Sau một phần tư th ế kỷ chìm ngập trong chiến tranh, công cuộc xây đựng lại đất nước cũng đã rất khó khăn ngay ờ đồ n s bằn^ đối với dân tộc Lào đa số thì đối với các huyện miền núi heo
Trang 1Báo tồn nền di sản của những người đang sống : nền văn hoá phi vật chất và các ehuấn mực phát triển
YV ES G O U D IN EA U *
SỨ C S ố N G CỦ A N Ế N Vã n H O Á
Tin đổn về sự suy vong của các tộc ngưừi thicu sô sinh
sống ớ dày Trường Sơn đã được nghe thấy từ lâu Tư liệu
thời Pháp thuộc nói nhiều đến sự suy yếu về thế chất và
tinh thán cún nhừng cư dân bán địa, tất yếu dẫn đến sự diệt
vong hoặc thoái hoá khi tiếp xúc với các nền văn minh
"m ạnh hơn" Hơn nữa, những người đã thương xót, đôi khi
m ột cách thành thực, cho sự suy sụp gần như chắc chắn
này, cùng chính là những kẻ đã tạo điều kiện cho sự tiếp
xúc dó, được xem như là do định mệnh phù phàng gáy nên
_J Nhưng lịch sử cho ta thấy rằng các nển văn hoá
thường có sức sống bền bi hơn ta tường Chúng không đê
cho người ta huý diệt một cách dẻ dàng và tồn tại lâu trong
trí nhớ Và việc tiếp xúc với các nền văn hoá khác khôniỉ
có nghĩa báo hiệu sự biến m ất đi nhanh chóng của chúng
Chính vì vậy, ta cảm thấy khó chịu khi dùng khái niệm di
sản hoặc bào vệ di sản trong khi chúng không phải là các
công trình của nhữntĩ nền vãn minh đã qua, m à là các sản
phám còn đang rất sống động hay sẽ có thc là như vậy Tất
nhiên, luôn luôn có nguy cơ m ất m át hoặc làm nghèo đi,
nên cần phái xác định rõ nguy cơ đó và đề phòng trước
N hưng nếu phái cảnh giác thì cũng phái báo đám ràng sự
đé phòng nguy cơ nói trên không trớ thành dấu hiệu báo
trước sự diệt vong không thê tránh khỏi của một nền vãn hoá
□ Người Tà Ôi, Pa Cô, Cà Tang Cơ tu cũng nằm
trong sổ các nhóm dân tộc m à nơười ta dự báo, từ hơn một
th ế kỷ nay, là sáp bị diệt vong Họ cư trú ờ dày Trường
Sơn gần H uế-Đ à Náng, sinh sống bằng nghé trồng trọt trcn rầy theo kiêu du canh du cư theo chu kỳ
-J Họ là những láng giềng gần gùi và gắn bó với nhau
vì cùng thuộc phân nhóm Cơ Tu của ngữ hệ Mòn - Khơ
me (Nam Á) Tòi đã có dịp làm việc với họ ớ Lào nhiều năm và câu chuyện cua tôi cũng xuất phát từ những gì mà tôi biết về họ
—I Trước đây, các tộc người này ít phải chịu hậu quả của chê độ thực dân hơn các tộc người khác, do họ cư trú trên vùng núi cao hiểm trớ, giao thông rất khó khăn và họ biết chông trả lại ké địch m ột cách kiên cường Ngược lại,
họ đã phải chịu đựng chiến tranh rất ác liệt Vùng đất cúa
họ nằm ờ biên giới V iệt - Lào, m ột trong những nơi bị
không quân Mỹ rải bom nhiều nhất trong vùng Các trận chiến diễn ra ngay trong các buôn làng Hầu hết những trai tráng khoẻ mạnh đều theo các đội quân Lào và Việt Nam
đê giải phóng đất nước Số còn lại sơ tán lên vùng núi cao hơn để tránh bom dạn
□ Tuy nhiên, cho dù trải qua 30 năm chiến tranh và bất chấp điều kiện sống bấp bênh sau hoà binh, các ncn văn hoá này vẫn sông còn và giữ được hoặc tự định nshla lại được m ột bản sắc mạnh mè Lần đầu tiên tới Lào vào năm 1991 tôi thấy nhiều làng vẫn được bô trí, như thời
xưa, thành hình vòng tròn với m ột nhà rông (gươl) ờ giữa
Vần còn nhửniĩ nhà sàn rất dài, đặc biệt là nhà của người
Trang 2Pa Cô, với những kiến trúc rất đẹp Khắp nơi vẫn diễn ra
các sinh hoạt lc nghi quan irọns Thoạt đầu tỏi ngạc nhicn
khi tháy ớ đây những điều tôi tưởng đã biến mát hoặc bị
biến đổi đi tòi không hiểu được ngay rằn« đó vừa là sự hồi
sinh vừa là sự tiếp nôi
□ Ý thức được mình là người đã góp phần quan trọng
trong cuộc chiến tranh giai phóng đất nước, họ tự thấv
mình có quyền được khảng định lại giá trị của chính họ và
thiết lập lại thố giới của họ: nhiều nhà cửa ngay cả nhiều
làng, mới được xây dựng lại BỊ cô lập trong suốt thời kỳ
chiến tranh, người miền núi qua việc làm lại buôn làng đà
thắt chật thêm tình đoàn kết Họ quan tâm đặc biệt đến
việc dựng lại nhà gưưl, được những tay thợ điêu khắc giỏi
nhất làng chạm trổ Đó không phải là hành động cô tình
rút lui đế sống biệt lập Bằng thái độ rõ ràng, cư dán địa
phương đã chứng tỏ sự dán thân cua họ với cộng đổng
quốc gia Tất cá các nhóm dân tộc này đéu ý thức được
rằng từ nay họ thuộc m ột thực thc rộng hơn cộng đồng
ngôn naừ cua họ trước kia Là những anh hùng trong một
quốc gia mới đa tộc người, họ tin rằng khône gian ván hoá
của mình sẽ được tôn trọng
□ Nếu hiện nay, đối với một nhà quan sát, sự đối mới
về văn hoá vật chất (kiến trúc, đicu khác ) là hiển nhién
thì nén vãn hoá phi vật chất thật ra cũng không thua kém
Việc đưa các sự kiện mới kẻ trên đây về chiến tranh vào
bài hát và truyền thuyết đã chứng tỏ khả năng đổi mới của
họ Dù rằng đôi khi thanh niên ớ đây cũng có đài để nghe
các ca sĩ Lào hay Việt Nam hát, nhưng họ cũng biết các
bài hát truyền thống và biết ứng tác từ điệp khúc ncn táng
Ngôn ngữ địa phương như vậy đã không là nạn nhân của
việc phố cập ngôn ngữ của dân tộc đa số trong thời kỳ
chiến tranh Đa số dân làng xem hiện tượng song ngữ như
là một lợi thế
CH V Ắ N M ự c P H Á T TR ỉỂ N
N hưns sự hồi sinh văn hoá diễn ra trong m ột bối cánh
cực kỳ nghèo khó, m à m ột phần nó cũng là sản phẩm Sau
một phần tư th ế kỷ chìm ngập trong chiến tranh, công
cuộc xây đựng lại đất nước cũng đã rất khó khăn ngay ờ
đồ n s bằn^ đối với dân tộc Lào đa số thì đối với các huyện
miền núi heo lánh, nhiệm vụ này lại càng khó thực hiện
hơn rất nhiều, vì họ phái tự lo lấy và bị cắt đứt với các nổ lực được tuycn bổ là nhằm phục vụ phát triến
□ Do bị không quân Mỹ rai bom và chất độc hoá học hàns loạt trong nhiều năm liền, môi trường tự nhiên của vùng này bị tàn phá rất nặng nề: trồng trọt trcn rẫy cho sản lượng thấp hơn 5 đến 8 lần so với trước, các con sông, neọn suối cho tới bây eiờ vần bị nhiẻm độc, thú vật bị tiêu diệt Tinh trạng này khiến họ càng cám thấy đau đớn khi
bị bỏ rơi Nên ò rất nhiều nơi, họ yêu cầu được trợ giúp đế
"phát triển ”, đặc biệt là trong lĩnh vực y tế, giáo dục hay trợ eiííp lưưng thực cho một số xã có tình trạng suy dinh dirỡns cao
—1 Về mặt này, cũng cần ghi nhận răng, trone suốt thời
kỳ chiến tranh, đà có nhiều cố gắng thực sự trong chiều hướng trên Nhờ tiếp xúc với bộ đội, họ đà biết đánh giá cao việc sử dụng thuốc, lợi ích của việc xoá nạn mù chừ - cho dù mới bắt đầu - hoặc của các tri thức kỹ thuật Do vậy, họ hoàn toàn có ý thức khi đòi hỏi các điều nói trcn Hưn nữa, vì họ đà từng nuôi bộ đội irong chiến tranh nên
họ nghĩ ràng đôn lượt mình nhận được giúp đỡ trong lúc khổ khăn cũng là điều chính đáng Nhưng để những nguồn lợi, do phát triển đem lại tới được vùng cao nguyên Lào còn cần nhiều thời gian và nhiều vùng vẫn phái m òn mắt trồnạ đợi Trong khi đó, những dịch bệnh như bệnh sốt rét,
ho gà, lỵ, tả, lao, bệnh phong , vẫn chưa được tiêu diệt tận gốc, giờ đáy hoành hành trớ lại
□ Tinh trạng này có thế lý giải cho sự trớ lại m ạnh mẽ của sinh hoạt tôn giáo và việc rút lui về lại bản sắc của mình, tạo điều kiện gián tiếp cho sự đổi mới các loại hình nghệ thuật M ột sô thực tiễn nghi lẻ, vốn bị tồ cáo là mô tín trong giai đoạn chiến tranh - giai đoạn “giáo dục các tộc người” , như nhiều người nói với tôi ở khắp nơi - đang quay trở lại m ạnh mẽ Mặc dù trong tâm trí đã khắc sâu bài học được dạy trong vài năm trước đáy, nhưng do thiếu
sự trợ giúp từ bên ngoài, nên phải xem là chính đáng việc
họ cầu viện đến tục cúng lễ hiến sinh đế trừ bệnh tật, chết chóc Nhiều người bỏ làng đi từ lâu cho tôi biết rằng họ đã học lại được những lời khấn và các câu hát liên quan đến các nghi thức này
Trang 3sir co lich sir hoan toan co tinh cach phu du? Lieu no co
nen duoc khuyen khich va co t6n tai duoc lau dai? Sir doi
mdi nav vua la viec phat huy mot cach hinh thuc m ot sd
mat cua ndn van hoa phi vat chat (nhung dieu m ua, bai
hat ), vua la viec thuc daiy dan lang cai cach triet de loi
song, neu ho muon nhan duoc sir tra giup cua Nha nuoc de
phat trien Nhirng ngudi dan trudc day von quen lam riy
theo chu ky cd khi keo dai tdi 15 nam va von quen ddi
lang, da duoc de nghi mot ke hoach dinh canh dinh cu gan
duong qua lai va yeu cau han che phan Idn dien tfch phat
ray Dieu bat hanh la d cac lang mdi thanh lap ngudi ta
khong con thay bong dang nhung ngoi nha dai va nha guol
dau nua Sir phan bd nha d cung nhu loi kien true bi rap
khuon theo kieiu ngudi Lao Moi tap tuc duoc quy dinh lai
dac biet la 16 hoi dam trau hien sinh G iao due duoc thuc
hien bang tieng Lao vi hien nay dudng nhu khong ai nghi
den viec bao ton cac ngon ngu thieu so Trong khi ch d doi
mot ngay nao do cd the gat hai duoc thanh qua cua sir tro
giup phat trien nhirng ngudi dan cac lang mdi nay dot
nhien dang phai thu nghiem cac chuan m uc lien quan den
phat trien
_l Tinh hinh nay dat ra ft nhat hai c&u hoi T rudc tien
viec bao ton nen van hoa phi vat chat con cd y nghla gi khi
ngudi ta lam bien tinh nen tang cua no? Ke do, lieu phai
trien va hoi nhap cd ddi hoi phai dinh ra nhung chuan
mi.rc? Neu can dat ra chuan muc thi do la nhirng chuan
muc nao va se tdi dau? N hung cau hoi nay phai duoc dat
ra de giup dd cac quan chirc dia phuong d Lao, thudng
quan tam den viec hoi nhap mot cach hai hoa va chdng lai
cac bien phap doc doan va de xac dinh cach lam thuc dung
vua ton trong cac di san van hoa van con sue song, vua tro
giup mot each cd hieu qua ve y te va giao due
N E N V A N H O A P H I V A T C H A T VA N E N T A N G
C ONG D O N G
Trudc het, nen tranh mac phai sai liim cu tin rang nen
van hoa phi vat chat cd mot ddi song doc lap Khai niem
van hoa phi vat chat duoc ap dung cho m ot sd san pha’m
t h i n my hay tinh th&n khong le thuoc thudng xuyen vao
vat chat, trai vdi nghe thuat kien true hay dieu khac, hoac
rang rat cd gia tri cho viec phan loai cac tac pha’m do con ngudi tao nen thi dong thdi no cd phdn gia tao trong khuon kho ddi song cong dong buon lang Moi san phaim, tac pham deu n&m trong mot bdi canh xa hoi va van hoa toan the trong dd viec chia c&t vat chat va phi vat chat la khong chfnh dang Chac chan trong cac xa hoi nay, cac cau hat, dieu mua bai ca deu duoc gan li£n vdi cac nghi thuc va nhip song cua dan lang, va cac cau chuyen ke thudng lay cam hung tu loi song cua nhung ngudi ke va chung duoc lien tuc ddi mdi nhd sir sang tao va vdn song cua ngudi ke
N hung, mot so ngudi lai cd tham vong, ddi khi vdi thien y, bao ton nhirng phAn nhd cua mot nen van hoa ma ho dang gop phan pha di cac n6n tang
-J Vay ma chfnh trong cac ngoi nha rong, vao budi tdi, xung quanh nhung bcp lira trung tam, ngudi Co tu hay ngudi Pa Cd da sang tao tap the nhung ban anh hung ca
cua ho Va chfnh trong ngoi nha gtfcfl nhung ngudi gia tu
hop lai de ca hat, ddi khi den khuya, ben che ruou can; ldp
tre tdi dd de nghe va tham dan chu 66 cac bai hat cung nhu
ky thuat hat Chfnh trong nhung nghi thuc ldn, gia tri tinh than ciia toe ngudi, cai cot loi cua van hoa phi vat chat, mdi diroc the hien den muc cao nhat: cac nghi thuc ky
niem viec tu bo xong nha gifcfl, nghi thuc cai tang, nghi
thuc gat hai hay gieo hat, cudi xin
_l Tren thuc te, Phat giao, mot dac tfnh cua dan toe Lao, van chua vao duoc cac vung nay Ddi khi ngudi ta goi, theo nghla xau the gidi tuong trung cua ngudi dan mien nui la ton giao cua cac "hon m a” va ngudi ta len an tfnh chat co lo cua ton giao dd bi xem la khong phu hop vdi viec hoi nhap vdi the gidi duoc goi la tien tien Nhung ngudi ta lai quen rang, d Lao, v in ton tai phong tuc cung
"hon m a” d nhung muc do khac nhau trong tat ca cac cong ddng van hoa chu khong rieng gi d ngudi dan mien niii
Do vay, khong cd ly do gi phai phe phan tap tuc nay
—1 Hon nua, dd con la thai do cua con ngudi trudc the gidi xung quanh; thai do do da cho phep cau true hoa tri tue cung nhu tinh cam va da chung td duoc su hieu qua cua no qua nhi£u the ky Chung ta khong the tuy tien xoa
bd nhung quy dinh tuong trung dd ma khong gay hai den
ddi song cong ddng Chung ta cung khong the bo di, bkng
Trang 4sdc lenh mot so yeu to van hoa nao do ma khong gay hai
den tong the Dac biet la trudng hop 16 hoi dam trau, bieu
hien ton giao cao nhat trong xa hoi nay dong thdi do lai la
mot yeu to sap xep xa hoi quan trong Cam doan nghi thuc
nay mot cach dot ngot co the se lam dao Ion nghiem trong
su can bang tinh than va xa hoi ciia toe ngudi ( ke ca su
can bang ve thuc pham vi cac 16 hoi la dip duy nhat d6 moi
ngudi dupe an thit trau bo) va do do lam dao Ion ca n6n
van hoa
DT nhien, chang co gi bat bien ca Mac du thuoc
cung mot the gidi vdi ngudi Ta oi hay ngudi Pa Co, tir
nhi6u the he nay, nhieu lang ngudi Ca Tang sinh song d
vung dong bang da biet trong lua nude va bo thdi quen d
nha dai Tuy vay, ho van rat gan bo vdi ban sac dan toe;
ddi song tinh than ciia ho van manh liet va nen van hoa phi
vat chat ciia ho phong phu Chfnh d do toi da co dip dupe
nghe nhung cau ca dep nhat trong cac cuoc trao tinh
□ Nhung cung phai ghi nhan rang chfnh cac dan lang
da tu thay ddi m ot sd thuc ti6n nong nghiep va xa hoi qua
qua trinh tiep xuc vdi nhung ngudi nong dan Lao lang
gieng Nhirng bien doi nay tac dong d;in tirng budc, dii de
ngudi dan co thdi gian cau tao lai cac gia tri thfch nghi vdi
hoan canh mdi Tir lau, xa hoi Lao da chung to dupe kha
nang hoi nhap cac tdc ngudi Nam A (d mi6n N am , ta ngh!
den ngudi Sui hay ngudi Loven) Nhin chung, do gan gui,
den bay gid, viec hoi nhap nay dang dan dan dupe thuc hien
□ N gupc lai, m udn day nhanh sir chuyen ddi, muon
thu nhd lai, bang cac quy dinh, cac the gidi tupng trung, se
co nguy co gat nhung ngudi m ong m uon hoi nhap ra
ngoai Va nhu vay, xoa di nhung n6n tang cong dong ciia
nen van hoa phi vat chat m a chung ta mudn bao vC
T H U Y E T T U O N G D O I V A N H O A VA T IN H P R O
B IE N CU A C A C N E N V A N H O A P H I V A T C H A T
Cac chuan muc bat phai nhan d6 dupe hudng su trp
giup phat trien cang co kha nang bi cac cu dan vung bien,
nhu cac nhom Co* tu, xem nhu la sir doc doan ciia cac nen
van hoa da so, khi ho nhan thay cai dupe cho la tot d ben
nay day Trudng Son, lai bi bac bo d ben kia vi cho la
khong phu hop Vf du nhu m ot ben coi nha san va lua nep
la nhirng dau hieu hoi nhap dupe vdi nen van minh dan
162_
toe trong khi ben kia lai coi Ilia gao va nha thap mdi dap ung dupe cac tieu chuan hoi nhap Tai sao lai can phai chon chan ly cua ben nay chu khong phai ben kia Trudng Son va tai sao lai bo di nhung gia tri rieng cua m inh khi chiing da dupe thiet lap tir lau ddi va da chung to la rat vung chac?
J Thudng thi cac bien gidi chfnh tri dong thdi cung la nhung ranh gidi van hoa, nhirng neu khdng coi chirng chung co the chia cat cac tdng the von thuan nhat Vi nam
d viing bien gidi, nen mot ngay nao do, mot nhom ngirdi bdng thay lanh tho ciia minh bi dudng bien chia cat; luc dau ddi vdi ho, bien gidi dudng nhu la tudng tupng, nhirng tren thuc te no lai tao thanh nhung cdt xen thuc su Han la dan viing bien thudng biet "loi dung" cac dudng bien gidi Tuy nhien, sir cudng birc do cac chuan muc khac nhau tao
ra van de nang len ho Phai can co thdi gian va nhung di6m mdc vung chac v6 ban sdc mdi duy tri dupe y tudng v6 mot cong ddng van hoa
□ Mot sd di san van hoa phi vat chat nhu cac bai hat, dieu m ua thudng dupe cac nha chuc trach neu ra nhu la cac yeu to cau thanh ban sdc ciia m ot toe ngudi Thoat nhin qua, chung dudng nhu xuyen bien gidi, vi dupe ca hai ben phat huy nhdm minh chung cho sir da dang van hoa ciia mdi quoc gia Tuy nhien ngay trong trudng hop nay, bien gidi cung co tac dung Nhi6u lan nghe hat, toi rat ngac nhien khi thay co sir khac biet giua cac bai hat cua ngudi Co tu va ngudi Pa Co, tuy theo chung dupe thu d Lao hay o' Viet Nam Chua ke den ldi bai hat va su khac biet ve phuong ngu, noi chung chi can xet den viec sir dung cac nhac cu, nhip dieu hay each hat la co the biet dupe cac bai hat dan gian do danh cho cong chung quoc gia nao
□ Viec bao ton di san van hoa phi vat chat ciia cac toe ngudi thieu sd nhdm cac muc dfch nao va cho ai? Phai chang de chung nhan su da dang d cap quoc gia? Phai chang de’ co mat trong cac ho so luu tru ve cac di san the gidi? Hoac del no tiep tuc song va tir phat tri6n theo sir van hanh rieng ciia no?
□ Dieu nghich ly la, nhd sir phat trien ciia cac ky thuat bao ton, di san phi vat chat ngay nay co the dupe vat chat hoa mot each d6 dang va b6n vung nhat Noi gon lai, ngay
Trang 5ca doi vdi mot cong dong bi phan tan van hoa cua no -
tieng noi cac dieu mua truyen thuyet - v&n co the tiep tuc
ton tai diro'i dang so hoa va duoc luu lai trong m ot khong
gian rat hep
J Nhirng neu khong duoc xa hoi luu hanh va nuoi
dudng thi di san nay se giong nhu nhirng xac udp De ton
tai va doi moi no can co moi trudng goc Neu n hu chi
“bao ton" ben ngoai moi trudng do, no se mat di ban sac
manh me cua minh va bi phu thuoc vao lo chung “da toe
nguoi” hay cua ca the gidi Cuu lay di san phi vat chat
bang cach ghi lai cac bai hat cua ngudi Pa Co, dieu m ua
cua ngudi Co tu nghi le cua ngudi Ta oi dung la m ot viec
lam tich cuc, bdi vi no gidi thieu vdi nhan loai mot n£n
nghe thuat, mot ddi song tinh than va chung nhan sir da
dang van hoa cua m ot quoc gia Nhung chung ta khong the
dam bao se giu duoc sue song cua cac nen van hoa thieu so
_J Cong viec bao ton van hoa phi vat chat cua cac toe
ngudi thieu so chi co nghTa neu no di doi vdi viec dam bao
duoc tuong lai xa hoi cua cac toe ngudi nay Neu Nha
nude co bon phan phai dua ra chinh sach bao tdn su da
dang van hoa cua m ot quoc gia thi cung dung quen rang
moi di san d6u gan lien vdi mot nen van hoa dac thu va
chinh toe ngudi dac thu m ang van hoa do mdi co the tai
tao hoac lam cho no h6i sinh va mdi du tu each quan ly di
san cua no Clin phai cung vdi cac dan toe thieu so dinh ra
cac phuong phap thfch dang nhat de duy tri sue song cua
di san cua chinh ho
* Tien si nhan loai hoc xa hoi (Dai hoc Paris) Chuyen gia nghien cuu cao cap (ORSTOM - Phap) Hien la co van cho UNDP (d Vieng Chan Lao) va la thanh vien danh du cua Trung tam nghien cuu chau A (Dai hoc Hong Kong)