Và để lẩy lòng hồn lúa, người Xơ Teng phải làm nghi thức mời thần lúa về cư ngụ ừong pu peang trong nghi lễ tria lúa, và nghi thức rước hồn lúa về kho trong nghi lễ ăn cơm mới”.. Trong l
Trang 1TỤC THỜ THẦN lú n (VfiNG XƠIÌI) VA cốc NGHI l I
A Tuấn
1 Quan niệm về Yàng Xơri
Xơ Teng là nhóm địa phương có dân số đông của dân tộc Xơ Đăng, cư trú tập trung ở các xã: Ngok Yêu, Ngok Lây, Tê Xăng, Măng Ri, Đăk Na huyện Tu Mơ Rông và các xã, Văn Lem, Đăk Trâm, Ngok Tụ, Đăk Rơ Nga huyện Đăk Tô của tỉnh Kon Tum Là cư dân nông nghiệp với việc canh tác nương rẫy là chủ yếu nên đời sống của họ gắn liền với văn hóa rừng, họ tin vào sức mạnh siêu nhiên của các thần linh (pu yang). Chính vì thế, trong đời sống của người Xơ Teng có rất nhiều nghi lễ cúng bái đối với các lực lượng siêu nhiên tập trung vào mục đích cầu mùa, cầu an, tránh rủi
ro cho cá nhân và cả cộng đồng Đối với người Xơ Teng thì mọi vật từ gốc cây, hòn đá, con suối cho đến các vật dụng trong gia đình đều có linh hồn
Do vậy hệ thống các thần linh của người Xơ Teng rất đa dạng như: trời
(pling) và đất (ni) là hai vị thần gần gũi nhất với người Xơ Teng, trong tất cả các nghi thức cúng bái tên hai vị thần nay dều được nhắc đến Ngoài ra còn
có các thần song đôi khác như: noa - ja, mặt trăng (khê) - mặt trời (hi) bên cạnh đó còn có các vị thần khác như: thần sấm sét (xiăng tơ rốc), thần núi
(xiăng ngọk), thần nước (xiăng tác) tuỳ theo từng vị thần mà người Xơ Teng gắn cho họ cái tên tương ứng
Với quan niệm “vạn vật hữu linh”, người Xơ Teng và các dân tộc ờ Tây Nguyên cho rằng mọi vật đều có linh hồn Từ những vật dụng trong nhà, đến các loại vật, kể cả những vật mà thế giới bên ngoài họ cho là vô tri vô giác như: tảng đá, ngọn núi, cái cây, ngọn cỏ đều có linh hồn Trong phần
* ThS., Viện Nghiên cứu văn hóa
Trang 2/
Van h ó a t h ờ N ữ t h ắ n - MẪU ở V lỆT NAM VẢ CHÂU A
này, chúng tôi xin đề cập về thần lúa, đây có thể xem là nữ thần tiêu biểu trong tâm thức của người Xơ Teng Theo truyền thuyết kể lại: “Ngày xưa, hạt lúa to lắm nó biết tìm theo sợi chỉ mà tìm đường về kho lúa, con người khi ấy nhàn hạ lắm nhưng cũng chỉnh thói đòng đành nảy sinh từ sự nhàn hạ
ấy đã làm phật lòng khiến hồn lúa giật mình mà vỡ vụn thành những hạt li ti (hạt lúa nhò như ngày nay) Từ đó hồn lúa không tự về nữa, hồn lúa cử rong chơi theo mây và gió Chỉnh vì thế con người phải vất vả bởi sự lười nhác cùa mình Và để lẩy lòng hồn lúa, người Xơ Teng phải làm nghi thức mời thần lúa về cư ngụ ừong pu peang trong nghi lễ tria lúa, và nghi thức rước hồn lúa về kho trong nghi lễ ăn cơm mới”. Hay câu chuyện ngụ ngôn của người Xơ Teng ở làng Tu Mơ Rông, xã Tu Mơ Rông, huyện Tu Mơ Rông:
“Câu chuyện kể rằng: “Ngày xưa, xưa lắm muôn loài đều có linh hồn Hạt lúa biết theo sợi chỉ mà ra rẫy hay về kho lúa Cái rựa, cái niêc biết tự đi làm lấy công việc của chúng Con người an nhàn như bao vị thần khác Nhưng sự ngớ ngẫn của một bà gia khi nấu cơm đã khiến cho hạt lúa vỡ thành muôn mảnh li ti mà không thể tự đi được Người đàn ông lười nhác và bẩn thỉu không thôi được tật xấu tò mò, đã vi phạm cấm kỵ theo cái niếc, cái rựa ra tận rẫy Thấy chúng làm việc và chuyện trò ông ta chẳng thể nhịn được cười Ông ta nghĩ sẽ doạ chúng một phen Tiếng hú vang rừng hết sức bất ngờ của đàn ông đã làm chúng giật mình, hồn bay mất và thân xác ở lại
cứ như vậy ngã lăn ra đất Từ đẩy; nếu không có tay người chúng không thể làm gì được nữa, con người phải vất vá Câu chuyện không hề là một ngụ ngôn thông thường, bản thân nó, như đã nói, chứa đựng một nguyên lý đầy chất thơ về mọi sự sống trên thế giới này: vạn vật hữu linh, một kiểu tư duy “hiện thực huyền ảo” (chữ dùng của Giáo sư Ngô Đức Thịnh) làm nên cái tinh thần tín ngưỡng sống động độc đáo của người Xơ Teng Nó thấm sâu vào mọi phương diện, nâng chúng lên tầm linh thiêng kỷ ảo”1 Trong câu chuyện của người Ca Dong (nhánh khác của tộc người Xơ Đăng) kể rằng:
"Xua kia, người Ca Dong thu hoạch lúa trên rẫy không phải tuốt lấy từng bông bỏ vào gùi cõng về như ngày nay mà hạt lúa tự đi về nhà Con người chi việc làm gạo nấu cơm Yang Xơri giống như con người nhưng thân hình nhỏ nhắn xinh đẹp và rất vui tính Khi tro bông (mauxơrơk) bụng còn lép kẹp nên phải thường xuyên há miệng để ăn nắng mặt trời trong nhiều ngày mới no và thành hạt lúa mẫy Khi được ăn nắng mặt trời no căng bụng rồi những hạt lúa tự động rủ nhau về với con người Trên đường từ rẫy về làng,
1 Phạm Thị Trung, Quan niệm về linh hồn người và các nghi ỉễ liên quan tới linh hồn cùa
người X ơ Teng ở Tu Mơ Rông Luận vãn Thạc sĩ (2006), tr.30.
Trang 3T ục thờ thần Lúa (Yầng Xơri) 259
Yàng Xơri vừa đi vừa ca hát, cười nói nô đùa vang cả một đoạn đường Bầy chó trong làng đang nằm ngủ giật mình tinh giấc thấy Yàng Xơri, liền sủa
ầm ì cả làng và xông ra đuổi cắn Yàng Xơri liền tháo chạy trở về rẫy nhập lại vào bông lúa như cũ và khóc rầu rĩ Con người gọi mãi, dỗ mãi nhưng hạt lúa vẫn không chịu rời khỏi bông lúa để trở về kho lúa Cuối cùng con
người hỉ quả đành phải tuốt từng bông lúa bỏ vào gùi cõng về”1 Những câu
chuyện kể khác nhau, nhung đều liên quan đến thần lúa và hồn lúa Chính vì
vậy, các tộc người ở Tây Nguyên nói chung và người Xơ Teng nói riêng
Yàng Sori (Thần lúa) và hồn lúa (mơ hoa pau) rất được coi trọng, sự sinh
trưởng và phát triển của cây lúa đều do hồn lúa quyết định Vì thế, họ coi lúa
như con người và không bao giờ dám làm mất lòng thần lúa điều gì Và để
gọi hồn lúa về kho, và ra rẫy người ta phải làm nghi lễ để cúng
Với người Xơ Teng cũng như các tộc người khác, người ta ít quan tâm
và chú ý đến hình dáng của YàngXơri, mà họ chỉ chú ý và quan tâm đến hồn
lúa Mơ hoa pau chính là hồn của thần lúa, hồn lúa thường trú ngụ trong
bông lúa Trong kho lúa hnâm pau của người Xơ Teng bao giờ cũng có treo
những bông lúa có màng nhện quấn lại xung quanh, người ta gọi đó là Pu
Peang. Họ cho rằng hồn lúa đang ngủ trong đó, chính vì thế trước khi diễn ra
nghi lễ trỉa lúa người Xơ Teng lại gọi hồn lúa về, nếu không gọi hồn lúa về
thì khi tria lúa, lúa sẽ không mọc, nếu có mọc thì không nhiều, cây yếu ớt,
lúa sẽ mất mùa Vì thế khi vào kho lúa thấy mạng nhện bị rách hoặc thủng
thì người Xơ Teng cho rằng hồn lúa ờ trong kho lâu ngày buồn nên thoát ra
đi chơi Vì vậy khi trỉa lúa người Xơ Teng phải gọi hồn lúa trở về Khi người
X ơ Teng gieo hạt thì lúc này hồn lúa vẫn quanh quẩn trên khu rẫy, chỉ đến
khi lúa trổ bông làm hạt thì hồn lúa mới tìm nơi trú ngụ Trong thời gian lúa
làm bông, người Xơ Teng kiêng không được phép vào rẫy vì sợ làm ảnh
hường đến hồn lúa, sợ hồn lúa bỏ đi Đến vụ thu hoạch, người Xơ Teng làm
nghi lễ ăn com mới để rước hồn lúa từ rẫy về nhà Và cứ thế theo chu kỳ này
người Xơ Teng làm những nghi thức để cúng hồn lúa
2 Các nghi lễ liên quan đến Yàng Xơri
* Nghi lễ tria lúa (mân chui pau) : Trong thời gian trỉa lúa, người Xơ Teng giăng dây sirh jrông ừên khắp các con đường vào làng, trên cổng làng
1 ÌNhiều tác giả (2008), Phác thào văn hóa dân gian các dân tộc thiểu s ổ tinh Kon Tum, Nxb
Giao thông Vận tải Hà Nội, tr 222.
Trang 4260 Van h ó a th ờ NữTHÁN - MẴU ở V iệ t NAM VÀ CHÂU Á
được dắt lá xanh đó là dấu hiệu làng có việc kiêng cữ, họ kiêng không trao đổi hay buôn bán bất cứ thứ gì Chỉ đến khi công việc trỉa lúa kết thúc, họ mới được trao đổi buôn bán bình thường Trong ngày trỉa lúa đầu tiên, các gia đình đều cắm cây gâng knuộì chẹc] gồm có 9 tua rua (dạng như cột gâng trong nghi lễ ăn trâu nhưng nhỏ và đon giản hơn) Cây gâng knuội chẹc
thường được đặt ở phần sàn trước cửa chính của nhà và được đặt cạnh cối giã gạo Các vật phẩm dùng để cúng gồm : một ống cơm rượu nếp, ít vừng rang, và một con gà Mọi thứ đã chuẩn bị xong xuôi Mơ ngai zăk xiêm nghê
đến cạnh cây gàng knuội chẹc mặt hướng về phía rẫy nhà mình và bắt đầu khấn để đánh thức hồn lúa:
( Hôm nay là ngày trỉa lúa Chủng tôi cầm con gà, xin cúng các thần Xin hồn lúa của Thần Lúa đừng sợ, đừng đi theo gió, theo nước Hãy trở về bên gié lúa Chúng tôi mời các thần tối cao trên đinh Ngọk Linh2 Mời thần rừng, thần lừa, thần nước Các thần hãy chấp nhận và xuống đây
để ăn cơm rượm và máu gà Xin hồn cùa Thần lúa hẫy về mau đế chủng tôi trỉa hạt )
Trong lễ cúng này, người Xơ Teng cúng để gọi hồn lúa trở về ngụ trong kho lúa, nếu không hồn lúa mãi đi chơi hoặc không về kịp thì ngày mai không thể tiến hành nghi thức cúng giống để tria hạt Trong ngày trỉa lúa đầu tiên, người phụ nữ chiln là người mở kho lúa để lấy tất cả các loại giống lúa và hoa màu khác, khi bước xuống kho lúa, bà lấy cây đót khô treo bên kho lúa và đặt ngọn xuống đất, gốc đặt trên của kho lúa với mục đích làm cầu thang cho hồn lúa theo ra rẫy Trong ngày này, tùy thuộc vào điều kiện của từng gia đinh mà người Xơ Teng cúng bằng lễ vật khác nhau, nhà nào có thì cùng cả heo và gà (chuẩn bị thực phẩm cho những ngày trỉa iúa), nhà không có thì chỉ cần cúng bằng gà Máu của vật hiến sinh được đựng trong một ống to, người ta lấy nước trong ống nứa chuẩn bị sẵn hôm trước trộn đều lên sau đó người phụ nữ chiln tưới vào các gùi lúa giống và gùi các loại hoa màu khác
1 Gâng knuội chẹc: một dạng cây nêu nhưng nhỏ hơn, trang trí đom giàn và không cầu kỳ như cây gâng trong lễ ăn trâu Cây được dùng trong các nghi lễ nhỏ của người X ơ Teng.
2 Đây là ngọn núi nằm ờ phía bắc của huyện Tu M ơ Rông có độ cao trên 2000m , với người
X ơ Teng đây là ngọn núi thiêng vì đó là nơi trú neụ của các Pu Yàng trong tôn giáo cùa người X ơ Teng Theo truyền thuyết kế lại, chưa một người Xơ Teng nào dám đặt chân lên ngọn núi này vì sự linh thiêng cùa nó.
Trang 5T ục thờ thần Lúa (Y àn g X ơ ri) 261
Khi lúa bắt đầu trổ bông, người Xơ Đăng Xơ Teng lại tổ chức nghi
thức cầu an cho lúa (mân kaipau). Đây là nghi lễ cầu mong cho lúa trổ nhiều
bông, chắc hạt, chim chuột và thú rừng không được phá Nghi lễ này chỉ làm
ờ nhà với nghi thức đơn giản vì trong thời gian này người ta không lên rẫy vì
đây là lúc hồn lúa tìm nơi trú ngụ Trong thời giân lúa làm đòng người Xơ
Teng kiêng không lên hoặc vào trong rẫy
* Nghi lễ ăn lúa mới (mân cả pau nao): Ngày đầu tiên, mơ ngai zăk xiêm nghê] phân công các thành viên trong gia đỉnh sửa sang lại nhà cửa,
dựng cây gâng knuội cá pau nao có trang trí hoa văn thật đẹp dựng ngay sân
trước cùa chính của nhà mình Người phụ nữ chiln chuẩn bị gùi thiêng (knọ
mân), nồi nấu com cúng (rôh tịl) ; dây sirh jrông, hoặc dây chỉ (sirh prệh)
với mục đích để giăng qua cầu, hoặc khe suối để rước YàngXơri về nhà
Ngày thứ hai, người phụ nữ chiln sẽ có trách nhiệm cúng tế Trước khi
tiến hành, người ta chuẩn bị một cái nia ; trong đó có đặt chiếc gùi thiêng có
đựng dây sirh jrông, hoặc dây chỉ (sirhprệh) cùa người phụ nữ chiln ; một ít
tàu lá chuối đã được hơ nóng qua lửa; một đoạn cây ngắn được làm bằng le
hoặc sâm lũ dùng để đập đầu con vật hiến sinh; sau đó người ta đặt nia ngay
trước cây găng knuội chẹc. Vật hiến sinh sẽ được người phụ nữ chiln đập
chết để lấy máu (nếu là heo có sự ữợ giúp của mơ ngai zăkxiêm nghê và con
trai của người phụ nữ chiln ) Sau đó, bà lấy tất cả dây sirh jrông, hoặc dây
chi (sìrh prệh) trong gùi thiêng ra thấm đều vào máu heo (hoặc máu gà) và
gói tất cả trong lá chuối rồi bỏ vào lại trong gùi thiêng Công việc xong xuôi,
mơ ngai zăk xiêm nghê và người phụ nữ chiln cùng một số người trong gia
đình lên khu rẫy nhà mình
Đến noi, tại khu vườn păk geang, mơ ngai zăk xiêm nghê giúp người
phụ nữ chiln trồng một cây găng /muội rột pau YàngXơri (cây xin lúa của
thần lúa), những khác sẽ làm cây keep loh tiu pe nao để đánh dấu một vùng
nhỏ tại khu vực lúa chín đều và đẹp nhất (trong nghi thức này người Xơ
Teng kiêng không tuốt lúa trong khu rẫy thiêng vì rẫy thiêng thường là nơi
trú ngụ của thần lúa trông coi lúa giống) Lúc này tại khu vườn păk geang
người phụ nữ lấy máu của vật hiến sinh sau đó bà bôi phép lên những bông
lúa tại khu rẫy thiêng và tại nơi chuẩn bị tuốt lúa Bôi xong bà quay trở về
vườn păk geang và bắt đầu khấn:
1 M ơ ngai zăk xiêm nghê: Chù nóc, hay chủ nhà của nhà sàn, ông là người chịu trách nhiệm
làm các nghi lễ diễn ra trong phạm vị cùa gia đinh minh.
Trang 6262 Van h ó a t h ờ N ữ THẮN - MẪU ở Việt NAM VÀ CHÂU Á
( Hỡi các thần xin hãy chứng kiến Sau nhiều ngày làm cỏ, giữ rẫy ■ Hôm nay nhà tôi lên rẫy Chúng tôi đem máu heo (gà) lên cúng các thần Chúng tôi làm cây xin lúa của Yàng X ơ ri Xin thần lúa cho phép chúng tôi được tuốt lúa để làm nghi lễ ăn lúa mới )
Sau khi khấn xong, người phụ nữ chiln là người tuốt những bông lúa đầu tiên bỏ vào gùi thiêng của mình cứ thế đến các thành viên khác cũng bắt tay vào công việc tuốt lúa Trong quá trình tuốt lúa để làm nghi lễ ăn lúa mới người Xơ Teng chỉ tuốt với số lượng vùa đủ để nấu cơm cúng Công việc tuốt lúa đã xong mọi người cùng nhau ra về Đi đầu là mơ ngai zăk xiêm nghê, theo sau là người phụ nữ chiln và các thành viên khác Trên đường về, trước khi ra khỏi rẫy người phụ nữ chiln sẽ cột dây dây sirh jrông, hoặc dây chi (sirh prệh) từ rẫy thiêng đến cổng rẫy, tại cổng rẫy mơ ngai zăk xiêm nghê sẽ cắm một bông đót làm dấu Cứ thế trên đường về khi đi qua cầu, hoặc khe suối người phụ nữ chiỉn1 và mơ ngai zăk xiêm nghê cũng làm công việc tương tự với mục đích dẫn đường và bắc cầu cho hồn lúa biết đường về
nhà với con người Tại các con đường rẽ khác, hay ngã ba, ngã tư mơ ngai zăk xiêm nghê chặt cây le làm keep loh tiu pe nao để đánh dấu đường cho hồn lúa khỏi lạc đường về nhà Cũng như các dân tộc khác ở Tầy Nguyên,
người Xơ Teng khi tổ chức nghi lễ ăn lúa mới, lúa được tuốt về vì chưa khô
nên họ phải rang cho khô rồi đem giã, sau đó đem bỏ vào nồi thiêng để nấu
cơm làm lễ cúng Pu Yàng.
* Nghi thức đỏng kho lúa (xăng hnâm pau) : Trong ngày thu hoạch đầu tiên, người Xơ Teng thường thu hoạch số lúa giống trước, sau đó mới thu
hoạch sổ lúa còn lại Trước tiên, người phụ nữ chiln sẽ vào khu rẫy thiêng để hái những bông lúa có màng nhện bao quanh (pu peang) nơi mà người Xơ Teng quan niệm rằng hồn lúa trú ngụ trong đó cho vào chiếc gùi thiêng rồi
cất tại một góc trên kho lúa tại rẫy, sau đó người ta mới bắt đầu thu hoạch
đại trà Khi lúa đã thu hoạch xong người Xơ Teng bắt đầu công việc chuyển
lúa về kho tại nhà Trong ngày cuối cùng của việc vận chuyển lúa, người phụ
nữ chiln sẽ cõng chiếc gùi đựng những gié lúa có pupeang về kho lúa (hnâm
pau). Để thực hiện nghi thức này, mơ ngai zăh xiêm nghê sẽ dựng một cây
1 Chiln: đây là một người phụ nừ có uy tín trong gia đình được mọi người trong nóc nhà bầu
ra, thường là vợ của m ơ ngai zãkxiẽm Bà là người có nhiệm vụ nấu cơm và đồ cúng trong
nghi lễ, phân phối lương thực cho các bếp và thành viên trong gia đình Bà còn có nhiệm
vụ trong coi kho lúa giống, là người mở, đóng và rước hồn lúa ra rẫy và về kho lúa giống.
Trang 7Tục thờ thần Lúa (Yầng Xơri) 263
găng knuội trước hnâm pau đồng thời ông lấy một đoạn cây đót già ngọn đặt trên cửa kho lúa, gốc đặt dưới đất cạnh cầu thang để rước hồn lúa lên kho
Sau đó người mơ ngai zăh xiêm nghê bắt đầu làm thủ tục Ông cầm con gà
đã được chuẩn bị trước và cắt cổ cho máu gà nhỏ xuống cửa kho, sau đó ông
lấy máu gà bôi lên cây đót, cây gâng knuội, gùi đựng pu peang để cho hồn
lúa vào kho Sau đó ông bắt đầu khấn, nội dung đại ý như sau:
( Ôh YàngXơri! Hôm nay nhà tôi cúng máu gà, mờiyàngxơri về nơi
ờ mới Xin yàng xơri hãy trông giữ hồn lúa, đừng cho hồn lúa đi đâu Xin đừng cho mọt ăn lúa, chuột đừng phá kho Xin hồn lúa hãy ngủ yên trong kho Đừng sợ hãi mà đi nơi khác )
Sau khi mơ ngai zăh xiêm nghê khấn xong người phụ nữ chiln đưa gùi
thiêng lên kho lúa, sau đó bà dùng dây sirh jrông cột các gié lúa có pu peang
treo về phía đông trên nóc kho lúa, đồng thời bà cầm cây đót dựng thẳng
cạnh cửa kho (với ý nghĩa để cho hồn lúa ờ lại trong kho mà không thể theo
cây đót đi nơi khác) Công việc của bà hoàn tất, lúc này người ta bắt đầu đưa
số lúa còn lại vào kho Khi lúa được vận chuyển hết xong, người phụ nữ
chiln là người đóng kho lúa Sau đó, gà cúng được đem đi chế biến, rượu ghè
đã được đổ mọi người cùng nhau ăn thịt gà uống rượu ghè theo lễ tục truyền
thống Trong nghi thức này, đây cũng là lúc người Xơ Teng cất giữ những hạt lúa giống tốt nhất để chuẩn bị cho mùa vụ sắp tới
* Nghi thức mở kho lúa (lộl'h hnâm pau): Nghi thức này diễn ra đơn giản cũng giống như nghi thức đóng kho lúa Mơ ngai zăh xiêm nghê cũng cúng gà (gà được chặt lông cánh) nhưng chỉ đập đầu xé mỏ lấy tiết nhỏ
xuống cửa kho lúa, sau đó người phụ nữ chiln mở kho lấy ít lúa đem giã thành gạo rồi nấu chung với gan gà băm nhỏ Việc chặt lông cánh gà có ý nghĩa cho gà khỏi bay, đồng thời là cầu xin YàngXơri cho lúa đừng vơi Sau khi đóng cửa kho lại người phụ nữ chiln lấy một sợi dây sirh jrông cột từ kho lúa và kéo vào nhà minh Với mục đích để cho hồn lúa chỉ có thể dạo chơi và quanh quẩn từ kho lúa lên nhà sàn mà ít đi nơi khác được
Như vậy, các nghi lễ liên quan tới thần lúa (YàngXơri) và hồn lúa của người Xơ Teng không chỉ là nghi lễ liên quan đến nông nghiệp, mà còn liên quan đến vận mệnh chung của cả cộng đồng, nó thể hiện đầy đủ phong tục tập quán của cư dân nơi đây, mà vị thần tối cao đó chính và YàngXơri (vị nữ thần trông coi và chăm sóc mùa màng trong đời sống nông nghiệp của người
Xơ Teng)
Trang 8264 V an hố a th ờ n ữ th ắ n - MẪU ở V iệ t NAM VÀ CHÂU Á
3 Lòi kết
Tất cả các nghi lễ liên quan tới YàngXơri, là cầu nối biểu hiện niềm tin của người Xơ Teng đối với thần lúa và hồn lúa, thông qua các nghi thức trong từng nghi lễ con người có thể thông quan với Yàng Xơri để cầu mong
sự bảo vệ và che chờ cho con, bảo vệ mùa màng Thông qua nghi lễ, vật hiến sinh, con người đã sử dụng tất cả những gì có được để làm ngôn ngữ “đối thoại” với Pu Yàng và Yàng Xơri. Vì vậy, trong các nghi lễ nông nghiệp người Xơ Teng bao giờ cũng hiến tế để thể hiện lòng tôn kính của mình Tương ứng với mỗi nghi lễ là một con vật hiến sinh khác nhau Đó là cách con người giao tiếp với thần linh, đưa đến cho thần linh những ước vọng giản dị nhưng đầy ý nghĩa nhân văn sâu sắc Chẳng hạn khi làm nghi lễ trỉa lúa, hay nghi lễ ăn cơm mới người ta phải giăng dây chỉ hoặc dây sirh jrông
để rước hồn lúa về kho và đưa hồn lúa ra rẫy Vì người Xơ Teng tin rằng có hồn lúa, làm như vậy để hồn lúa biết đường theo con người ra rẫy và về kho lúa Và để làm hài lòng hồn lúa, người Xơ Teng hiến máu gà, heo trước khi đem trỉa và đưa lúa về kho Tuy nhiên không phải lúc nào người cũng gặp thuận lợi trong quá trình sản xuất, đôi khi đến mùa gieo trồng lúa không mọc, hay lúa không phát ữiển tốt Lúc này người Xơ Teng lại co những hành động ứng xử khôn khéo với hồn lúa Lúc không mọc vì có thể hồn lúa ngủ quên nên người Xơ Teng đem hạt giống ra đập bằng tấm dồ, hoặc ngắt lá lúa khi lúa không mọc đều, không phát triển tốt Đó là những nghi thức mang tính dọa nạt nhưng chứa đựng những giá ừị đầy tính nhân văn
Hay trong nghi lễ tria lúa, người Xơ Teng giăng dây sirh jrông trên khắp các con đường vào làng, trên cổng làng dắt lá xanh đó là dấu hiệu làng
có việc kiêng cử, người làng khác khi thấy dấu hiệu này phải quay trở về vì biết làng đó đang trỉa lúa, họ không muốn sẽ làm cho hồn lúa sợ Nhưng nếu người nào có ý bước vào làng mà bỏ qua những tín hiện cấm kỵ, thì người
đó sẽ bị Yàng Xơri trừng phạt thích đáng vì đã làm suy yếu hồn lúa và làm ảnh đến vận mệnh của cả làng Như vậy niềm tin về các đấng thần linh được người Xơ Teng trân trọng trong các nghi lễ nông nghiệp Không phải tự nhiên mà người ta tổ chức các nghi lễ liên quan đến nông nghiệp, bời trong tâm thức và tư duy của người Xơ Teng luôn có sự tồn tại của hồn lúa (mơ hoa pau) và thần lúa (Yàng Xơri). Đây là nhận thức trong tư duy, vạn vật hữu linh của người Xơ Teng Chính vị vậy người Xơ Teng cho rằng lúa sinh trưởng và phát triển được là nhờ có sự bao bọc của hồn lúa, có thể nói hồn lúa quyết định tất cả cho quá trình phát triển cùa cây Chính vì thế người Xơ
Trang 9Tục thờ thần Lúa (YàngXơri) 265
Teng luôn trân trọng hồn lúa, trong những nghi thức của nghi lễ nông nghiệp
họ luôn bảo vệ hồn lúa của gia đình mình luôn khỏe mạnh Khi tiến hành những nghi thức liên quan đến hồn lúa, người Xơ Teng luôn chú ý đến các hành động của mình dù to hay nhỏ đều có thể gây tiêu cực hoặc tích cực đến hồn lúa Họ không bao giờ cho lúa dín vào nước khi tiến hành các nghi thức liên quan đến hồn lúa, trừ những lúc đun nấu Lúa giống thì phải được trồng
ở khu rẫy thiêng, và đây cũng là nơi diễn ra các nghi lễ quan trọng liên quan đến YàngXơri và hồn lúa (mơ hoa pau), quy tắc này phải được chú ý để đảo bảo cho sự sinh trưởng cùa cây lúa Lúa giống phải được cất giữ tại nhũng nơi khô ráo, đảm bảo các yếu tố về việc cất giữ tự nhiên cũng như yếu tố tâm linh Khi làm lễ mân cá tông, người Xơ Teng chi được ăn lúa giống thừa khi
mà lúa trên rẫy đã phát tiển tốt Chính vì thế những công việc như, rước hồn lúa về kho, đưa hồn lúa ra rẫy đều do người phụ nữ chiln làm đảm nhận Bởi trong gia đình truyền thống của người Xơ Teng, người phụ nữ chiln là người mẫu mực, có khả năng cai quản và phân phát lương thực trong gia đình Những nghi lễ liên quan đến YàngXơri và hồn lúa bao trùm nhiều giá trị nhân văn cao đẹp, nó là nơi con người bày tỏ niềm tin, tình cảm cùa mình đối với YàngXơri và hồn lúa Ngược lại YàngXơri sẽ phù hộ cho con người sức khỏe, không ốm đau bệnh tật, cầy trồng tươi tốt, mùa màng bội thu Tất
cả những hành động của con người trong các nghi thức liên quan đến Yàng Xari và hồn lúa phản ánh đầy đù nhu cầu tâm linh của con người, ở đây không có sự đối xử nặng nhẹ, hay phân biệt sự cao thấp, mà đó là cách ứng
xử một cách công bằng và dân chủ giữa con người với YàngXơri và hồn lúa
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Bảo tằn lễ hội dân gian các dân tộc thiếu số thời kỳ đổi mới (2007), Kỷ yếu hội thảo, Nxb Văn hoá thông tin, Hà Nội
2 Dambo (2003), Miền đất huyền ào, Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội
3 Bùi Minh Đạo (2002), Trồng trọt truyền thống của các dân tộc tại chỗ Tây Nguyên, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
4 Lê Văn Kỳ (2002), Lễ hội nông nghiệp Việt Nam, Nxb Văn hóa dân tộc,
Hà Nội
Trang 105 Vũ Đình Lợi, Bùi Minh Đạo, Vũ Thị Hồng (2000), Sở hữu và sử dụng đất đai ờ Tây Nguyên, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
6 Henri Maitre (2008), Rừng người Thượng, Nxb Tri thức, Hà Nội
7 Nhiều tác giả, Phác thảo văn hoá dân gian các dân tộc thiểu số tinh Kon Tum (2008), Nxb Giao thông vận tải, Hà Nội
8 Trần Từ (1986), Một lần gặp gỡ hoa văn Thượng, Sở Văn hóa - Thông tin tình Gia Lai - Kon Tum phát hành
9 Phạm Thị Trung (2006), Quan niệm về linh hồn người và cá nghi ỉễ liên quan tới linh hồn cùa người Xơ Teng ở Tu Mơ Rông, Luận văn thạc sỹ
10 Đặng Nghiệm Vạn chù biên (1998), Người Xơ Đăng ở Việt Nam, Nxb Vằn hoá, Ha Nội
11 Nguyễn Thị Kim Vân (2007), Đến với lịch sừ văn hoá bắc Tây Nguyên,
Nxb Đà Nang
12 Viện Nghiên cứu văn hóa tuyển chọn và giới thiệu (2006), Nghi lễ và phong tục các tộc người ở Tây Nguyên, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội
2 6 6 V ăn h ó a t h ờ N ữ t h ẳ n - MẪU ở V iệ t NAM VẢ CHAu á