TRỐNG ĐỒNG VẬT “THIÊNG” CỦA NGƯỜI LẠC VIỆT - ÂU VIỆT TỔ TIÊN CHUNG CỦA NGƯỜI KINH VÀ NHÓM NGÔN NGỮ TÀY THÁI Dương Đình Minh Sơn Theo sách Khảo công đồ ký một nhạc khí bằng đồng phải đảm
Trang 1TRỐNG ĐỒNG VẬT “THIÊNG” CỦA NGƯỜI LẠC VIỆT - ÂU VIỆT TỔ TIÊN CHUNG CỦA NGƯỜI KINH VÀ NHÓM NGÔN NGỮ TÀY THÁI
Dương Đình Minh Sơn
Theo sách Khảo công đồ ký một nhạc khí bằng đồng phải đảm bảo 17% thiếc
trong hợp kim đồng, nhưng đằng này trống đồng Đông Sơn loại I Heger tỷ lệ thiếc chỉ có 0,5%, còn tỷ lệ chì thì cao đến 25% mà chì thì làm câm tiếng lại Do đó trống đồng không chỉ của Đông Sơn ở Việt Nam mà của cả vùng Đông Nam Á là vật “thiêng” Còn ai nói trống đồng là một nhạc khí là nguỵ biện, nhai lại lời của Mã Viện, kẻ rắp tâm phá nát nền văn hoá tâm linh vật “hèm” (trống đồng) của người Lạc Việt1
* * * Lạc Việt là một khái niệm rất rộng, bởi đó là tổ tiên chung của cư dân nhóm ngôn ngữ: Việt - Mường, Tày - Thái, Môn - Khơ me Người Lạc Việt từ thiên kỷ thứ IV đến thứ I trước công nguyên có địa bàn cư trú từ bờ nam sông Trường Giang (nay thuộc lãnh thổ Trung Quốc) đến phía Nam, tận các Hải đảo của nhóm cư dân nói tiếng Môn - Khơ
me, trong đó trung tâm là người Lạc Việt Từ trên quê hương rộng lớn ấy, đã sản sinh ra nền văn minh trống đồng, cho nên hiện thời giới khảo cổ học đã khai quật loại cổ vật ấy ở các di chỉ, đến nay số lượng phát hiện được, đã lên đến gần 3000 chiếc, được trưng bày ở các bảo tàng trong khu vực
Mỗi dân tộc trong cộng đồng người Lạc Việt (Bách Việt) đều đã đóng góp trí tuệ, công sức của họ trong việc tạo dựng nên nền văn minh Đông Sơn, trong đó đặc biệt là biểu trưng vật linh trống đồng
Trong thời tiền sử, mỗi dân tộc đều có một vật “thiêng”, tượng trưng cho văn hoá tâm linh của dân tộc mình và quyền uy của tù trưởng Có tộc vật “thiêng” là chiếc gậy, có tộc vật “thiêng” là cái mũ (ví dụ chiếc “gậy” và “nón” của Chử Đồng Tử - Giao Chỉ), hoặc với người Thiên chúa giáo vật “thiêng” cao nhất là Kinh thánh, vật “thiêng” thứ đến là Thánh giá Còn vật “thiêng” cao nhất của người Lạc Việt là “hèm” trống đồng
1 Dươ ng Đình Minh Sơ n: Trố ng đ ồ ng vậ t linh hay nhạ c cụ Thông báo khoa họ c Việ n âm nhạ c số
12 tháng 8 nă m 2004 tr48-59
Trang 2Ở người Lạc Việt, Giao Chỉ là vật “hèm” Ngọc Lũ (hình 1), vật “thiêng” thứ đến
là “ấn” đồng có viền dây Tơ hồng xung quanh (hình 2), vật “thiêng” của nhóm ngôn ngữ Tày - Thái là trống đồng loại II chăng, trong phân loại trống đồng của Heger
Fr.Heger tác giả người Áo (1902) đã phân trống đồng làm bốn loại, ký hiệu: I-II-III-IV La Mã Việc phân loại đó của ông, cho đến nay vẫn còn giá trị, vì thế khi nói về các loại trống này, thì tên ông được ghi kèm theo từng loại trống
Để tiến hành phân loại, Heger đã khảo tả chi tiết về các yếu tố: kết cấu hình dáng
và hình ảnh các motif hoa văn trang trí trên từng trống đồng (144 chiếc ở các Bảo tàng của các nước châu Á và châu Âu đương thời) theo đó ông coi trống đồng loại I xuất hiện đầu tiên, ở miền Bắc Việt Nam2
Việc Fr.Heger coi trống đồng loại I xuất hiện ở miền Bắc Việt Nam từ thời cổ đại, sau này (1983) tương đồng với ý kiến đó và còn nâng lên thành vật “thiêng” biểu trưng quyền uy của một tôn giáo, đó là nhà học giả người Australia H.Loofs-Wwiosowa với thuyết “Biểu chương vương quyền”, coi trống đồng là vật tượng trưng cho quyền lực hợp pháp Ông cho rằng, có một quyền uy tôn giáo tồn tại ở Bắc Việt Nam thời cổ, tương tự với quyền uy của giáo hoàng ở phương Tây Theo ông các tù trưởng bộ lạc ở nhiều vùng Đông Nam Á cổ đã cử sứ bộ đến Bắc Việt Nam để xin ban các trống đồng mà với chúng,
họ có thể làm vua hợp pháp3
Vào thời đó trong 15 bộ của nước văn Lang - Giao Chỉ đã có bộ lạc của nhóm ngôn ngữ Tày - Thái Tuy nhiên nếu bộ lạc của nhóm ngôn ngữ Tày - Thái nào đó mà ở
xa, không nằm trong nước Văn Lang của Vua Hùng thì các tộc trưởng cử sứ bộ đến nước Văn Lang để xin trống đồng, hoặc vua Hùng cho đưa mẫu về đúc tại quê hương của bộ tộc nhóm Tày - Thái đó Điều này giải thích tại sao có sự thống nhất về nhiều yếu tố của mẫu hình trống đồng, còn tính dị biệt thì không đáng kể, ngoài ra còn hàm nghĩa sâu kín
ẩn tàng trong hoa văn trống đồng Ngọc Lũ Đó là điểm khởi nguyên của văn minh trống đồng
Vật “thiêng” (Tabu) tiếng Thái gọi là “căm dăm” là vật linh thiêng huyền bí, bí hiểm, điều không được nói ra, động đến thánh thần Không phải dễ để ai cũng biết được nội dung Muốn biết (nội dung) phải thông qua thần chú của thày mo
2 Fr.Heger: Nhữ ng chiế c trố ng kim khí ở Đông Nam Á (chữ Đức), Lai xích, Bả n photo gố c do Tiế n
sĩ Ngô Thế Phong, Việ n Bả o tà ng Lị ch sử Việ t Nam cung cấ p
3 H.H E Loofs Wwiosowa: The distribution of Dong Son drums: somes thoughts in Peter Snoy (cd)
Ethnologie und Geshicte (Sự phân bố củ a trố ng Đông Sơ n: và i suy nghĩ ) trong Perter Snoy (chủ
biên) “Dân tộ c họ c và lị ch sử” Wiessbaden 1983 tr410-417, dẫ n theo Lị ch sử tư tư ở ng Việ t Nam,
Sđ d, tr.61
Trang 3Tâm thức về vật “thiêng” trống đồng của nhóm ngôn ngữ Tày - Thái, thì trống đồng là vật linh biểu trưng quyền uy của tộc trưởng, hồn thiêng của dân tộc Người Thái
ở Việt Nam nhiều vùng như Sơn La, Điện Biên vẫn chôn giấu trống đồng của dòng tộc, sau ngày hoà bình thống nhất đất nước, họ mới đào trống đồng lên, đưa vào Bảo tàng
Tất nhiên ngày nay đi tìm lịch sử chế tác trống đồng ở từng tộc người, có tổ tiên chung là người Lạc Việt, thì hẳn không có tư liệu thành văn nữa Bởi trải một ngàn năm Bắc thuộc, bản sắc văn hoá của người Lạc Việt đã bị nền văn minh phương Bắc đồng hoá, còn những cứ liệu số thì bị tịch thu, số thì bị tiêu huỷ Vì thế ngày nay chúng ta chỉ căn cứ vào những hiện vật trống đồng, do giới khảo cổ phát hiện được qua khai quật ở từng tộc người, cộng thêm một số ít ỏi cứ liệu trong thư tịch cổ Trung Quốc Để từ đó, người viết phỏng đoán chắp nối, rồi đưa một số phác đồ về việc chế tác trống đồng của từng cư dân trong cộng đồng di duệ xưa kia có chung tổ tiên với người Lạc Việt
Tư liệu ở đây, trích trong công trình Giải mã hoa văn trống đồng là kết quả của
nhiều năm nghiên cứu văn hoá Đông Sơn của chúng tôi Tư liệu này nói việc chế tác trống đồng ở người Lí, người Lão trong nhóm cộng đồng ngôn ngữ Tày - Thái, đựơc ghi
trong sách Quảng Châu ký của Bùi Thị (Trung Quốc) - người Lý tức là người Lự ngày
nay là người Lão nay là người Lào (Cầm Trọng)
Sách Quảng Châu ký của Bùi Thị xuất hiện vào khỏang 420-487 sau công nguyên
nói việc người Lý người Lão ở thế kỷ III công nguyên đúc đồng làm trống Sách hiện nay
đã thất truyền, chỉ còn lại những đoạn dẫn, để chú giải cho Hậu Hán thư và được bảo quản trong văn bản Hậu Hán thư Đoạn văn trong sách Quảng Châu ký được dịch như
sau:
Người Lý người Lão đúc đồng làm trống Trống lấy cao lớn làm quý, mặt trống hơn một trượng (khoảng 0,90m) Lúc mới đúc xong, treo trống ở sân, buổi sáng bày rượu mời đồng loại đến Người đến đầy cửa, con trai con gái nhà hào phú lấy vàng bạc làm thoa lớn, cầm thoa gõ trống, gõ xong để lại cho chủ nhân4 - nguyên bản Hán văn như sau:
“Lý Lão trù đồng, vi cổduy cao đại vi quý, diện khoát trượng dư sơ thành huyền ư
dình khắc thần trí tửu chiếu chỉ đồng loại lai giả doanh môn hào phú, tử nữ dĩ kim ngân
vĩ đại thoa chấp dĩ khấu cổ khấu cánh lưu dĩ chủ nhân dã”
4 Dẫ n theo Nguyễ n Duy Hinh: Trố ng đ ồ ng trong sử sách, Tạ p chí Khả o cổ họ c, số 13/1974,
tr.18-35
Trang 4Tư liệu này chỉ rõ người Lý - Lão đúc trống đồng là hoàn toàn phù hợp với bốn
chữ “trống đồng Lạc Việt” trong sách Hậu Hán thư, nói việc Mã Viện lấy trống đồng Lạc
Việt ở Giao Chỉ đưa về nước đúc ngựa đặt trước cửa điện Tuyên Đức
Sách Quảng Châu ký cung cấp thêm cho chúng ta hai cứ liệu quan trọng Thứ
nhất, trống đồng càng lớn càng quý, mặt rộng tới một trượng, đó là loại trống đồng lớn Thứ hai ghi lại lễ khánh thành trống đồng, đó là việc treo trống trước sân, mở tiệc rượu, mời dân chúng đến rất đông, con nhà hào phú dùng thoa bằng vàng, hoặc bằng bạc ấy cho nhà chủ Ở đây chủ nhân và khách đều là bậc hào phú, quan lại, tầng lớp trên của người Lý người Lão5
Có thể, chỉ cần dẫn việc chế tác trống đồng của người Lý người Lão, chúng ta liên
hệ đến việc chế tác trống đồng của các dân tộc khác trong đại cộng đồng Lạc Việt, cư trú trên một vùng đất rộng lớn xưa kia, từ bờ sông Dương Tử (nay ở Trung Quốc) - đến các quần đảo phía Nam - cư dân ngôn ngữ Môn Khme
Theo nhà học giả Phạm Huy Thông: văn hoá khảo cổ Đông Sơn đã được chứng minh là thuộc thời đại đồng và thời đại sắt sớm - trải dài 2500 đến 2000 năm từ khoảng thiên kỷ III trước công nguyên, cùng với trung du sông Hồng là “trục trung tâm: cương vực trải phía Nam xa đến đèo Hải Vân tận xứ Quảng không xa hồ Động Đình, gồm Vân Nam và Lưỡng Quảng ngày nay của Trung Hoa Văn hoá Đông Sơn phát triển một thời với sức sống mãnh liệt ở hai bên “trục” sông Hồng ấy6
Điều đặc biệt của người vùng này là tâm thức về “đôi rắn quấn nhau nuốt voi” (hình 3)7 tức là hình ảnh về dây “Tơ hồng” của người Kinh (hình 4) và dây “Xai Peng” của người Thái (hình 5) Họ lấy đó làm hình ảnh biểu trưng sức mạnh của dân tộc: ở chỗ đoàn kết, gắn bó chung lưng đấu cật thì sẽ làm nên tất cả và lấy đôi vợ chồng làm tiêu chí
- với câu ca:
- Thuận vợ thuận chồng
Tát bể đông cũng cạn
- Thuận bè thuận bạn
Tát cạn bể đông
5 Phạ m Huy Thông: Lờ i giớ i thiệ u trong sách Dong Son Drumss in Viet Nam, Trung tâm xã hộ i quố c
gia, Nxb Khoa họ c xã hộ i, H.1999, tr.272
6 Dươ ng Đình Minh Sơn: Dây tình ngư ờ i Thái (Dây tơ hồ ng), Tạ p chí Dân tộ c họ c và thờ i đ ạ i,
số 30/1996, tr.2-3
7 Dươ ng Đình Minh Sơn: Đôi rắ n quấ n nhau nuố t voi là hình ả nh củ a dây Tơ hồ ng, Thông báo
khoa họ c Việ n bả o tà ng Lị ch sử Việ t Nam số 1 nă m 2002, tr.115-119
Trang 5Khi vợ chồng đã “thuận” thì bể Đông còn tát cạn, huống hồ nuốt một con voi thì
chẳng thấm vào đâu, hoặc thuận bè thuận bạn thì cũng tát cạn bể Đông Đó là tâm thức của người phương Nam - Bách Việt, trong đó người Việt Giao Chỉ là Trung tâm8
Trống đồng xuất hiện trong vành đai văn hoá của “Trục” Sông Hồng ấy Có điều
loại trống địa phương nào có trước, loại trống địa phương nào có sau (xem sách “Giải mã
văn hoá trống đồng” của chúng tôi sắp công bố)
“Trống đồng” là dịch từ chữ “đồng cổ” của Trung Quốc, do tướng Mã Viện nguỵ tạo ra, khi y đưa quân sang Giao Chỉ đàn áp cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng năm
40-43 sau Công nguyên9 Trong cuộc đàn áp đẫm máu đó, Mã viện đã bắt trên 300 Cừ soái, Lạc tướng của cuộc khởi nghĩa đày sang Ling Lăng và tịch thu hết vật “thiêng” (trống đồng) là tỏ lòng thuần phục (quan niệm xưa) Điều đó chứng tỏ “vật thiêng” (trống đồng) gắn liền với Cừ soái, Lạc tướng là lực lượng lãnh đạo Việt tộc hoá Hán: Trống đồng biểu tượng cho linh hồn và quyền uy của nước Văn Lang - Giao Chỉ, là vật linh hiệu triệu dân tộc đứng lên chống ngoại xâm
Mã Viện nhận thấy giá trị tâm linh của loại cổ vật này, cho nên y thực hiện một loạt các biện pháp nhằm làm mất tính tâm linh của loại cổ vật ấy Trước hết là cấm người Lạc Việt - Giao Chỉ sản xuất, tàng chữ vật “thiêng” (trống đồng) Thứ đến y gọi loại vật linh ấy là “đồng cổ” - một nhạc khí, ngoài ra còn cổ vũ cho việc đúc và đánh trống đồng trong những quan lại của các quận ở vùng Lưỡng Quảng (nay bên Trung Quốc) cho nên ngày nay ở bên đó người ta mới có tiết mục biểu diễn trống đồng: hai người khiêng, một người đánh, như kiểu một tiết mục đánh trống da của người Việt Thứ ba, khi về nước Mã Viện dùng số trống đồng cướp được ở Giao Chỉ đúc ngựa, đặt trước cửa điện Tuyên Đức với thâm ý: Loại linh vật của Lạc Việt chỉ như con ngựa cho Hán Đế cưỡi (D.Đ.MS)
Việc một ngàn năm Bắc thuộc nền văn minh Đông Sơn, tiêu biểu là trống đồng của người Lạc Việt - Giao Chỉ nói riêng và nền văn minh của cộng đồng Lạc Việt nói chung, trong đó ngôn ngữ Tày - Thái còn phải li hương, cho nền văn hoá của họ cũng chịu chung số phận bị đồng hoá theo nền văn minh phương Bắc Ngày nay, chúng ta tìm lại dấu tích cái “thần” của nền văn hoá cội nguồn, của anh linh Tiên tổ ngàn xưa, trong đó trống đồng Đông Sơn là báu vật, mà tiêu biểu là trống Ngọc Lũ
Trống Ngọc Lũ - kiệt tác có một không hai của nhân loại - kết tinh nên văn minh Đông Sơn - Lạc Việt - hun đúc hào khí anh linh sông núi - quốc huy nước Văn Lang -
8 Lê Chí Thiệ p, Kinh Dị ch nguyên thuỷ , Nxb Vă n họ c, 1994
9 Dươ ng Đình Minh Sơ n, Hình ả nh “giã“ tr ố ng đ ồ ng không có trong sử sách, Tuầ n báo Người
Hà Nộ i, Số 32/6/2004, tr.2
Trang 6biểu chương vương quyền của Vua Hùng - bức thông điệp bằng ký hiệu mật mã ghi trên lớp đồng thau không han rỉ - gửi các dân tộc anh em gần xa đương thời và truyền lại cho muôn đời hậu thế
Nhà khảo cổ học Hà Văn Tấn viết: Tổ tiên ngàn xưa muốn nói gì khi khi chạm khắc những hình người và động vật, những hoa văn trang trí trên trống đồng? Đó là những bức tranh hiện thực, những đường nét mang tính chất thẩm mỹ đơn thuần hay những hình tượng đã được mật mã hoá chứa đựng những ý nghĩa sâu kín, có thể liên quan đến tôn giáo hay lịch pháp? Công việc giải mã thứ ngôn ngữ đó tất nhiên không phải dễ dàng10
Ông viết tiếp: Đi tìm cội nguồn của kỹ thuật và nghệ thuật của trống đồng, không phải chỉ là bảo vệ niềm tự hào của quê hương trống đồng, mà còn để bác bỏ những luận thuyết muốn tìm nguồn gốc trống đồng cũng như nền văn minh Đông Sơn ngoài biên giới Việt Nam
Một báu vật (Ngọc Lũ), hàm ẩn tâm linh do Tổ Tiên của người Lạc Việt Giao Chỉ tạo ra từ thế kỷ thứ VII trước công nguyên, nhưng đã hai ngàn năm nhận thức sai về bản chất của “Vật linh” này Nay khoa học vật lý và khoa học nhân văn đã tìm ra bản chất của
nó Lẽ nào chúng ta lại cứ theo vết sai cũ cứ gọi “trống đồng” và sử dụng nó như một nhạc khí mãi Vậy giải pháp đưa ra vật “hèm” “Hùng Linh” vào đúng vị trí tâm linh mà Tiên Tổ từng tôn thờ như sau:
1) Nay gọi trống đồng là “Hùng Linh” - Hùng Linh ở đây có hai nghĩa Thứ nhất:
“Hùng Linh” là Vật linh do Vua Hùng tạo ra, thứ hai, “Hùng Linh” - thì “Hùng” là hùng khí, còn “Linh” là anh linh sông núi, hồn thiêng dân tộc tụ hội lại 2) Trong lễ hội đền Hùng và ở các nơi khác không dùng chày “giã” vào “Hùng Linh” (trống đồng) như lâu nay đã làm nữa 3) “Hùng Linh” (trống đồng) là vật biểu tượng quyền uy của Vua Hùng
và các Lạc Hầu, Lạc Tướng đứng đầu trong 15 bộ nước Văn Lang Do đó “Hùng Linh” (Ngọc Lũ) phiên bản sẽ đặt sau lư hương thờ Vua Hùng ở trên đền Hùng và thờ ở các đình, đền, lớn của cả nước Hoặc các bộ phim có nhân vật là Vua, chúa và các quan nghè thì sau chỗ ngồi của họ đều có “Hùng Linh” (các loại) phiên bản 4) Ngày nay ở các dinh thự - vị trí tiếp khách quốc tế của Nhà nước ta đều có biểu tượng “Hùng Linh” (Ngọc Lũ) đặt sau bàn giữa: một bên chủ, một bên khách
Nếu thực hiện được bốn điều trên thì dần dần, độ 20 năm sẽ đưa vật “Hùng Linh” trở lại vị trí tâm linh của nó, mà Tổ Tiên người Lạc Việt đã tạo ra
10 Hà Vă n Tấ n: Theo dấ u các vă n hoá cổ , Trung tâm Xã hộ i và Nhân vă n quố c gia, Việ n Khả o
cổ họ c, Nxb Khoa họ c Xã hộ i, Hà Nộ i, 1998, tr 638
Trang 7Tóm lại, ngày nay chúng ta, con cháu làm công tác văn hoá văn nghệ, tỏ lòng biết
ơn Tiên Tổ, không gì bằng gìn giữ nền văn hoá của Tổ Tiên để lại, và làm cho nó sáng ra, đẹp thêm như lời Bác Hồ dạy trong Đại hội văn công tại Hà Nội năm 1957
Trang 8THỜI KỲ BẮC THUỘC
VỀ MỘT SỐ TÊN GỌI CÓ LIÊN QUAN TỚI LỊCH SỬ LÂU ĐỜI CỦA CÁC DÂN TỘC THUỘC NHÓM NGÔN NGỮ TÀY- THÁI Ở NƯỚC TA
Cầm Trọng
Ghi chép những Đóng góp của đồng bào các dân tộc thuộc nhóm ngôn ngữ Tày-
Thái vào tiến trình lịch sử Việt Nam qua hàng ngàn năm không thể không đề cập tới
những tên gọi: Di, Lão, Nam Chiếu, và Ngưu Thống Và khi đề cập tới những tên gọi ấy, bao giờ cũng có những câu hỏi đặt ra:
- Đây là tên gọi dân tộc, ngành, nhóm địa phương nào?
- Tên ấy có ngữ nghĩa gì?
- Trong tên gọi đó có thành phần các dân tộc thuộc nhóm ngôn ngữ Tày- Thái không?
- Nếu có thành phần các dân tộc Tày- Thái thì vị trí của họ trong thời điểm lịch sử
đó như thế nào?…
Để giải đáp những câu hỏi này, tôi xin cung cấp tư liệu và phát biểu một số ý kiến như sau:
I NGƯỜI DI VÀ LÃO
Thời Tam Quốc, năm 271CN, vua Ngô Tôn Hạo sai Đào Hoàng sang đánh thái thú Giao Chỉ nhà Tấn là Dương Tắc Đào Hoàng Thắng, Giao Chỉ thuộc Ngô Đào Hoàng được vua nước Ngô cử giữ chức thái thú Viên thái thú này đã có nhiều lần cất quân đi đánh người Di, Lão ở các quận Vũ Bình, Cửu Chân và Tân Hưng Trong quận Vũ Bình
có một nơi mang tên Phù An (Yên) Quân của Đào Hoàng đánh lần nào cũng bị thất bại
phải tự thốt rằng: “…đất ấy hiểm trở, người Di, Lão, hung bạo, trải nhiều đời không
phục”… Thời ấy người Di, Lão còn có tên chung là Linh Lão có nghĩa người Lão không
chịu khuất phục Vì khi nước ta thuộc Đường (618-904) thì “miền đất từ Châu Phong đến
Châu Nam Đường (Lào Cai) đều là của người Sinh Lão”11
Luận về hai tộc danh này, người viết có thể dẫn thẳng hoặc để phần chú giải, rằng đó
là tên gọi “nhân dân các dân tộc thiểu số” của ba quận Vũ Bình, Cửu Chân và Tân Hưng Ghi như thế thì “quá đúng” nếu không nói là “nhân dân các dân tộc thiểu số” là khái niệm
11 Phong Kiều: Tấn thư, Đà o Hoà ng truyện - Phà n Xước, Man thư (Đường) Xem thêm: Lịch sử Việt
Nam, T.I, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, H.1971, tr.125
Trang 9mới xuất hiện trong thời kỳ nước ta làm cách mạng dưới ngọn cờ của Đảng cộng sản Cách ghi tuy không sai, những chẳng có điều gì phải bàn nữa!
Tôi thuộc những người không hay đơn giản trong suy nghĩ nên xin phép được bàn
Ý kiến tôi có thể sai hoàn toàn hoặc có thể nếu không nói là đúng thì ít nhất cũng có lý chăng?
Sự kiện viên thái thú Giao Chỉ Đào Hoàng cất quân chinh phục người Di, Lão dẫn
ở trên xẩy ra từ thế kỷ thứ III sau công nguyên Nhưng mãi tới thời Đường thế kỷ thứ VII mới được hai sử gia Phong Kiều và Phàn Xước ghi chép Từ đó trở về sau, các văn bản ghi bằng chữ Hán đọc theo âm Hán - Việt gồm có: Lão hay Bạch I (Y) - thời Đường, Tống Thời Nguyên thì ghi là Bách Di Thời Minh ghi là Bách Din hoặc Bộc Di Thời Thanh là Bộc Di hay Bãi Di12 Trong đó có Thuỷ Bãi Di (người Bãi Di Nước) và Hạn Bãi
Di (người Bải Di Cạn) Song song với những tên đó, người ta còn ghi thêm tên Tu (Thu) Lão hoặc Tu (Thu) Ji Với những tên ghi thành chữ Hán ấy đọc đúng âm tiếng Trung Quốc phổ thông thì sẽ là Pả Ji, Pải Ji, Pu Ji, Pô I… và Thu Lao, Tu Ji13
Ở nước ta hiện nay có một dân tộc thiểu số tên là Bố Y, còn gọi là Tu Dí Trong dân tộc Tày có hai nhóm địa phương mang tên là Pa Dí hay Pả Ji và Thu Lao, còn gọi là Thổ Lão hay Lao Cải14 Họ sống tập trung ở huyện Mường Khương (Lào Cai)
Liệu người Bố Y (Tu Dí), Pa Dí (Pả Ji) Thu Lao (Thổ Lão, Lao Cải) có phải là hậu
duệ trực tiếp của người Di, Lão hay Sinh Lão thời Tam Quốc và Đường, Tống về sau hay không, điều này còn cần phải viện trợ nhiều nguồn sử liệu nữa mới kết luận được Giờ đây sự hiểu biết của chúng ta mới đang chỉ dừng lại ở bước đầu, có thể thông qua ngôn ngữ của các tên gọi dân tộc hoặc nhóm người để so sánh mà lần tới sự hiểu biết của quá
khứ xa xưa Từ suy nghĩ đó, tôi cho rằng các tên gọi như Bố Y( Tu Dí), Pa Dí (Pả Ji), Thu
Lao ( Thổ Lão, Lao Cải) có thể có một đường dây lịch sử xuyên suốt với Di, Lão hay
Sinh Lão thời xưa chăng?
Như ta biết, tiếng nói của người Bố Y (Tu Dí), Pả Dí (Pả Ji) Thu Lao (Thổ Lão, Lao Cải) thuộc nhóm ngôn ngữ Thái [Tày- Thái (Việt Nam), Lào - Thái (Lào và Thái Lan), Choang - Đồng (Trung Quốc)], hệ (họ, dòng) Nam (Austro) - Thái15 Nằm trong
12 Hoà ng Hoa Toà n: Đôi nét về lịch sử cổ đại của người Thái ở Trung Quốc trong Hội thảo Thái học
lần thứ I (25-26/11/1991), Nxb Văn hoá dân tộc, H.1992, tr.73.
13 Ghi chép phát âm của Cầm Tú Tà i giảng viên khoa Trung văn, Trường Đại học Sư phạm Ngoại ngữ, Đại học Quốc gia Hà Nội
Tư liệu nà y do người bạn đã quá cố - Mông Trung, nhà dân tộc học, nguyên trưởng Ti Văn hoá tỉnh
Là o Cai, cung cấp tháng 3-1975
15
GS Đặng Nghiêm Vạn: Cộng đồng quốc gia dân tộc Việt Nam, Nxb Đại học Quốc Gia Thà nh phố
Hồ Chí Minh, 2003, tr 271, 291.
Trang 10nhóm ngôn ngữ Thái (Tày- Thái) ở nước ta có 8 dân tộc thiểu số: Thái, Tày, Nùng, Lào,
Lự, Giáy, Cao Lan và Bố Y
Trong nhóm ngôn ngữ Thái, chữ người thường được ghép bởi hai từ Trong đó
một từ đứng trước đóng vai phụ tố được coi là tiền tố Tuỳ từng dân tộc, ngành, hoặc
nhóm địa phương tiền tố này phát âm khác nhau Chẳng hạn người Kinh nói con người dịch sang tiếng nhóm Thái Đen 1, 2 gọi là phủ côn và nhóm Thái Trắng 1 gọi là tô côn Như vậy phủ, tô là tiền tố; côn mới là căn tố thực sự là danh từ người Cùng với vị trí
tiền tố như phủ, trong các tiếng của bộ phận người thuộc nhóm ngôn ngữ Tày- Thái có:
pu, pa, pả, ba, bô… Xưa những tiền tố này được phiên âm bằng Hán tự, đọc theo âm Hán
- Việt sẽ thành Bạch, Bách, Bộc, Bãi Tiền tố tô có các biên âm như tu (thu) viết bằng chữ Hán, đọc theo âm Hán - Việt thành tu hay thổ Xem vậy, các tiền tố biểu đạt danh từ
người được phát thành tiếng có phụ âm đầu p, b, t16 hầu như thống nhất trong ngôn ngữ Tày - Thái Trải qua hàng ngàn năm lịch sử, ngôn ngữ nhóm Tày - Thái đã biến đổi và tạo ra các trường hợp biểu thị danh từ người khác nhau như sau:
*Mất hẳn tiền tố, chỉ sử dụng căn tố như gọi người là cần (gần) trong tiếng Tày,
Nùng
*Vẫn giữ nguyên cách ghép tiền tố + căn tố như: phủ côn, tô côn trong tiếng Thái Ghép tiền tố + căn tố, biến nghĩa người thành tộc danh hay tên gọi nhóm địa
phương như: Bố Y ( Tu Đí), Pá Dí ( Pả Ji) Thu (Tu) Lao Nhờ có tên gọi này, ta có thể cho rằng, người Di, phải là Di tộc, Bạch tộc thuộc nhóm tiếng Tạng - Miến, hệ ngôn ngữ Hán - Tạng hiện có mặt ở tỉnh Vân Nam, Quý Châu (Trung Quốc) Bởi vì, nếu được phép suy diễn trên logic lịch sử để đoán định thì sớm nhất cũng phải tới thế kỷ thứ VII-VIII thời nhà Đường ở Trung Quốc, khi có quân Nam Chiếu vào đánh chiếm Thành Long Biên (Hà Nội) thì mới có thể có cớ nói tới sự có mặt của cư dân nói tiếng Tạng - Miến ở vùng lưu vực thượng sông Hồng thuộc nước ta được Riêng tên Lão thời Tam Quốc ghi
về sự có mặt của họ ở lưu vực sông Thao, có thể có hai thành phần tộc người Một là, người Cờ Lao vốn là hậu duệ của người Liêu hay Lão thuộc nhóm nói tiếng Kađai, hệ ngôn ngữ Nam - Thái Ở nước ta, cùng nhóm ngôn ngữ này còn có các tộc người mang tên La Thí, Pu Péo, La Ha Người Cơ Lao mới di cư từ Trung Quốc sang cư trú ở miền núi Hà Giang cách đây 200 năm Người La Thí, Pu Péo ở miền núi Hà Giang, người La
Ha ở Tây Bắc, đều là cư dân đã tụ cư hàng ngàn năm trên mảnh đất quê hương Cho dù như thế, vào thời điểm cụ thể hiện nay, thật khó có thể tìm ra tung tích và chứng cớ cho rằng trong thành phần cư dân Di, Lão ở lưu vực sông Thao thời Tam Quốc ấy có nhóm tổ tiên người nói tiếng Kađai Ta chỉ có thể đoán định rằng, nếu thực sự có thành phần
16 Hoà ng Hoa Toà n: sách đã dẫn, tr.73