Thống nhất hóa biểu mẫu kế hoạch nghiên cứu khoa học của tổng cục dân số kế hoạch hóa gia đình

Lý do nghiên cứu Tổng cục Dân số - Kế hoạch hóa gia đình sau đây gọi tắt là Tổng cục DS-KHHGĐ là tổ chức thuộc Bộ Y tế, thực hiện chức năng tham mưu, giúp Bộ trưởng Bộ Y tế quản lý nhà

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN TÂN SƠN

THỐNG NHẤT HÓA BIỂU MẪU KẾ HOẠCH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CỦA TỔNG CỤC DÂN SỐ - KẾ HOẠCH HÓA GIA ĐÌNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ

CHUYÊN NGÀNH QUẢN LÝ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ

MÃ SỐ: 60 34 04 12

Người hướng dẫn khoa học: TS Hoàng Văn Luân

Hà Nội, 2014

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới TS Hoàng Văn Luân

đã tận tình hướng dẫn và chỉ bảo cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn này

Xin trân trọng cảm ơn Lãnh đạo, các đồng nghiệp đang công tác tại Tổng cục Dân số - Kế hoạch hóa gia đình đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong việc thu thập tài liệu, văn bản, cung cấp số liệu Đó chính là những căn cứ quan trọng để tôi hoàn thiện luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn các giảng viên Khoa sau Đại học - Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội đã truyền đạt những kiến thức khoa học và kinh nghiệm thực tiễn cho tôi trong quá trình học tập

Cuối cùng, xin gửi lời cảm ơn sâu sắc những người thân trong gia đình, bạn

bè, đồng nghiệp đã cổ vũ, động viên tôi vượt qua những khó khăn trong quá trình học tập, nghiên cứu

Bên cạnh những điều kiện thuận lợi, Tôi cũng gặp những khó khăn nhất định

về năng lực, sự hiểu biết của bản thân và thời gian nghiên cứu có hạn nên luận văn không tránh khỏi những hạn chế và khiếm khuyết Tác giả trân trọng và mong nhận được những góp ý của các nhà khoa học, các giảng viên và các đồng nghiệp để được trưởng thành hơn trong công tác và nghiên cứu

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 20 tháng 10 năm 2014

Tác giả luận văn

Nguyễn Tân Sơn

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do nghiên cứu 1

2 Lịch sử nghiên cứu 3

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Phạm vi nghiên cứu 5

5 Mẫu khảo sát 5

6 Câu hỏi nghiên cứu 5

7 Giả thuyết nghiên cứu 6

8 Phương pháp nghiên cứu 6

9 Kết cấu luận văn 7

CHƯƠNG 1 8

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐỀ CƯƠNG NGHIÊN CỨU KHOA HỌC 8

1.1 Nghiên cứu khoa học 8

1.1.1 Một số khái niệm về nghiên cứu khoa học 8

1.1.2 Đặc điểm của nghiên cứu khoa học 9

1.1.3 Phân loại nghiên cứu khoa học Error! Bookmark not defined

1.2 Kế hoạch và đề cương nghiên cứu khoa họcError! Bookmark not defined

1.2.1 Khái niệm kế hoạch nghiên cứu khoa họcError! Bookmark not defined

1.2.3.Vai trò của đề cương nghiên cứu khoa họcError! Bookmark not defined

1.2.4 Nội dung cần có của một đề cương nghiên cứu khoa họcError! Bookmark not defined 1.2.5 Đánh giá chất lượng đề cương nghiên cứu khoa họcError! Bookmark not defined

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VIỆC SỬ DỤNG CÁC MẪU ĐỀ CƯƠNG

NGHIÊN CỨU KHOA HỌC VÀ VIỆC ĐÁNH GIÁ CHẤT LƯỢNG ĐỀ

CƯƠNG NGHIÊN CỨU KHOA HỌC TẠI TỔNG CỤC DS-KHHGĐError! Bookmark not defined

2.1 Công tác xây dựng đề cương nghiên cứu khoa họcError! Bookmark not defined

2.1.1 Quy định về việc xây dựng đề cương nghiên cứu khoa học của

Tổng cục Error! Bookmark not defined

2.1.2 Những hạn chế của việc xây dựng đề cương nghiên cứu khoa họcError! Bookmark not defined

2.2 Công tác đánh giá đề cương nghiên cứu khoa họcError! Bookmark not defined

2.2.1 Hội đồng khoa học và các quy định về việc đánh giá, xét duyệt đề

tài nghiên cứu khoa học Error! Bookmark not defined

2.2.2 Công tác đánh giá, xét duyệt đề tài nghiên cứu khoa họcError! Bookmark not defined

2.2.3 Các hạn chế trong việc đánh giá đề cương:Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3: XÂY DỰNG MẪU ĐỀ CƯƠNG VÀ CÁC TIÊU CHÍ

ĐÁNH GIÁ CHẤT LƯỢNG ĐỀ CƯƠNG NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

TẠI TỔNG CỤC Error! Bookmark not defined

3.1 Quan điểm, nguyên tắc về việc xây dựng mẫu đề cươngError! Bookmark not defined

3.1.1 Chỉ sử dụng một mẫu đề cương duy nhất.Error! Bookmark not defined

3.1.2 Có sự kế thừa các mẫu đề cương đang sử dụng và thực hiện đúng các

quy định của Bộ Y tế Error! Bookmark not defined

3.1.3 Dung hòa được tốt nhất các yêu cầu cần có của một đề cương đối với

các chuyên ngành khác nhau Error! Bookmark not defined

3.1.4 Có thang điểm đánh giá đối với từng mục, nội dung của đề cươngError! Bookmark not defined 3.1.5 Đơn giản, dễ hiểu, dễ áp dụng Error! Bookmark not defined

3.1.6 Có sự tham gia, góp ý kiến của đội ngũ cán bộ tham gia nghiên

cứu khoa học Error! Bookmark not defined

3.1.7 Phải được thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.2 Nội dung mẫu đề cương 35

3.2.1 Tên đề tài Error! Bookmark not defined

3.2.2 Lý do chọn đề tài (tính cấp thiết của đề tài)Error! Bookmark not defined

3.2.3 Lịch sử nghiên cứu Error! Bookmark not defined

3.2.4 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu Error! Bookmark not defined

3.2.5 Phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

3.2.6 Mẫu khảo sát Error! Bookmark not defined

3.2.7 Câu hỏi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

3.2.9 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

3.2.10 Dự kiến cấu trúc của đề tài Error! Bookmark not defined

3.2.11 Kế hoạch nghiên cứu Error! Bookmark not defined

3.3 Tiêu chí, thang điểm đánh giá đề cương Error! Bookmark not defined

3.3.1 Đánh giá đạt hoặc không đạt Error! Bookmark not defined

3.3.2 Cho điểm đối với các đề cương được đánh giá “đạt”.Error! Bookmark not defined

3.4 Thử nghiệm mẫu đề cương Error! Bookmark not defined

3.4.1 Xin ý kiến chuyên gia về mẫu đề cươngError! Bookmark not defined

3.4.2 Xin ý kiến chuyên gia về việc đánh giá, cho điểm đề cương (được

viết theo mẫu đề cương đề xuất) Error! Bookmark not defined

3.4.3 Hoàn thiện lại mẫu đề cương và đề xuất áp dụng thực tếError! Bookmark not defined

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 67Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN 68

KHUYẾN NGHỊ 70

TÀI LIỆU THAM KHẢO 71

DANH MỤC BIỂU

Biểu 2.1.: Phiếu đánh giá đề tài thực hiện năm 36

Biểu 2.2.: Biên bản kiểm phiếu đánh giá đề tài thực hiện năm 37

Biểu 3.1.: Kế hoạch nghiên cứu 44

Bảng 3.2.: Bảng điểm đánh giá đề cương đề tài nghiên cứu khoa học 45

Bảng 3.3.: Bảng tổng hợp điểm đánh giá với từng đề cương đề tài nghiên cứu khoa học 47

Bảng 3.4.: Bảng tổng hợp điểm đánh giá với toàn bộ các đề cương đề tài nghiên cứu khoa học 48

Bảng 3.5.: Bảng xin ý kiến mẫu đề cương đề tài nghiên cứu khoa học 49

Bảng 3.6.: Bảng tổng hợp kết quả đánh giá mức độ hài lòng với mẫu đề cương đề tài nghiên cứu khoa học 51

Bảng 3.7.: Bảng tổng hợp điểm điểm đánh giá đề cương đề tài nghiên cứu khoa học (đề tài 1) 54

Bảng 3.8.: Bảng tổng hợp điểm điểm đánh giá đề cương đề tài nghiên cứu khoa học (đề tài 2) 55

Bảng 3.9.: Bảng tổng hợp điểm điểm đánh giá đề cương đề tài nghiên cứu khoa học (đề tài 3) 56

Bảng 3.10.: Bảng tổng hợp điểm điểm đánh giá 3 đề cương đề tài nghiên cứu khoa học 57

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

TỪ VIẾT TẮT VIẾT ĐẦY ĐỦ

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do nghiên cứu

Tổng cục Dân số - Kế hoạch hóa gia đình (sau đây gọi tắt là Tổng cục DS-KHHGĐ) là tổ chức thuộc Bộ Y tế, thực hiện chức năng tham mưu, giúp Bộ trưởng

Bộ Y tế quản lý nhà nước và tổ chức thực thi pháp luật về dân số - kế hoạch hóa gia đình trong phạm vi cả nước, bao gồm các lĩnh vực: Quy mô dân số, cơ cấu dân số, chất lượng dân số và phân bố dân cư; tổ chức thực hiện các hoạt động dịch vụ công

về dân số - kế hoạch hóa gia đình (sau đây gọi tắt là DS-KHHGĐ) theo quy định của pháp luật

Tổng cục DS-KHHGĐ có tư cách pháp nhân, có con dấu hình quốc huy, là đơn vị dự toán ngân sách cấp II thuộc Bộ Y tế, có tài khoản riêng tại Kho bạc Nhà nước

Theo Quyết định 17/2013/QĐ-TTg ngày 12/3/2013 của Thủ tướng Chính Phủ, Tổng cục Dân số - Kế hoạch hóa gia đình được giao thực hiện 19 nhiệm vụ, quyền hạn, trong đó, nhiệm vụ thứ 11 nêu rõ: “ 11 Quản lý, tổ chức thực hiện việc nghiên cứu khoa học, ứng dụng tiến bộ khoa học và công nghệ trong lĩnh vực dân

số - kế hoạch hóa gia đình theo quy định của pháp luật và phân cấp của Bộ trưởng

Bộ Y tế.”

Như vậy, hoạt động nghiên cứu khoa học là một trong những chức năng, nhiệm vụ của Tổng cục DS-KHHGĐ Đó là các nghiên cứu khoa học về các lĩnh vực quy mô dân số, cơ cấu dân số, chất lượng dân số và biến động dân số

Về quy mô dân số, nghiên cứu về biến động về dân số, điều chỉnh mức sinh;

dự báo gia tăng dân số phục vụ kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội; xây dựng, hướng dẫn, kiểm tra và tổ chức thực hiện các chỉ tiêu, chỉ báo, giải pháp về quy mô dân số, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về quản lý và sử dụng các phương tiện tránh thai theo quy định của pháp luật

Về cơ cấu dân số, nghiên cứu về cơ cấu dân số theo giới tính và độ tuổi;

nghiên cứu thiết kế các chỉ tiêu, chỉ báo, giải pháp về cơ cấu dân số theo giới tính và

độ tuổi, dân tộc, trình độ học vấn, nghề nghiệp, tình trạng hôn nhân và các đặc trưng khác

2

Về chất lượng dân số, nghiên cứu về các yếu tố góp phần nâng cao chất

lượng sống của người dân, chăm sóc sức khỏe, tư vấn tiền hôn nhân, sàng lọc trước sinh, chẩn đoán sơ sinh

Về biến động dân số, nghiên cứu về sự thay đổi số lượng dân số theo thời

gian do tác động của ba quá trình sinh, tử và di dân Trong đó, chênh lệch giữa mức sinh và mức tử là tự nhiên, chênh lệch giữa nhập cư và xuất cư là biến động cơ học

Chính vì các nội dung hoạt động của ngành dân số rất đa dạng, bao hàm nhiều nội dung khác nhau của đời sống xã hội, gắn với sự phát triển của xã hội Cho nên các nghiên cứu khoa học của Tổng cục DS-KHHGĐ do đó mà rất đa dạng, cả

tự nhiên, xã hội, kỹ thuật, kinh tế, dịch vụ để đáp ứng những nhu cầu cấp thiết mà đất nước đặt ra Từ đó đi tìm các giải pháp để cân bằng sự phát triển dân số với sự phát triển kinh tế - xã hội

Nội dung phong phú, cán bộ nghiên cứu khoa học của Tổng cục cũng phong phú về đa dạng và có chuyên môn từ nhiều chuyên ngành khác nhau: Y tế, giáo dục, công nghiệp, nông nghiệp, khoa học tự nhiên, khoa học xã hội…Cán bộ thuộc mỗi ngành, nghề khác nhau, được đào tạo trong các lĩnh vực khác nhau của các trường khác nhau, có thói quen áp dụng các mẫu biểu kế hoạch nghiên cứu khoa học khác nhau, trong đó thể hiện rõ nhất là mẫu đề cương nghiên cứu khoa học

Sự khác nhau về mẫu đề cương nghiên cứu, khác nhau về quan điểm xây dựng đề cương của các tác giả nghiên cứu, cùng với nó là quan điểm, tiêu chí đánh giá mức độ đạt yêu cầu mỗi loại đề cương cũng khác nhau là một trở ngại rất lớn, gây khó khăn cho công tác đánh giá đề cương nghiên cứu dẫn tới hạn chế trong việc tuyển chọn các đề tài nghiên cứu khoa học của Tổng cục hàng năm

Trong các năm qua, lãnh đạo và đội ngũ cán bộ làm công tác quản lý, nghiên cứu khoa học của Tổng cục đã nhận thấy sự khó khăn, bất cập của việc đễ xuất, đánh giá, tuyển chọn các đề tài nghiên cứu khoa học tốt, có tính khả thi, có kế hoạch thực hiện tốt Và đặc biệt, ai cũng hiểu rõ vấn đề là cần phải thống nhất được các quy trình nghiên cứu và phải có các biểu mẫu đề cương nghiên cứu khoa học trong nội bộ cơ quan Tổng cục theo quy chuẩn như có các tiêu chí đánh giá, cho điểm đề cương nghiên cứu khoa học thống nhất với tất cả các lĩnh vực, nội dung của ngành

3

Chính vì vậy, rất cần có một nghiên cứu khoa học về cơ sở lý luận, thực trạng áp dụng các mẫu biểu kế hoạch nghiên cứu khoa học, trong đó tập trung vào mẫu đề cương nghiên cứu khoa học trong những năm gần đây để từ đó đề xuất mẫu

đề cương nghiên cứu khoa học cùng với các tiêu chí đánh giá chất lượng đề cương nhằm áp dụng trong hoạt động nghiên cứu khoa học của Tổng cục trong thời gian tới Chính vì những lý do trên, tác giả đã quyết định lựa chọn đề tài nghiên cứu

“Thống nhất hóa biểu mẫu kế hoạch nghiên cứu khoa học của Tổng cục Dân số

- Kế hoạch hóa gia đình” làm luận văn thạc sỹ

2 Lịch sử nghiên cứu

Phương pháp luận nghiên cứu khoa học là một môn học có lịch sử còn non trẻ Tuy vậy, đã có không ít các nhà nghiên cứu đi sâu tìm hiểu, làm rõ các nội dung của môn học này Bởi lẽ, nghiên cứu khoa học kể cả là khoa học cơ bản hay khoa học ứng dụng đều vô cùng cần thiết nhằm tạo ra các tri thức mới hoặc tìm ra những giải pháp mới nhằm đáp ứng một nhu cầu của thực tiễn cuộc sống Do vậy, nắm được phương pháp luận nghiên cứu khoa học trở lên hết sức cần thiết Nhất là phải nắm được những nội dung cốt lõi của phần mở đầu của một báo cáo nghiên cứu bao gồm những mục nào, tính logic của chúng ra sao Những tác giả đầu ngành về vấn

đề này có thể kể đến là:

- G.S Vũ Cao Đàm với tác phẩm Phương pháp luận nghiên cứu khoa học đã được tái bản chín lần vào cuối năm 2003 kể từ khi nó được xuất bản lần đầu vào năm 1996

- Tác giả Nguyễn Như Thịnh với bản dịch tác phẩm Phương pháp nghiên cứu khoa học của Ruzavin(Liên Xô cũ)

- Tác giả Nguyễn Xuân Nghĩa, Phương pháp và Kỹ thuật trong nghiên cứu

xã hội TP.HCM: NXB Trẻ, 2004

Tuy nhiên, khi nghiên cứu kỹ các công trình này, tác giả nhận thấy những đề tài, luận văn, bài báo nghiên cứu trên đây mới chỉ tập trung vào phân tích tầm quan trọng, cách thiết kế, xây dựng một kế hoạch nghiên cứu khoa học nói chung hoặc với từng lĩnh vực Và trong các lĩnh vực đó chưa có lĩnh vực DS-KHHGĐ Trong khi đó, công tác DS - KHHGĐ đã và đang đối mặt với rất nhiều vấn đề cả về quy mô,

4

cơ cấu, chất lượng và phân bố dân số Đó là, duy trì mức sinh thấp hợp lý, điều chính mức sinh giữa các vùng miền; là tìm các giải pháp can thiệp nhằm giảm đối phó với mất cân bằng giới tính khi sinh; là tận dụng cơ hội dân số vàng; là nâng cao chất lượng dân số, sàng lọc, chẩn đoán trước sinh và sơ sinh; là thực hiện phân bố dân cư hợp lý

Tất cả các vấn đề nóng bóng và cấp thiết trên đều rất cần những nghiên cứu khoa học để cung cấp bằng chứng, cung cấp những căn cứ khoa học giúp các nhà quản lý làm công tác hoạch định chính sách

Tuy nhiên, qua thực tế tìm hiểu cho thấy, từ giai đoạn trước và trong những năm trở lại đây tại Tổng cục DS-KHHGD vẫn chưa có một công trình nghiên cứu nào nhằm thống nhất được Biểu mẫu kế hoạch nghiên cứu khoa học, chưa đưa ra được mẫu đề cương nghiên cứu và cũng chưa có các tiêu chí để đánh giá đề cương nghiên cứu đã đạt hay chưa

Vì vậy, việc lựa chọn nghiên cứu đề tài này là hoàn toàn phù hợp và có tính cấp bách với tình hình thực tiễn hiện nay, đồng thời phù hợp với ngành học và yêu cầu thực tiễn ở cơ quan Tổng cục Công trình nghiên cứu này của tác giả trên cơ sở tham khảo và kế thừa các nội dung trong cuốn „„Phương pháp luận nghiên cứu khoa học‟‟ nói trên của G.S Vũ Cao Đàm và thông qua trường hợp cụ thể là Tổng cục DS

- KHHGĐ và một nội dung chủ yếu là mẫu đề cương nghiên cứu Tác giả luận văn

hy vọng rằng, các kết quả đạt được trong nghiên cứu này sẽ là những đóng góp thiết thực về mặt lý luận cũng như thực tiễn về phương pháp nghiên cứu khoa học nói chung và công tác nghiên cứu khoa học tại Tổng cục DS-KHHGĐ nói riêng

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu:

Thống nhất hóa Mẫu đề cương nghiên cứu khoa học của Tổng cục DS-KHHGĐ

Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Luận văn sẽ tìm hiểu và hệ thống hóa cơ sở lý luận về kế hoạch nghiên cứu khoa học;

- Trên cơ sở tìm hiểu, phân tích thực tế, luận văn có nhiệm vụ khái quát về thực trạng việc xây dựng đề cương nghiên cứu hiện đang được áp dụng tại Tổng cục;