôn từ x y dựng biểu tượng

v n phản ánh tư duy v v n hó ủ h i

qu gi h i d n t Nói á h khá bài

viết n y sẽ l m t khảo nghiệm bướ đầu

nhằm ung p tư liệu ho những ph n môn

khá ủ ngôn ngữ h như ngôn ngữ v n

hó ngôn ngữ h nh n h tiếp t khai thác và phân tích

Vì lẽ gì trường hợp đượ lự h n nghiên

ứu l i l biểu tượng b n mù m không phải b t k biểu tượng n o khá B n mù

l m t trong những hình ảnh tiêu biểu v ó

m t đ xu t hiện r t lớn trong thơ đặ biệt l những sáng tá thời trung đ i Để khắ h về m t trong b n mù Xuân - H - Thu - Đông trong tá phẩm ủ mình, các

tá giả đều thường s d ng những hình ảnh

m ng t nh biểu tượng o B i viết n y t p trung tìm hiểu biểu tượng b n mù trong thơ Đường v thơ Qu m (thơ Nôm) Với thơ Đường húng tôi t p hợp ngữ liệu từ những

b i thơ Đường tiêu biểu trong Toàn ng thi để tiến h nh khảo sát ở dĩ lự h n thơ

Đường để đ i hiếu l do thơ Đường đượ

oi l đỉnh o ủ v n h trung đ i rung

Qu Nghiên ứu thơ Đường ũng h nh l tiếp n với những tá gi đ i diện ho tư duy ngôn ngữ v v n hó đặ trưng ủ Trung Hoa Hơn nữ vượt lên trên ng từ Nguyên khú tiểu thuyết Minh h nh thơ Đường ó những ảnh hưởng to lớn đ i với

v n h ủ ác nướ đồng v n đặ biệt l

v n h trung đ i Việt N m Với thơ Qu

âm (thơ Nôm) để ó sự tương xứng ho mẫu khảo sát b i viết h n á tá phẩm

h n l ủ những tá gi mang tính đ i diện ủ v n h Việt N m trải d i trong thời kì trung đ i l Nguy n r i (m t trong những người đặt nền móng ho thơ Qu m

với tá phẩm Qu c m thi tập), Lê Thánh

ông v á tá giả trong h i o đ n (thế

k V với H ng ức qu c m thi tập),

Nguy n Du (thế k VIII với kiệt tá

Truyện Kiều v m t s b i thơ Nôm đặ

sắ ) Nguy n huyến ( u i thế k I ùng những b i thơ Nôm b t hủ mượn ảnh làng quê đồng bằng Bắ B để b y tỏ h kh ủ

m t kẻ sĩ trong buổi gi o thời Pháp - Việt)

2 Biểu tượng mang bản chất của ký hiệu

t về mặt từ nguyên h khái niệm

biểu tượng dù đượ u t o bằng h i th nh

t Hán Việt nhưng l i tương ứng với khái

niệm “Symbol” ủ tiếng Anh trong khi

khái niệm tương ứng trong v n hó rung

Ho l i l “符號” (phù hiệu), còn “表象”

(biểu tượng) được h dùng để định danh m t

gi i đo n b c cao của nh n thức cảm tính

(bao gồm cảm giác, tri giác, biểu tượng) Từ

“Symbol” trong tiếng Anh có nguồn g c từ

“σύμβολον” ( huyển tự th nh “Symbolon”)

trong tiếng Hy L p, với ý nghĩ th nh t

“σύν” l “ ùng nh u” v “βάλλω” l “n m

đi đặt ra” để khái quát m t h nh đ ng

“n m đặt những sự v t ở c nh nhau, ở cùng

nh u (để so sánh để đ i chiếu)” rồi dần dần

đến thời Ph hưng thì m ng h n ý nghĩ

“m t ái gì đó đ i diện cho m t ái gì khá ”

như đ phần các từ điển về biểu tượng ngày

n y định nghĩ Như v y, có thể hiểu m t

cách khái quát rằng m t biểu tượng luôn có

hai mặt, m t mặt bao gồm những sự v t,

hiện tượng làm hình thức biểu hiện cho

những sự v t, hiện tượng ẩn đi ở mặt kia

F de Saussure, m t trong những tên tuổi

khai sáng C u trúc lu n trong nghiên cứu

khoa h c xã h i, dù mới chỉ tiên đoán sẽ có

m t ngành khoa h c nghiên cứu về ký hiệu,

bao l y phân ngành ngôn ngữ h c mà ông

quan tâm, nhưng những phân tích lý giải về

bản ch t ký hiệu của ngôn ngữ trong Giáo

trình ngôn ngữ học đại c ơng (1916) ũng

đủ làm nền móng cho m t quan niệm tương

đ i hệ th ng về ký hiệu Theo ông, cái biểu

đ t (Signifi nt) v ái được biểu đ t

(Signifié) là hai b ph n c u t o nên ký

hiệu Cái được biểu đ t là n i dung của ký

hiệu, còn cái biểu đ t thể hiện hình thức của

ký hiệu (Saussure 1916) há với á h tiếp

n lôgi những n m u i thế k I - đầu

thế k ủ Peir e (1931-1935) về biểu

tượng với m i tương liên b bình diện giữ

ký hiệu (tương đương với hình thứ biểu hiện) (Sign) sự di n giải (Interpretant) và

đ i tượng khá h thể (Object) ùng với những kế thừ v phát triển ủ Morris (1938), á nh nghiên ứu theo hủ nghĩ

u trú hoặ hịu ảnh hưởng ủ hủ nghĩ

u trú đều hướng sự qu n t m v o bản thể

ủ biểu tượng Biểu tượng m ng bản h t

ủ m t ký hiệu với h i mặt tồn t i tá h biệt nhưng qu n hệ biện hứng với nh u: hình ảnh biểu tượng (tương ứng ái biểu đ t ủ

ký hiệu) v ý niệm biểu tượng (tương ứng với ái đượ biểu đ t ủ ký hiệu) Do đó chứ n ng ủ biểu tượng ũng l hứ n ng

m ng v truyền tải ý nghĩ gi ng như ký hiệu Nhưng nếu m t s ký hiệu (t t nhiên không phải đ s ) ó những lý do tự nhiên thì biểu tượng ho n to n bị quy định bởi á quy ướ r ng bu Đó ó thể l những quy

ướ m ng t nh bao quát ủ ả m t ng đồng như người phương y oi rồng l hình ảnh ủ ái á ủ sự t n phá nhưng người Đông Á l i nghĩ đến quyền lự v sự

o quý Hoặ đó ó thể l những quy ướ

l m thời tùy thu những v n ảnh thể

ủ từng tá phẩm đơn nh t V d , hoa sen

ó thể l hình ảnh biểu tượng ủ m t người

qu n t như Chu Đôn Di đ viết trong Ái liên thuyết; ũng ó thể l hình ảnh ủ m t

b giá ng vươn lên khỏi t m t i khổ

đ u s ng nơi th nh khiết v hướng đến õi

vô thường trong m t b i giảng về Ph t h ; hoặ ó thể hỉ giản đơn như l hình ảnh biểu tượng ủ mù hè v.v

Nếu ngôn ngữ l ký hiệu m ng t nh võ đoán tứ không thể giải th h lý do song hành giữ ái biểu đ t v ái đượ biểu đ t thì biểu tượng l những ký hiệu ho n to n ó

lý do nghĩ l m i biểu tượng (trong v n hóa) tồn t i bằng những quy ướ ủ người

s d ng đều ó thể tìm r sợi d y liên hệ giữ mặt biểu đ t v mặt đượ biểu đ t trong quá trình t o l p những quy ướ y Nghiên

ứu về biểu tượng ần đặ biệt hú ý tới bản

thể gồm h i mặt ái biểu đ t v ái đượ

biểu đ t hợp th nh ủ biểu tượng Vì lẽ y

x t về phương pháp tiếp n biểu tượng ó

thể h p nh n h i hiều th m hiếu M t

hiều đi từ những biểu thứ hiển ngôn phản

ánh hình ảnh biểu tượng tiến tới xá l p

từng n t nghĩ qu đó nh n thứ đượ ý

niệm biểu tượng l gì để rồi định hình đượ

biểu tượng Chiều n l i đ i với trường

hợp những ý niệm về biểu tượng đ đượ

xá định th o tá tìm hiểu t p trung v o

những hình thứ biểu hiện ủ hình ảnh biểu

tượng thể hiện những ý niệm y nhằm khám

phá những đặ trưng biểu đ t hiển ngôn y

là gì trong quá trình hình thành biểu tượng

Nghiên ứu n y đi theo hiều tiếp n thứ

h i để hỉ r những n t dị biệt trên ơ sở

những n t tương đồng ủ biểu tượng b n

mù đượ x y dựng trong thơ Đường v thơ

Qu m

3 Những tương ng của biểu tượng bốn

mùa trong thơ Đường và thơ Quốc âm

3.1 Về xây dự biểu ợ

Đ i hiếu những biểu tượng b n mù

trong thơ Đường v thơ Qu m ó thể d

d ng nh n r điểm gi ng nh u ơ bản về

phương thứ x y dựng biểu tượng Các tác

giả dường như “không hẹn m gặp” đều

h n ẩn d như m t phương tiện hữu hiệu

trong việ thể hiện những miêu tả những

nh n định những xú ảm ủ bản thân

th nh những vần thơ Hình ảnh ẩn d để hỉ

mù đượ s d ng r t phổ biến ở ả h i nền

v n h

Không đơn thuần hỉ liệt kê những đặ

điểm h y thu t nh như mù xu n k o d i

từ tháng giêng ho tới tháng b mù hè thì

nóng nự n mù đông thì giá l nh v.v

m h nh những sự v t, hiện tượng trong

thiên nhiên đ đượ ẩn d m ng ý nghĩ

tương ứng ó giá trị đ i diện từng mù

thể Đôi khi những hình ảnh biểu tượng n y

đ định vị khung thời gi n trong n m giúp người đ d d ng nh n biết V d ở b i

Mừng con dựng đ ợc nhà ủ Nguy n

huyến xem hừng hỉ như m t lời hú

t ng nhưng với hình ảnh ho thủy tiên nở

v n v n hó ho người Việt giúp ho người tiếp nh n hiểu b i ảnh ủ b i thơ l mù

xuân Hay bài Thuật hứng s 24 ủ Nguy n

r i hỉ với hình ảnh o nướ đ n nên phải vớt bèo lên để y r u mu ng ũng đủ

để người Việt xư (khi hư ó những ứng

d ng về kho h nông nghiệp t o r những

gi ng y trồng mới những kỹ thu t xen

nh g i v v.v ) hiểu rằng tá giả đ ng nhắ tới thời khắ giữ hè khi r u mu ng

m t lo i thự v t ư nóng ẩm đượ g y trồng

ừ Nghệ thuật thi ca ủ Aristotle tá

phẩm đầu tiên s d ng khái niệm “ẩn d ” ( hữ Hy L p viết l “μ ω” huyển tự

th nh “Met phero” với ý nghĩ l “suy r

di n giải r ”) (Aristotle 2007) ho đến ng y

n y n i h m ẩn d luôn đượ xá định ơ sở

ở sự liên tưởng do m t quá trình huyển hó

m t thự thể n o đó để suy r m t thự thể khác ự đồng nh t ở những sự v t hiện tượng n o đó với m t mù thể h nh ở duy nh t m t thu t nh: liên hệ hu t nh

y đượ hình th nh v quy định do sự liên tưởng t ả á sự v t, hiện tượng y đều phổ biến nổi b t hoặ th m h hỉ xu t hiện v tồn t i duy nh t ở trong khoảng thời

gi n ủ mù m húng l m h t liệu hình thứ biểu tượng Đơn giản bằng m t v d tuyết hỉ rơi v o mù đông, hỉ đượ nhắ tới với mù đông v ũng hỉ gợi nên sự

l nh lẽo ủ mù đông Do đó trong thi hình ảnh tuyết trắng trở th nh m t biểu tượng hỉ d nh để nhắ tới mùa đông Rõ

r ng bằng sự liên tưởng m dung lượng nghĩ ủ á từ ngữ đượ mở r ng r đượ

p thêm nghĩ biểu tượng Nếu trướ đ y

“tuyết” hỉ m ng m t nghĩ đơn giản nh t l

“tên m t hiện tượng tự nhiên” thì n y nhờ

thủ pháp ẩn d đ đượ lồng thêm m t n i

dung ngữ nghĩ mới - “mù đông” Đ i với

những biểu tượng khá ũng ó m t hu

trình mở r ng nghĩ tương tự như v y Mặ

dù những kết quả ủ quá trình sản sinh

nghĩ mới n y hỉ l đem l i những ý niệm

l m thời trên on đường quy huẩn hó biểu

tượng, nhưng những hình ảnh ẩn d ũng đủ

trở th nh những “d u hiệu nh n biết” ho

m i mù trong từng thi phẩm thể trong ả

thơ Đường v thơ Qu m

3 Về biểu ợ

Với phương thứ ẩn d á hình ảnh

thể đượ định hình nhằm biểu đ t những ý

niệm về b n mù trong ả thơ Đường v thơ

Qu âm Nói như v y ó nghĩ l với bản

h t h i mặt ủ ký hiệu b o gồm: ái biểu

đ t (Signifiant) v ái đượ biểu đ t

(Signifié) m i biểu tượng sẽ luôn gồm h i

th nh t : hình ảnh ủ biểu tượng - ái biểu

đ t v ý niệm về biểu tượng - ái đượ biểu

đ t ự tương đồng về ái đượ biểu đ t -

những ý niệm về b n mù lu n huyển tuần

ho n ủ m t n m theo sự v n đ ng ủ vũ

tr trong thơ Đường v thơ Qu m đ

đượ xá định Ở mặt n l i ái biểu đ t -

lớp vỏ ngôn từ hình thứ thể hiện hình ảnh

biểu tượng ũng m ng n t tương đồng Đ

phần t t ả á từ ngữ đượ s d ng l m

biểu tượng trong á tá phẩm đều hủ yếu

ùng thu trường từ vựng hỉ á hiện

tượng ủ thiên nhiên những sự v t thu

về tự nhiên v.v Mặ dù đôi h ẩn hiện

th p thoáng bóng dáng on người như m

th nh ủ tiếng h y đ p áo bông h y hiế

áo đơn đẫm mồ hôi nhưng trường từ vựng

hỉ á sự v t, hiện tượng thiên nhiên mới

thự sự l h t liệu ơ bản nh t để ung p

từ ngữ l m vỏ hình thứ ho biểu tượng

Trong những b i thơ về mù hoặ ó liên

qu n đến mù ở á t p thơ Đường ũng

như thơ Qu m nhiều từ ngữ thu trường

từ vựng hỉ á sự v t hiện tượng thiên nhiên đượ s d ng với hứ n ng gợi nhắ đến từng hủ đề mù thể V d mù

xu n l hình ảnh phơi phới ủ ánh đ o m

áp ủ gió đông ẩm ướt ủ mư xu n r n

r ng ủ ánh him n rự r ủ nắng m v.v C n mù h hè hiển hiện với gió n m gió nồm ho sen nắng nự v.v Hình ảnh

ho ú lá ngô đồng lá phong huyển sắ

đỏ tr ng sáng trời x nh v.v gợi đến mù thu V mù đông hỉ ho n to n m t không

gi n l nh lẽo ủ tuyết trắng v gió l nh heo s liệu th ng kê đượ trong 28 hình ảnh hỉ mù ở á b i thơ Đường ó 27

từ (ngữ) thu trường nghĩ liên qu n tới thiên nhiên C n trong s 57 hình ảnh hỉ

mù ủ á b i thơ Qu m thì ó tới 55

từ (ngữ) thu trường nghĩ liên qu n tới thiên nhiên Với sự ph n b d y đặ như

v y t ó thể th y rằng trường từ vựng hỉ

á sự v t hiện tượng thiên nhiên đượ dùng gần như tuyệt đ i trong quá trình hình th nh

á biểu tượng ở thơ Đường ũng như thơ

Qu m

4 Những d biệt giữa biểu tượng bốn mùa trong thơ Đường và thơ Quốc âm

Nếu hỉ n ứ v o những điểm tương đồng giữ á biểu tượng trong thơ Đường

v thơ Qu m hắ hắn sẽ ó thêm nhiều

ơ sở ho những ý kiến ự đo n ho rằng thơ v n trung đ i Việt N m hỉ l những sao phỏng thơ v n rung Qu uy nhiên dù

ó tiếp thu ó hịu ảnh hưởng từ nền v n minh Trung Hoa r ng lớn v k vĩ song người Việt luôn ó m t l i tiếp nh n đặ biệt Đó l hiện tượng th u hó rồi ải biến theo bản sắ d n t để phù hợp với đặ điểm tự nhiên v với đặ trưng v n hó bản

đị ủ mình ự khá biệt trong hệ th ng biểu tượng b n mù ở thơ Đường v thơ

Qu m ũng xu t phát từ hiện tượng tiếp

nh n đặ biệt trong quá trình gi o lưu v

tiếp xú v n hó n y

4 1 Về

Những khá biệt về v n từ ngữ làm hình

thứ biểu hiện ủ biểu tượng đượ thể hiện

theo h i b B thứ nh t l sự khá biệt về

từ ngữ trong trường từ vựng hỉ thiên nhiên

V b thứ h i sự khá biệt nằm ở những từ

ngữ l m hình ảnh biểu tượng giữ á mù

với nh u

4.1.1 Về từ ngữ trong tr ng từ vựng chỉ

thiên nhiên

Như đ nêu ở những điểm tương đồng từ

ngữ hỉ mù trong thơ Đường v thơ Qu

m phần nhiều đều thu trường từ vựng hỉ

thiên nhiên uy nhiên sự phong phú về s

lượng từ vựng ở hệ th ng biểu tượng trong

thơ Đường v thơ Qu m có khác nhau

So sánh s lượng từ ngữ hỉ thiên nhiên theo

mù trong thơ Đường v thơ Qu m, có

thể th y thơ Đường ó 56 b i thơ nhắ đến

mù thì hỉ ó 27 từ ngữ hỉ thiên nhiên

( hiếm 48%) Những từ ngữ n y đượ lặp

l i trong nhiều b i thơ với tần s xu t hiện

cao hỉ khá nh u về á h di n đ t hoặ

ngữ ảnh s d ng V d theo th ng kê hỉ

trong 56 b i thơ m từ “đ o” (ho đ o ánh

đ o, v.v ) đượ s d ng 4 lần trong 4 b i

thơ khá nh u; từ “nh n” (bóng nh n ánh

nh n, v.v ) đượ lặp l i 5 lần ũng trong 5

b i thơ khá nh u C n x t trong thơ Qu

m trong s 62 b i thơ về mù hoặ ó nhắ

đến mù thì ó 55 từ ngữ hỉ thiên nhiên

khá nh u ( hiếm 89%)

Qu s liệu n y ó thể nh n định bướ đầu về sự phong phú ủ v n từ ngữ đượ

s d ng S lượng từ ngữ hỉ thiên nhiên trong thơ Qu m phong phú hơn s lượng

từ ngữ hỉ thiên nhiên trong thơ Đường Những từ ngữ khá nh u l m nên sự phong phú ở trường hợp n y phải đượ hiểu l những từ ngữ m ng n i dung nghĩ định danh khác nhau heo đó trường từ vựng

hỉ thiên nhiên trong thơ Qu m ũng

r ng hơn trường từ vựng hỉ thiên nhiên trong thơ Đường phản ánh m t thế giới thự

t i đ d ng v sinh đ ng Tuy nhiên, nhìn ở

m t hiều k h khá ó thể kh ng định thơ Đường với m t lị h s phát triển thể lo i l u

d i ùng m t bệ đ v n hó phong phú từ lâu đ hình th nh ho n hỉnh m t hệ th ng biểu tượng quy huẩn Điều n y khá với thơ Qu m ủ Việt N m với những biểu tượng vẫn đ ng trong quá trình tinh tuyển để định hình m t hệ th ng ủ riêng mình Có

lẽ vì v y m tồn t i m t tr ng thái khá biệt giữ v n từ ngữ quy huẩn ủ thơ Đường

v v n từ ngữ phong phú ủ thơ Qu m

dù ùng trong trường từ vựng hỉ thiên nhiên

4.1.2 Về từ ngữ làm h nh thức i u t ợng

t theo từng m a

rong thơ Đường đ s á từ ngữ để gợi

tả hình ảnh thiên nhiên t p trung ở mù xuân

và mùa thu n ó r t t hình ảnh thiên nhiên mùa h v mù đông u đ y l bảng

th ng kê về s lượng á b i thơ ó từ ngữ

hỉ thiên nhiên đ đượ ph n lo i theo từng mùa:

Bảng: l ợng các ài thơ c từ ngữ chỉ thiên nhiên theo từng m a

Tống số Mùa xuân Mùa hạ Mùa thu Mùa ông

ở dĩ ó hiện tượng n y l vì đề t i mù

h và mùa đông không đượ á nh thơ

thời Đường qu n t m nhiều bằng mù thu và

mùa xuân Mùa xuân và mùa thu với ảnh

sắ phong phú v h i h l h i mù đượ

oi l đẹp nh t gợi nhiều ảm xú nh t đ i

với thi nh n rong v n hó ổ truyền rung

Hoa, mùa xuân và mùa thu l h i thời gi n

qu n tr ng nh t ủ m t n m H bắt đầu

canh tác vào mùa xu n v thu ho h v o

mùa thu h tế tự trời đ t tổ tông v o “xu n

thu nhị k ” h tổ hứ những sinh ho t

ng đ ng như ết Nguyên đán v o mù

xu n v ết rung thu (tết đo n viên qu n

tr ng hỉ s u ết Nguyên đán) v o mù thu

Ch nh vì v y trong á b i thơ Đường từ

ngữ m ng hình ảnh hỉ thiên nhiên mù

xuân và mùa thu xu t hiện nhiều n từ ngữ

mang hình ảnh hỉ thiên nhiên ủ mùa h

mùa đông hiếm khi xu t hiện C n thơ Qu

m hình ảnh hỉ thiên nhiên trải đều ở t t ả

các mùa hứ không bó hẹp l i h i mù như

thơ Đường l do Việt N m không ó sự

ph n biệt mù rõ rệt bằng rung Qu với

hỉ ó h i mù l nh và nóng luân phiên v n

hành Có lẽ khái niệm b n mù trong v n

hương Việt l kết qu ả ủ sự tiếp thu qu

sá h vở từ hương phương Bắ ên g i b n

mù ủ người Việt l những từ g Hán:

“xu n” - 春 “thu” - 秋 “đông” - 冬 ngo i

trừ “hè” đ theo m Nôm nhưng v n ũng

l biến m ủ m Hán Việt “h ” - 夏 trong

m t d y th y đổi tương ứng “tr - hè pháp

- ph p v.v ” Nhưng bản h t ủ quá trình

tiếp xú v n hó Việt với á nền v n hó

khá luôn l gi o lưu v h i t Trong sáng

tá người Việt đ r t kh o l o t h hợp

những hình ảnh trong sá h vở kinh điển v

những hình ảnh thự tế trong u s ng v o

ảm hứng á nh n để t o th nh những vần

thơ m ng đ m sắ thái v hình ảnh gợi m t

phong á h riêng ủ phương N m

4 Về i

Qua ngữ liệu th ng kê v tổng hợp từ ngữ đượ xem như vỏ hình thứ ủ h i hệ

th ng biểu tượng trong thơ Đường v thơ

Qu m ó sự khá nh u về ngữ nghĩ khi

đi s u v o tầng nghĩ hi tiết ự khá biệt

hủ yếu h nh ở sắ thái nghĩ nghĩ ẩn t ng trong v n từ ngữ Nếu á vần thơ Qu m gợi r ho người đ m t ảm giá bình dị

v gần gũi thì thơ Đường l i hiện lên s ng

tr ng v uy nghi m thời bỏ qu những yếu t về m hưởng v nhịp điệu yếu t ngữ nghĩ quyết định sự khá biệt n y l tr ng

t m ần đượ l m rõ Mặ dù ùng thu trường từ vựng hỉ thiên nhiên song thơ Đường v thơ Qu m đều ó những từ ngữ

m ng đ m n t dị biệt Hình ảnh trong thơ

Qu m đượ khắ h bằng những sự v t

d n d v m m Những từ ngữ n y

m ng sắ thái ngữ nghĩ thể v rõ r ng không m u sắ tô điểm tr u hu t rường ngữ nghĩ n y phá h m t thế giới tượng như nghe đượ th y đượ ầm nắm đượ Những hình ảnh y ó thể l tiếng ve kêu rả r h mặt nướ trong x nh những tầng m y lơ l ng th m h l tiếng mu i vo

ve l r u mu ng h y đám bèo v.v r t đ i bình dị

“Ao n vớt bèo y mu ng

Đì th nh phát ỏ ương sen”

( hu t hứng s 24 – Nguy n r i)

“Tiếng dế kêu thiết th

àn muỗi b y tơi tả”

(Than mùa hè – Nguy n huyến)

“Ao thu l nh lẽo n c trong veo

… Lá vàng trướ gió khẽ đư vèo”

(Thu điếu - Nguy n huyến) Còn sắ thái ngữ nghĩ ủ từ ngữ đượ

s d ng trong thơ Đường không gi ng v y Những hình ảnh trong thơ Đường luôn luôn gắng “gợi m không tả” Để l m đượ điều n y á tá giả Đường thi đ s d ng

r t nhiều từ ngữ gi u t nh thẩm mỹ, mang

đ m thủ pháp tượng trưng ướ lệ Cá từ

ngữ đượ s d ng trong thơ Đường hủ yếu

h m hứ nhiều hiều s u ngữ nghĩ Đó l

ả m t thế giới đầy t m tưởng v l ng lẫy

H r t th h s d ng những từ ngữ s ng

tr ng th m h ả những so sánh ầu k đến

kiểu á h để phản ánh những hiện tượng r t

bình thường v o trong thơ Chỉ l h t

sương nhưng Đ Phủ không dùng l

“sương” d n d m dùng m t hình ảnh r t

đẹp l “ng l ”

玉露凋傷楓樹林

“Ngọc l điêu thương phong th l m”

(H t sương như ng làm xơ xá rừng

phong)

( hu hứng kì 1-Đ Phủ)

H y như vẻ đẹp ủ m u tơ biế đượ Lý

B h dùng để v với ỏ trong b i u n tứ:

燕草如碧絲

Yên thảo như bích ty

(Cỏ nước Yên gi ng như tơ biếc)

(Xuân tứ - Lý B ch)

4 Về ự ợ

V n từ ngữ cùng những sắ thái nghĩ

khá nh u đ kh i thá đượ hiều s u ủ

t m thứ bản ngữ phản ánh đượ khoảng

r ng ủ thế giới bản đị trong quá trình xây

dựng những biểu tượng trong thơ Nếu thơ

Đường thường s d ng những hình ảnh b o

quát nhưng trầm lắng k vĩ m tĩnh t i thì

những hình ảnh biểu tượng b n mù trong

thơ Qu m l i thường s ng đ ng nh n

nhịp Xem x t theo hướng tiếp n ngôn ngữ

h sự s ng đ ng n y l i không hỉ đơn

thuần nằm ở bình diện ngữ nghĩ , mà

nguyên nhân còn ở sự kết hợp ó thể

ảm nh n đượ sự khá nh u thông qu m t

v i v d :

“Vì i ho ái đ quyên kêu

y ng dùng dằng hỉ biếng thêu” (H ảnh tuyệt ú – Nguy n r i)

“Nướ nồng sừng sự đầu r trỗi

Ng y nắng h ng h ng l ỡi chó lè”

(L i vịnh nắng mù hè - Hồng Đứ qu

m thi t p)

“Nh n hứng ũng vừ to n t h n

m đông rầm r p gi n m đ a.”

(Vịnh mù hè – Nguy n huyến) Trong khi y ở thơ Đường l những hình ảnh:

秋邊一雁聲

“ hu biên nh t nh n th nh”

(M t tiếng nh n ngo i biên ải vào mùa thu)

(Nguyệt d ứ xá đệ - Đ Phủ) 獨釣寒江雪

“Đ điếu h n gi ng tuyết”

(M t mình ngồi u trong tuyết (giữ ) sông l nh)

(Gi ng tuyết - Li u ông Nguyên) 落葉秋風早

“Lạc diệp thu phong tảo”

(Lá rơi trong gió thu đến sớm) ( rường C n h nh k 1 - Lý B h)

Sự khá biệt n y tồn t i do những kết hợp ngữ pháp Những từ ngữ hỉ thiên nhiên trong thơ Qu m thường song h nh ùng với những đ ng từ hoặ t nh từ gi u hình ảnh v m th nh ( ỏ non x nh mơn mởn him đ quyên kêu ánh sáng đom đóm l p

l e hó thè lư i phát ỏ l m s h vườn v.v ) Đ ng từ h y t nh từ như l th nh phần thuyết minh ho d nh từ để trở th nh

m t cú mang n i dung phản ánh sự tình

thể V điều hiển nhiên l u trú sự tình

b o giờ ũng tiềm t ng nghĩ h nh đ ng

C n những từ ngữ hỉ thiên nhiên trong thơ

Đường thường hỉ l những ngữ với sự kết

hợp ủ những d nh từ l m trung t m và

t nh từ bổ sung ý nghĩ h m h để miêu tả

m th nh thì từ ngữ m thơ Đường thường

s d ng vẫn luôn l ngữ d nh từ (“nh t nh n

th nh” - m t tiếng nh n kêu trong đó

“th nh” l d nh từ trung t m) Có thể th y

rằng từ ngữ s d ng trong thơ Đường

thường thu từ lo i d nh từ r t hiếm khi ó

từ lo i đ ng từ th m h l kết hợp với m t

đ ng từ Ch nh điều đó đ góp phần t o nên

m t thế giới hình ảnh ùng những biểu

tượng trong thơ Đường bình ổn tĩnh t i gần

như không v n đ ng ể ả khi phải miêu tả

những v n đ ng huyển biến thì thơ Đường

ũng giảm nhẹ mứ đ v n đ ng đó đi bằng

á h s d ng những ngữ d nh từ th y ho

đ ng từ (“tiếng nh n” hứ không phải l

“nh n kêu” “tuyết l nh” hứ không phải

“tuyết rơi”) Cá tá giả Đường thi luôn

phá h m t bứ tr nh bằng những u từ

trong thi phẩm ủ mình theo tinh thần “thi

trung hữu h ” (trong thơ ó h ) H l m

thơ ũng như đ ng vẽ nên m t bứ tr nh

trầm mặ với những biểu tượng ngôn từ l

những đường n t đ m nh t trong bứ tr nh

thủy mặ y

5 Một suy nghĩ về mối quan hệ tương

ng và d biệt trong văn hóa ể kết luận

Qu những so sánh v ph n t h trên,

những n t tương đồng v dị biệt giữ h i hệ

th ng biểu tượng đ đượ hiển l rõ hơn

Nếu xem x t trên bình diện v n hó đ từng

r t l u tồn t i qu n niệm ho rằng thơ Qu

âm hỉ l những s o phỏng bắt hướ sự

huẩn mự đến đỉnh o ủ thơ Đường

uy nhiên nếu tìm hiểu hiện tượng từ gó

ngôn ngữ h húng t ó thể ó thêm

những lý giải đ hiều hơn hông thể phủ

nh n ho n to n sự l n tỏ ủ thơ Đường đ

ảnh hưởng tới thơ Nôm Việt N m v hệ quả

ủ quá trình y trướ nh t l sự tồn t i ủ

thể lo i thơ Nôm Đường lu t v ùng với

đó trong khuôn khổ nghiên ứu n y chính là điểm tương đồng về thủ pháp ẩn d l m phương thứ x y dựng biểu tượng l điểm tương đồng về trường từ vựng hỉ thiên nhiên đượ lự h n l m h t liệu hình thứ

ơ bản ủ biểu tượng Dù v y á tá giả Việt N m ũng đ ó những sáng t o trong

á tá phẩm ủ mình để t o r những sự khá biệt m ng đặ trưng d n t ự khá biệt n y nằm ở những kh nh khi ph n

t h s u hơn về từ ngữ thể hiện biểu tượng

hứ nh t l những v n từ đượ s d ng phong phú phản ánh m t thế giới thiên nhiên

đ d ng ủ m t vùng đ t nhiệt đới trong sự

đ i l p với những hình ảnh điển hương đượ quy huẩn hó ủ thơ Đường hứ h i

l sắ thái nghĩ m m nằm ngo i ảnh hưởng ủ phong á h ướ lệ tượng trưng

m thơ Đường đặ biệt hú tr ng Và u i cùng còn l sự kết hợp d nh từ với đ ng từ

để vẽ nên m t hiện thự sôi đ ng ủ đời

s ng khác h n với bứ tr nh thủy mặ tĩnh

t i v u trầm m á biểu tượng khắ h trong thơ Đường

M i qu n hệ giữ ngôn ngữ v n hó v

tư duy l m t m i qu n hệ đặ biệt Đặ biệt bởi h nh sự tương tá nhiều hiều v t nh phứ hợp hồng l n ủ b bình diện ư duy định hình v n hó v thông qu đó hiện thự ở ngôn ngữ Ngôn ngữ l ông ủ

tư duy k h th h tư duy v n đ ng; đồng thời l th nh t ủ v n hó góp phần xá định n i h m ủ v n hó C n v n hó phản ánh tư duy ng đồng d n t v thể hiện bằng ngôn ngữ d n t đó ừ hi tiết những n i dung tương đồng v dị biệt như

đ trình b y ủ biểu tượng b n mùa trong thơ Đường v thơ Qu m phần n o ung

p thêm đôi điều về đặ trưng tư duy v

v n hó ủ h i d n t u t phát từ môi trường sinh s ng khá nh u m i d n t lự

h n ho mình những á h thể hiện tư tưởng không khuôn ứng m theo đúng như những

gì h thự sự trải nghiệm dù ho lo i hình

phương thứ biểu hiện ơ bản gần gũi V

h nh những biểu hiện thể y kết tinh để

trở th nh những biểu tượng v n hó gắn liền

với nền tảng tư duy ủ h i d n t

C u huyện về sự tương đồng v dị biệt

từ nh n thứ ủ tư duy ho tới đặ trưng

ủ v n hó Việt N m v rung Ho đ

đ ng v sẽ n ần nhiều gi y mự lu n b n

Bởi bên nh m t d ng hủ lưu v n hó ó

v i tr như thướ đo huẩn mự v không

ngừng tá đ ng theo hiều qu n phương

b o giờ ũng vẫn n những hi lưu m ng

trong mình những th nh t bản đị Những

ơ sở khá nh u trong quá trình tương tá

với môi trường khá nh u ủ từng ng

đồng khá nh u đ dần dần định hình nên

bản sắ riêng ó ủ từng nền v n hó

Những bản sắ y trong quá trình tiếp xú

đ v h m để rồi đồng thời di n r h i quá

trình song song: th u hó những tương đồng

v bảo lưu những dị biệt M i sự r h r i,

đôi khi không phải ho n to n ó lý h t

trong trường hợp tương đồng v dị biệt ủ

v n hó B t k nền v n hó n o ũng m ng

những n t tương đồng với những nền v n

hó xung qu nh như hệ quả t t yếu ủ quá

trình tiếp xú v l n tỏ đồng thời ũng ẩn

hứ những n t dị biệt từ quá trình h i t v

kết tinh Có lẽ không thể v i v ng kh ng

định về m t nền v n hó thuần nh t bởi sợi

d y liên hệ giữ á vùng v n hó luôn l

những mó n i húng th nh m t hỉnh thế

lớn hơn V ứ như v y m ng lưới “đ i

đồng tiểu dị” l ơ sở để hi tiết hó từng

vùng v n hó từng tiểu vùng v n hó ho

đến từng nền v n hó thể h y vì ự

đo n xá định v i v ng những đ i l p ảm

t nh húng t ó nên h ng x y dựng ý niệm

về m t nền v n hó tồn t i những dị biệt trên

nền tảng ủ những tương đồng

Tài liệu trích dẫn

Aristotle – Nhiều dị h giả 2007 Nghệ thuật thi

ca H N i: Nh xu t bản L o đ ng

Đinh Hồng Hải 2015 Nghiên cứu i u t ợng -

M t cách tiếp cận l thuyết H N i: Nh xu t

bản hế giới

Ferdinand de Saussure - Cao Xuân H o dịch 2005

(tái bản) Giáo trình Ngôn ngữ học đại c ơng

H N i: Nh xu t bản ho h c xã h i

Hoàng Phê (chủ biên) 2011 (tái bản) Từ đi n

tiếng Việt Hà N i: Nhà xu t bản Từ điển bách

khóa

Lê Quang Thiêm 2008 Ngữ nghĩa học (tập ài

giảng) H N i: Nh xu t bản Giáo d

Morris, Charles William 1938 “Found tions of the heory of igns” [ hiết l p lý thuyết về ký

hiệu] in trong International Encyclopedia of

Unified Science – Number 2 of Volume 1

Chicago: University of Chicago Press

Peirce, C.S - Charles Hartshorne and Paul Weiss

eds (1931-1935) Collected Papers of Charles

Sanders Peirce – Volumes 1–6 [ o n t p

Charles Sanders Peirce – p 1-6 ] Massachusetts: Harvard University Press

Ph m Đứ Dương 2002 Từ văn h a đến văn h a

học H N i: Nh xu t bản V n hó - Thông

tin

Ph n Ng 2000 “ hơ l gì ” trong sách ách

giải thích văn học ng ng n ngữ học p Hồ

Ch Minh: Nh xu t bản rẻ

Ngữ liệu khảo sát

Nhiều tác giả – Nhiều dịch giả 1982 H ng ức

qu c âm thi tập Hà N i: Nhà xu t bản V n

h c

Nguy n Khuyến – Nhiều dịch giả 2005 Nguyễn

Khuyến, Thơ và l i bình Hà N i: Nhà xu t bản

V n h c Nguy n Trãi – Hoàng Khôi dịch 2001 (tái bản)

Ức Trai tập Hà N i: Nhà xu t bản V n hóa –

Thông tin

Tào Dần 2011 Toàn ng thi (in lần đầu năm

1709) Bắc Kinh: Trung Qu c h a báo xu t bản

xã.