Từ tín ngưõng thờ đá trong văn hóa cộng đồng Lịch sử văn hóa nhân loại khởi đầu từ thời đại đồ đá khoảng 3 triệu năm trước đây bắt nguồn cùng lúc với việc vượn người trong quá trình cọ s
Trang 1TÌM HIÉU TỤC THÒ ĐÁ TRONG
TÍN NGƯỠNG PHỤNG THÒ THÁNH GIÓNG
N guyễn Thị Thu Hường*
1 Từ tín ngưõng thờ đá trong văn hóa cộng đồng
Lịch sử văn hóa nhân loại khởi đầu từ thời đại đồ đá (khoảng 3 triệu năm trước đây) bắt nguồn cùng lúc với việc vượn người trong quá trình cọ sát thiên nhiên, biết chế tạo công cụ bằng đá phục vụ cho nhu cầu sinh tồn và phát triển Ngay từ thời nguyên thủy, con người đã biết
sừ dụng đá để phục vụ cuộc sống: làm công cụ lao động (rìu đá, bàn nghiền đá, chày đá, công cụ nạo, công cụ chặt tạo ra lửa để nấu chín thức ăn (bằng cách dùng các mẩu đá va chạm mạnh vào nhau), dùng đá làm đồ trang sức (chuỗi vòng cổ, vòng đeo tay, khuyên tai ), dùng đá trong các hoạt động mang tính ma thuật, tín ngưỡng (thờ đá để cầu mong mưa thuận gió hoà, mùa màng tốt tươi, cầu sinh con theo ý muốn, cầu cho gia đình no đủ, hạnh phúc), Theo cảm quan của người nguyên thuỷ, đá có quan hệ mật thiết với con người từ khi sinh ra đến khi chết đi: là nơi trú ngụ của linh hồn con người (sống trong hang đá, chết cũng được chôn trong hang đá, chum đá) Từ đó sinh ra quan niệm của thuyết vật linh, cho rằng mọi vật (sông, núi, cây cối, đá ) cũng như con người, đều có linh hồn cho nên đá cũng có sự sống, có phần hồn, phần xác Đá tham gia vào mọi hoạt động sinh hoạt, lao động của con người như thế nên được người nguyên thủy suy tôn là thần Họ coi tính cứng rắn của đá là do có một vị thần trong đá tạo ra nên đối với họ các công cụ lao động bằng đá, hay đồ trang sức bằng đá đeo bên mình không chỉ đơn thuần là công cụ lao động, đồ trang sức mà chúng còn có
ý nghĩa ma thuật, là vật để trừ tà, tránh ma quỷ không làm hại con người
* Ths, Viện Văn hóa N ghệ thuật Việt Nam.
Trang 2và cuộc sống của mình, trơ thành vật linh, ngư gồ tại rừng thiêng, kim loại đồng từ đất hiểm Đến thời đại văn minh hiện nay, đá vẫn có quan
hệ mật thiết với đời sống của con người về nhiều mặt Đá được dùng trong nhiều việc, nhất là ngành xây dựng Con người dùng đá để xây dựng chùa chiền, nhà cửa, xóm làng: làm đền đá, cổng đá, đường đá, dốc đ á Ở nhiều vùng còn có cả giếng đá: là loại giếng đào xuống lòng đất một khối hình trự và dùng đá tảng chồng chất viên lớn viên nhỏ liền khít theo vòng tròn lòng giếng Đá dùng để làm nền nhà, làm bậc cấp, viền sân nhà, chân cột, cầu thang Ngoài ra, đá còn dùng để xây kè, xây đập, xây bờ mương, tượng đài, xây lăng mộ, làm bàn, làm ghế, tạc tượng, tạc bia Nếu như ở thời nguyên thuỷ, con người có thể được sinh ra trong hang đá, khi chết được chôn trong chum đá, hang đá thì ngày nay ở xã hội văn minh đá vẫn dược dùng dể xây mộ ở phần đầu
và chân mộ, xây thành bao quanh mộ của người chết Những hòn đá khi được sử dụng để xây mộ được đặt ớ phần đầu và chân mộ dùng để bát hương và đồ thờ thi được thân nhân người an nghỉ quý trọng và mang tính thiêng liêng và những khối đá này không được xê dịch chuyển đổi cả khi tu tạo mộ phần Tại không ít làng quê, ngay chốn linh thiêng là dinh, đền, nhiều ban thờ luôn có sự hiện diện của tảng đá thiêng, được coi như thần (thần đá), có khi giữ vai trò như thành hoàng,
có sức mạnh vô hình chi phổi thế giới tinh thần của con người trong một cộng đồng nhất định Ngoài ra, đá còn có vai trò trong sinh hoạt văn hóa nghệ thuật: làm nhạc cụ như kèn đá, đàn đá; và giải trí của con người: dùng để xây tiểu cảnh, hòn non bộ hay làm các vật dụng trang trí; đá dùng trong hội họa và in ấn: làm màu vẽ, bảng đá in litô Như thế, đá đã gắn bó với con người trong mọi sinh hoạt của đời sống và luôn đáp ứng mọi yêu cầu của con người cả về vật chất lẫn tinh thần Xuất phát từ nhận thức cảm nhận đá là một vật cứng, rắn chắc, có thể dùng để đập nát nhiều vật khác nên họ đã phù cho đá những sức mạnh linh hồn vô biên, trở thành biểu tượng cho sự vĩnh hằng, bền vừng và
vì thế đã xuất hiện tục thờ đá
Tín ngưỡng thờ đá xuất hiện ở nhiều nơi, là sản phẩm văn hóa tâm linh của nhiều dân tộc, được duy trì, tiếp nối từ thế hệ này đến thế hệ khác Tuy nhiên, khi xã hội văn minh với khoa học kỳ thuật, công nghệ xuất hiện và ngày càng phát triển đã làm thay đổi nhận thức của con
Trang 3với tục thờ đá Có rất nhiều biếu tượng sinh thực khí được thờ phụng, được tạo nên bởi đá; chẳng hạn, ở tháp Bánh ít (Binh Định), thcáp Bà (Nha Trang), cột đá trên núi Yên Tử,
Trong nghi lễ cầu tự, người ta phải làm những động tác ma thuật, liên quan đến các vật thiêng, thường là hòn đá thiêng Ớ chùa Mương, sau khi làm lễ xong, ai muốn sinh con trai thì xoa tay vào hòn Núi Cậu, muốn sinh con gái thì xoa tay vào hòn Núi Cô
Những hòn đá thiêng tham gia vào các hoạt động cầu mưa với tư cách vật linh Đá thicng thường là vật bất ly thân cùa thầy cúng, pháp sư Theo truyền thuyết ở vùng Dâu, muốn cầu mưa được linh nghiệm, người
ta phải rước tượng Tứ Pháp từ bốn chùa đến đặt cạnh nhau và cuối cùng không thể thiếu Thạch Quang Phật (ông Phật được chế tác từ đá hoặc được coi là Thần Đá!) Hay trong nghi lỗ cầu đảo ở đền Kỷ Thạch phu nhân (Huế), truyền thuyết kể ràng chỉ khi tượng dá được rước đến gần bờ sông thì việc cầu đảo mới linh ứng Một số nơi còn thờ các vị thần đá làm thành hoàng làng Các vị thần đá này được khoác lên mình một huyền thoại lịch sử, được lịch sử hóa đế tạo niềm tin, trở thành thành hoàng làng, bảo trợ cho cuộc sống của nhân dân trong vùng
Tục thờ đá hiện nay vẫn còn hiện diện trong đời sống hàng ngày của con người, đặc biệt là ở những dân tộc thiểu số Thường thần đá đều
là các phúc thần, đa phần khoác vai các vị nhân thần, tức là những vị thần dùng sức mạnh và uy lực của mình để đem lại những điều tốt đẹp cho con người
2 Đến tục thò’ đá trong tín ngưỡng phụng thò’ Thánh Gióng
Thánh Gióng là một trong Tứ bất tử, được phụng thờ trong tín ngưỡng dân gian của người Việt Thánh Gióng là nhân vật huyền thoại, mang cốt cách của người anh hùng văn hóa để đi đến được lịch sử hóa, trờ thành nhàn vật trung tâm của một hệ thống truyền thuyết cực kỳ đa dạng và phong phú, truyền lưu trong hầu khẳp các làng quê vùng đồng bàng trung châu Bắc Bộ và lan tỏa ra cả nước Đó là sự hiện diện cho mối kết tinh giữa sức mạnh vật chất và tinh thần của cộng đồng, trở thành biểu tượng cho sức mạnh đoàn kết của một cộng đồng nông nghiệp cùng liên kết với nhau để một mặt, đối phó với môi trường tự
Trang 4nhiên là chống lũ lụt bão giông, và mặt khác, ứng xử với môi trường xã hội, chống giặc ngoại xâm để bảo vệ đất nước Trải qua quá trình dựng nước và giữ nước, theo cách cảm nhận và đánh giá của người dân, Gióng
đã từ một cậu bé sinh ra trong hoàn cảnh đặc biệt, được cộng đồng nuôi dưỡng, bồi đắp cả về mặt thể xác lẫn công trạng, trở thành người anh hùng của cộng đồng, có danh tính như một nhân vật lịch sử đích thực, để rồi tạo ra niềm tin cho người dân về một vị thánh, một vị thần trong Tứ bất tử của tâm thức dân tộc Việt Nam Trong tín ngưỡng thờ Gióng, có một số vật bàng đá vẫn dược nhân dân phụng thờ cho tới ngày nay
v ề sự ra đời của Thánh Gióng có nhiều dị bản song không khác nhau lắm Qua sách vở, các câu chuyện kể và cả những ghi chcp trong các chuyến điền dã của chúng tôi tại các thôn /làng thờ Thánh Gióng thuộc các huyện Gia Lâm, Sóc Sơn, Đông Anh (Hà Nội) - vào tháng 7
và 8-2009, đều có nội dung giống nhau, rằng cậu bé làng Phù Đổng ấy
ra đời được ba tuổi vẫn không biết nói cười Nhưng khi đất nước bị giặc
Ân xâm lược, cậu bé bỗng vươn vai trở thành một thanh niên trai tráng biết nói cười Tiếng nói đầu tiên là tiếng nói hưởng ứng lời kêu gọi của đất nước thể hiện ý chí yêu nước và lòng quyết tâm chiến thắng kẻ thù xâm lược của nhân dàn ta.Việc Gióng được sinh ra là một thần thoại
mang tính kỳ bí đó là nguồn gốc thần linh (bà mẹ giẫm lên dấu chân đá
khống lồ của ông Đổng - ông khổng lồ - trong vườn cà, rồi về thụ thai) Nơi tương truyền có vết chân đó, ngày nay đã được nhân dân vùng Phù Đổng (huyện Gia Lâm) xây miếu thờ, tái tạo vết chân xưa; và vào dịp hội Gióng tổ chức mùng 9 tháng 4 âm lịch, nhân dân trong làng thường đến đây thắp hương cúng bái Chi tiết này chứng tỏ trong tín ngưỡng thờ Gióng vẫn thấy mối quan hệ với tín ngưỡng thờ đá Ở trên núi Sóc cũng có một hòn đá lớn, hình thù đặc hiệt với nhiều nét lồi lõm được cho là dấu chân của ông Đống Các bậc cao niên kể ràng, trước kia trên đỉnh núi Sóc có một ngôi miếu cổ, rất thiêng Miếu nhỏ, trong đó chỉ thờ một tảng đá lớn, mặt đá có in hình dấu chân ông Đổng.vết chân ông Đông còn được dân gian lưu truyền ờ một sô nơi khác nữa dọc ven sông Đuống, sông cầu , sông Cà Lồ Với cách thức giải thích của dân gian, người anh hùng của cộng đồng tất phải sinh ra từ sự vững bền vốn được trầm tích và cấu thành từ tự nhiên vô biên, từ một cõi siêu nhiên, khác với sự sinh nở bình thường như người dời Đây cũng là mô típ quen
Trang 5thiêng, quay lại phù hộ cho mọi thành viên cộng đồng Không phải ngẫu nhiên mà, tại lễ hội Gióng làng Phù Đồng đã từ nhiều trăm năm qua, vào mỗi kỳ khai hội, người dân bao giờ cũng rước lễ đến cầu khấn tại mảnh đất thiêng, nơi Gióng ra đời, lễ vật được đặt trên chõng đá, thắp nhang trong bát hương đá, đặt tiền vàng mã vào trong thống đá, kèm theo lời khấn cầu Đức Thánh phù hộ độ trì cho dân làng mạnh khỏe, mùa màng tốt tươi, trời đất thuận hòa Thông qua việc cầu khấn cõi thiêng, mà biểu trưng là các đồ vật bàng đá được phụng thờ, người dân muốn thể hiện lòng tôn kính và biết ơn vị thần của minh, biếu tượng của người anh hùng dân tộc đã giúp dân đánh đuổi giặc ngoại xâm, giữ gìn
bờ cõi cho đất nước và hộ dân chống lũ lụt quanh năm
Trong truyền thuyết và trong lễ hội Gióng ở Phù Đổng còn có hình tượng tướng giặc là nữ (Thạch Linh thần tướng) dùng ngựa đá để cưỡi Theo quan niệm của người dân, không phải cứ phúc thần mới được gắn với linh thiêng, vĩnh cửu là đá, mà, ngay cả quân giặc - lực lượng được coi là nghịch thần, cũng phải tác tạo gắn với đá linh, để vong hồn của chúng không về quấy nhiễu dân lành Điều này theo chúng tôi, sẽ góp phần lý giải cho những di tích thờ cúng những Cao Biền, Sĩ Nhiếp, Triệu Đà ở một số nơi thuộc Phú Thọ, Bắc Ninh, Thái Bình lâu nay!
Chính từ sự nhìn nhận quá trình hiện tồn của tín ngưỡng thờ đá gắn với hội Gióng trong quá khứ, chúng tôi cho rằng, tại các diễn trình lễ hội những năm gần đây, ban tổ chức hành hội đã dường như chỉ quan tâm đến kết cấu của hội trận, chú trọng vào các nghi lễ tại đền Thượng và đền Mầu (thờ mẹ Gióng) mà xao nhãng đến cung đoạn tế lễ tại miếu Ban, miếu vườn cà ngoài bãi sông và nhất là bỏ qua việc khởi sự hành lễ tại nơi đặt các vật đá linh, nơi được coi là vị trí Gióng ra đời (như nhiều trăm năm nay dân chúng đã từng thực hành) Điều đó, theo góp ý của người dân, chúng ta đã vô tình làm nhạt đi hoặc gạt bỏ tính thiêng, gạt bỏ những yếu tố văn hóa vốn góp phần sinh động tạo nên hồn cốt cho một lễ hội !
Và do vậy, trong công tác phục hồi, bảo tồn những “hành động" hội gắn với nghi lễ cổ xưa, nên chăng, cần quan tâm đến lóp văn hóa tín ngưỡng này để góp phần tái tạo “không khí” linh thiêng cho hội Gióng!
Tín ngưỡng thờ đá là một phần không thể thiếu được trong tín ngưỡng thờ Gióng Các đồ vật bàng đá được phụng thờ gắn liền với sự
Trang 6tích Thánh Gióng, người anh hùng được sinh ra từ huyền thoại, dần dần được lịch sứ hóa, trớ thành biểu tượniỉ tổng hợp cho chân dung người anh hùng tiêu biếu cho truyền thống và khí phách của dân tộc - và người anh hùng dân tộc xuất thân từ dấu vết đá thần kỳ, theo tín ngưỡng
và tâm thức dân gian để trở thành một trong bốn vị Thánh bất tử trong không gian văn hóa tâm linh Việt Nam./
N.T.T.H
Tài liệu tham khảo
1 Ngọc Anh (2002/ Các hình thức thờ củng cùa bộ lạc, Nxb
Văn hoá dân tộc
2 Cadière (1997), về văn hoủ vù tín ngưỡng truyền thống người
Việt, (Đỗ Trinh Huệ dịch), Nxb Văn hoá Thông tin.
3 Nguyễn Duy Hinh (1996), Tín ngưỡng thành hoàng Việt Nam,
Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội
4 Lê Như Hoa (chủ biên) (200 ụ , Tín ngưỡng dân gian Việt Nam,
Nxb Văn hoá Thông tin, Hà Nội
5 Trần Sỹ Huệ (2009), Đá và người, Nxb Từ điển Bách khoa.
6 Nhiều tác giả (2 0 0 9 ), l ễ hội Thánh Gióng, Nxb Văn hoá
Thông tin, Hà Nội
7 Dinh Gia Khánh,(1993), Tìm hiểu văn hoá dân gian Việt Nam
trong bối canh văn hoá Đông Nam Ả, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội.
8 Huỳnh Đình Kết (1998), Tục thờ thần ở Huế, Nxb Thuận Hoá.
9 Lê Văn Kỳ (2002), L ề hội nông nghiệp Việt Nam, Nxb Văn
hoá dân tộc
10 Sở Văn hoá Thông tin Hà Sơn Bình (1988), Người Mường với
văn hoá cô truyên M ường Bi.
11 Vũ Thanh Sơn (2002) Thần linh đất Việt, Nxb Văn hoá dân
tộc
12 Sô lệ hội Gióng, bản chữ quốc ngữ hiện lưu tại đền Thượng,
thôn Phù Đổng