Quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu trên cơ sở nghiên cứu thực tiễn địa bàn thành phố hải phòng

Tác giả mong muốn hơn nữa, luận văn không những là một tài liệu phân tích chuyên sâu và chỉ ra những hạn chế bất cập của các qui phạm pháp luật có liên quan mà còn góp phần mang đến cho

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS Đặng Quang Phương

HÀ NỘI - 2015

3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia

Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, Ngày 30 tháng 03 năm 2015

NGƯỜI CAM ĐOAN

Nguyễn Thế Văn

VKSND : Viện kiểm sát nhân dân

TAND : Tòa án nhân dân

TNHS : Trách nhiệm hình sự

TP Hải Phòng : Thành phố Hải Phòng

XHCN : Xã hội chủ nghĩa

5

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

MỤC LỤC

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

MỞ ĐẦU 10

1 Tính cấp thiết của đề tài 10

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 13

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 15

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 16

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 17

6 Ý nghĩa của luận văn 17

7 Bố cục của luận văn 19

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT ĐỐI VỚI CÁC TỘI XÂM PHẠM SỞ HỮU 20

1.1 KHÁI NIỆM HÌNH PHẠT VÀ QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT 20

1.1.1 Khái niệm hình phạt 20

1.1.2 Khái niệm quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu 21 1.2 Các nguyên tắc quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu 25

1.2.1 Nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa 26

1.2.2 Nguyên tắc nhân đạo xã hội chủ nghĩa 31

1 2 3 Nguyên tắc công bằng 34

1.2.4 Nguyên tắc cá thể hóa hình phạt 37

1.3 Các căn cứ quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu 39 1.3.1 Căn cứ vào qui định của Bộ luật hình sự 41

1.3.2 Căn cứ vào tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội 42

6

1.2.2.3 Căn cứ vào nhân thân người phạm tội 45 1.3.4 Căn cứ vào các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách nhiệm hình sự 48 1.4 Vai trò và ý nghĩa của việc quyết định hình phạt đúng 52

Chương 2 : THỰC TIỄN QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT ĐỐI VỚI CÁC TỘI

XÂM PHẠM SỞ HỮU TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG 56

2.1 Tình hình tội xâm phạm sở hữu tại TP Hải Phòng 47

2.2 Kết quả quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu trên địa bàn thành phố Hải Phòng 58 2.3 Những vi phạm, sai lầm trong quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu trên địa bàn thành phố Hải Phòng 61 2.3.1 Áp dụng sai điểm, khoản của điều luật đối với bị cáo 62 2.3.2 Đánh giá không đúng tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành

vi phạm tội 63 2.3.2.1 Quyết định hình phạt quá nhẹ đối với người phạm tội 63 2.3.2.2 Quyết định hình phạt quá mức nghiêm khắc đối với người phạm tội 65 2.3.3 Đánh giá chưa đầy đủ nhân thân người phạm tội 68 2.3.4 Áp dụng tình tiết giảm nhẹ hoặc tăng nặng không đúng 69 2.4 Nguyên nhân của những vi phạm, sai lầm trong quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu trên địa bàn thành phố Hải Phòng 73 2.4.1 Nguyên nhân do hạn chế của các quy định hiện hành liên quan đến quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu 74 2.4.2 Nguyên nhân do hạn chế về năng lực, trình độ nghiệp vụ, đạo đức và trách nhiệm của các Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân 77 2.4.3 Nguyên nhân từ giám đốc xét xử, kiểm sát xét xử chưa thường xuyên 80

7

Chương 3 : CÁC GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT

ĐÚNG ĐỐI VỚI CÁC TỘI XÂM PHẠM SỞ HỮU TRÊN ĐỊA BÀN

THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG 83

3.1 Yêu cầu bảo đảm quyết định hình phạt đúng đối với các tội xâm phạm sở hữu trên địa bàn thành phố Hải Phòng 83

3.1.1 Dự báo về tình hình tội phạm trên địa bàn thành phố Hải Phòng 83

3.1.2 Những yêu cầu của cải cách tư pháp 85

3.2 Các giải pháp bảo đảm quyết định hình phạt đúng đối với các tội xâm phạm sở hữu tại thành phố Hải Phòng 87

3.2.1 Giải pháp hoàn thiện pháp luật 87

3.2.2 Giải pháp hướng dẫn thi hành pháp luật và tổng kết xét xử 90

3.2.3 Giải pháp giám đốc xét xử, kiểm sát xét xử và xây dựng án lệ 91

3.2.4 Giải pháp nâng cao năng lực của những người tiến hành tố tụng và Luật sư 93

3.2.4.1 Nâng cao chất lượng của đội ngũ Thẩm phán của hai cấp Tòa án thành phố Hải Phòng 93

3.2.4.2 Nâng cao chất lượng đội ngũ Hội thẩm nhân dân của Tòa án hai cấp thành phố Hải Phòng 105

3.2.4.3 Nâng cao chất lượng đội ngũ Kiểm sát viên của ngành Kiểm sát nhân dân thành phố Hải Phòng 108

3.2.4.4 Phát triển và nâng cao năng lực của đội ngũ Luật sư 108

3.2.5 Nâng cao chất lượng hồ sơ điều tra và chất lượng tranh tụng tại phiên tòa……… 111

3.2.6 Tăng cường sự giám sát của các cơ quan thông tấn, báo chí trong hoạt động xét xử và quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu 113

KẾT LUẬN 115

Tài liệu tham khảo 117

8

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 2.1 Tỷ lệ số bị cáo đã xét xử phúc thẩm về các tội xâm phạm sở hữu

so với các loại tội phạm khác (giai đoạn 2009 - 2014) 62 Biểu đồ 2.2 Cơ cấu số bị cáo đã xét xử phúc thẩm về các tội xâm phạm sở hữu so với số bị cáo đã xét xử phúc thẩm về các loại tội khác (giai đoạn 2009 – 2014) 63 Biểu đồ 2.3 Số bị cáo xét xử phúc thẩm về các tội xâm phạm sở hữu tại TP Hải Phòng bị sửa về hình phạt (Số liệu 6 năm từ 2009 - 2014) 63 Biểu đồ 2.4 Tổng số bị cáo xét xử phúc thẩm bị sửa về hình phạt tại TP Hải Phòng (Số liệu 6 năm từ 2009 - 2014) 64

9

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1.Thống kê tổng số vụ án và bị cáo xét xử sơ thẩm và phúc thẩm tại thành phố Hải Phòng (giai đoạn từ 2009 đến 2014) 53 Bảng 2.2 Thống kê số vụ án và bị cáo xét xử sơ thẩm về tội xâm phạm sở hữu của Tòa án hai cấp tại Hải Phòng (giai đoạn từ 2009 đến 2014) 65 Bảng 2.3.Thống kê số vụ án và bị cáo đã xét xử phúc thẩm của Tòa án Thành phố Hải Phòng (giai đoạn từ 2009 đến 2014) 56 Bảng 2.4 Thống kê số vụ án và bị cáo đã xét xử phúc thẩm về các tội xâm phạm sở hữu của Tòa án hai cấp tại Thành phố Hải Phòng (giai đoạn từ 2009 đến 2014) 57 Bảng 2.5 Thống kê kết quả quyết định hình phạt xét xử sơ thẩm về tội xâm phạm sở hữu của Tòa án hai cấp tại Hải Phòng (giai đoạn từ 2009 đến 2014) 58 Bảng 2.6 Thống kê số vụ án và bị cáo bị TAND và VKSND TP Hải Phòng kháng nghị giám đốc thẩm (giai đoạn 2009 – 2014) 60

10

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hải Phòng là thành phố duyên hải nằm ở hạ lưu của hệ thống sông Thái Bình thuộc đồng bằng sông Hồng Diện tích tự nhiên của TP Hải Phòng là 1.507,57 km2, tính đến tháng 12 năm 2011, dân số TP Hải Phòng là 1.907.705 người, trong đó dân cư thành thị chiếm 46,1% và dân cư nông thôn chiếm 53,9%, ngoài ra Hải Phòng còn là thành phố đông dân thứ 3 ở Việt Nam, sau Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh Ngày nay, Hải Phòng là thành phố trực thuộc Trung ương - là đô thị loại 1 cấp quốc gia gồm 7 quận với 223

xã, phường và thị trấn Với vị trí địa lý tự nhiên thuận lợi và có đường bờ biển dài 125km - nơi có 5 cửa sông lớn là Bạch Đằng, Cửa Cấm, Lạch Tray, Văn

Úc và sông Thái Bình Hải Phòng từ lâu đã nổi tiếng với hệ thống cảng biển lớn nhất ở miền Bắc - một đầu mối giao thông quan trọng với hệ thống giao thông thuỷ, bộ, đường sắt, đường hàng không trong nước và quốc tế, là cửa chính ra biển của thủ đô Hà Nội và các tỉnh phía Bắc; là đầu mối giao thông quan trọng của Vùng Kinh tế trọng điểm Bắc Bộ, trên hai hành lang - một vành đai hợp tác kinh tế Việt Nam - Trung Quốc Vì vậy, trong chiến lược phát triển kinh tế – xã hội vùng châu thổ sông Hồng, TP Hải Phòng được xác định là một cực tăng trưởng của vùng kinh tế động lực phía Bắc (Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh); là Trung tâm kinh tế - khoa học - kĩ thuật tổng hợp của Vùng duyên hải Bắc Bộ và là một trong những trung tâm phát triển của Vùng Kinh tế trọng điểm Bắc Bộ và cả nước Với điều kiện tự nhiên – xã hội thuận lợi như vậy TP Hải Phòng có rất nhiều tiềm năng để phát triển kinh tế

Trái ngược với sự thuận lợi về mặt tự nhiên Về mặt xã hội, trong thời gian qua, tỷ lệ tội phạm tại TP Hải Phòng có chiều hướng gia tăng Đặc biệt

là các tội phạm xâm phạm sở hữu như: Cướp tài sản, Lừa đảo chiếm đoạt tài sản, Trộm cắp tài sản….nguyên nhân một phần là do ảnh hưởng tiêu cực từ sự suy thoái kinh tế toàn cầu tác động đến đời sống kinh tế, xã hội trong nước,

11

một phần khác là do sự đầu tư phát triển nhanh chóng hệ thống cảng biển và các khu công nghiệp trên địa bàn TP Hải Phòng nhưng chưa đi đôi với sự phát triển về mặt dân trí, xã hội đã làm gia tăng các loại tội phạm đặc biệt là các tội xâm phạm sở hữu, gây mất ổn định trật tự, trị an xã hội

Trước diễn biến phức tạp của tình hình tội phạm tại TP Hải Phòng Trong thời gian qua, lãnh đạo, chính quyền các cấp, các ngành của thành phố

đã đề ra nhiều biện pháp nhằm đấu tranh đẩy lùi các loại tội phạm, đặc biệt là các tội xâm phạm sở hữu Qua đó, tình hình tội phạm và trật tự trị an trên địa bàn TP Hải Phòng cơ bản được giữ vững và từng bước được khống chế Mặc

dù đã có sự phối hợp đồng bộ của cả hệ thống chính quyền và các cơ quan tư pháp, các cơ quan bảo vệ pháp luật trong việc đấu tranh phòng chống tội phạm nhưng tỷ lệ tội phạm xâm phạm sở hữu trên địa bàn TP Hải Phòng vẫn

ở mức cao so với các loại tội phạm khác

Với vai trò, chức năng, nhiệm vụ của ngành TAND đã được quy định trong Hiến pháp, và các văn bản quy phạm pháp luật Thời gian quan, Tòa án nhân dân các cấp trên địa bàn TP Hải Phòng đã có những đóng góp hiệu quả vào việc đấu tranh phòng chống tội phạm trên địa bàn TP Hải Phòng thông qua hoạt động xét xử và quyết định hình phạt của mình Qua đó, những kết quả đạt được của ngành TAND thành phố Hải Phòng bên cạnh kết quả đạt được của các ngành, các cấp trong hệ thống chính quyền TP Hải Phòng đã góp phần không nhỏ vào công tác phòng chống tội phạm và duy trì trật tự trị

an trên địa bàn TP Hải Phòng

Quyết định hình phạt là công việc trọng tâm, cốt lõi trong hoạt động xét

xử của Tòa án Nếu việc quyết định hình phạt đúng sẽ mang lại những hiệu quả tích cực, ngược lại quyết định hình phạt sai sẽ để lại nhiều hậu quả tiêu cực về mặt xã hội, giảm lòng tin của nhân dân đối với Tòa án nói riêng, với các cơ quan tư pháp và các cơ quan chính quyền nói chung Đồng thời làm giảm hiệu quả chung của công tác đấu tranh phòng chống tội phạm nói chung,

12

tội xâm phạm sở hữu nói riêng Như vậy, có thể khẳng định ngành TAND có vai trò và đóng góp không nhỏ tới công tác đấu tranh phòng chống tội phạm góp phần bảo đảm an ninh trật tự trên địa bàn TP Hải Phòng

Mặc dù trong thời gian qua ngành TAND TP Hải Phòng đã có những đóng góp đáng kể vào công tác đấu tranh phòng chống tội phạm xâm phạm sở hữu trên địa bàn thành phố thông qua hoạt động xét xử và quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu nhưng không hẳn hoạt động xét xử và quyết định hình phạt nói chung, quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu nói riêng đã hoàn thiện và đạt kết quả cao nhất Thực tế cho thấy, trong thời gian qua việc quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu của Tòa án các cấp tại TP Hải Phòng còn tồn tại nhiều vi phạm, sai lầm; quyết định hình phạt còn có sự tùy tiện, thiếu thống nhất, làm ảnh chung tới kết quả đấu tranh phòng, chống tội phạm, làm giảm lòng tin của quần chúng nhân dân đối với ngành Tòa án và ảnh hưởng tới hiệu quả của công tác đấu tranh phòng chống tội phạm nói chung, tội xâm phạm sở hữu nói riêng

Trong bối cảnh tình hình tội xâm phạm sở hữu trên địa bàn TP Hải Phòng thời gian qua và hiện nay vẫn diễn biến phức tạp không có chiều hướng suy giảm, gây mất ổn định trật tự trị an, xã hội, ảnh hưởng tiêu cực đến nhiều mặt của đời sống, kinh tế, xã hội của người dân Việc nghiên cứu một cách khoa học, nghiêm túc để chỉ ra những tồn tại vi phạm; phân tích các nguyên nhân và đề ra các giải pháp để bảo đảm quyết định hình phạt đúng đối với các tội xâm phạm sở hữu trong hoạt động xét xử quyết định hình phạt của ngành TAND TP Hải Phòng, nhằm nâng cao vai trò và những đóng góp của ngành TAND tới công tác đấu tranh phòng chống tội phạm nói chung, tội xâm phạm sở hữu nói riêng trên địa bàn TP Hải Phòng là đòi hỏi mang tính cấp thiết

Bởi vậy, việc lựa chọn và nghiên cứu đề tài: “Quyết định hình phạt đối

với các tội xâm phạm sở hữu (trên cơ sở nghiên cứu thực tiễn địa bàn thành

13

phố Hải Phòng)” làm luận văn thạc sĩ luật học có ý nghĩa và đóng góp quan

trọng cả về mặt lý luận và thực tiễn

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Ở Việt Nam, khoa học luật hình sự là một trong những ngành khoa học pháp lý phát triển nhất so với các ngành khoa học pháp lý khác Quyết định hình phạt nói chung có vị trí, vai trò quan trọng trong giai đoạn xét xử một vụ

án cụ thể Vì vậy, từ trước tới nay đã có Luận án tiến sĩ, nhiều Luận văn thạc

sĩ, các công trình khoa học nghiên cứu về các đề tài có liên quan đến việc

Quyết định hình phạt đã được đăng trên các tạp chí, bài báo của các tác giả có

tên tuổi trong lĩnh vực pháp luật

Ở góc độ Luận án tiến sĩ luật học, có luận án về đề tài “Quyết định hình phạt trong Luật Hình sự Việt Nam” của tác giả Dương Tuyết Miên đã bảo vệ thành công năm 2003 Bên cạnh đó, có rất nhiều Luận văn thạc sĩ luật học đã nghiên cứu vấn đề quyết định hình phạt như: “Quyết định hình phạt trong những trường hợp đặc biệt” của tác giả Hoàng Chí Kiên bảo vệ năm 2004 tại Đại học Luật Hà Nội; tác giả Phạm Thị Thanh Nga với đề tài “Tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự trong việc định tội danh và quyết định hình phạt” bảo

vệ tại Đại học Luật Hà Nội cùng năm 2004; tác giả Phạm Đình Dũng đã bảo

vệ đề tài “Căn cứ quyết định hình phạt: những vấn đề lý luận và thực tiễn” tại khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2006 Ngoài ra còn có các Luận văn thạc sĩ đã bảo vệ tại khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội như: “Quyết định hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội trong luật hình sự Việt Nam” của tác giả Nguyễn Minh Khuê bảo vệ năm 2007; đề tài “Quyết định hình phạt trong đồng phạm” của tác giả Nguyễn Thị Bình bảo vệ năm 2010;

đề tài “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về quyết định hình phạt trong trường hợp phạm tội có tổ chức theo luật hình sự Việt Nam” của tác giả Phí Thành Chung bảo vệ năm 2010; đề tài “Quyết định hình phạt nhẹ hơn luật định: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn : trên cơ sở các số liệu thực tiễn của

14

tòa án nhân dân tỉnh Nam Định” của tác giả Nguyễn Hải Dũng bảo vệ năm 2007; đề tài “Những vấn đề lý luận và thực tiễn về quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt theo luật hình sự Việt Nam” của tác giả Bùi Thị Chinh Phương bảo vệ năm 2011 hay tác giả Chu Thị Trang Vân cũng đã có nhiều bài viết như: “Tìm hiểu việc định tội và quyết định hình phạt từ phương diện là những hoạt động áp dụng pháp Luật Hình sự

cơ bản của Toà án ”; “Các chế định trách nhiệm hình sự và miễn trách nhiệm hình sự, hình phạt và miễn hình phạt trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền” đăng trên Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Kinh tế - Luật

Liên quan đến tài liệu nghiên cứu vấn đề định quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu còn được đề cập trong trong một số tài liệu chuyên khảo như: PGS TS Nguyễn Ngọc Chí về "Trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm sở hữu"; PGS TS Trịnh Quốc Toản, "Yếu tố chức vụ, quyền hạn trong các tội xâm phạm sở hữu"; "Một số vấn đề đồng phạm trong các tội xâm phạm sở hữu" Những bài nghiên cứu trên đã khái quát được một

số vấn đề lý luận và thực tiễn quyết định hình phạt nói chung Tuy nhiên, các công trình hoặc mới chỉ nghiên cứu ở phạm vi khái quát những vấn đề lý luận hoặc quyết định hình phạt ở những khía cạnh khác nhau như: quyết định hình phạt trong trường hợp phạm tội có tổ chức; quyết định hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm tội hoặc phạm tội chưa đạt Các đề tài và công trình nghiên cứu khoa học cũng chỉ nghiên cứu và đưa ra những giải pháp chung hoặc đi vào vấn đề cụ thể khác chứ chưa có công trình, đề tài nào nghiên cứu chuyên sâu, chỉ

ra những vi phạm, sai lầm và đưa ra các giải pháp cụ thể nhằm khắc phục những

vi phạm sai lầm trong việc quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu trên địa bàn TP Hải Phòng

Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, khảo sát trên đây cho thấy, ở nước ta đã

có một số công trình, tài liệu nghiên cứu cơ bản và trực diện về quyết định hình phạt Tuy nhiên, do nền kinh tế - xã hội không ngừng vận động và biến đổi,

15

thời gian qua trên địa bàn TP Hải Phòng số vụ án xâm phạm sở hữu luôn chiếm tỷ lệ cao, trong đó việc quyết định hình phạt của Tòa án trên thực tế còn rất nhiều vi phạm, sai lầm gây bức xúc trong dư luận quần chúng, làm giảm lòng tin đối với pháp luật và chính sách của Đảng và Nhà nước Những nghiên cứu về vấn đề quyết định hình phạt vẫn nằm ở phạm vi lý luận, khái quát chưa chỉ rõ những tồn tại, vi phạm cụ thể ở trong những phạm vi không gian và thời gian khác nhau, đặc biệt ở một địa bàn cụ thể là TP Hải Phòng

Như vậy, tổng quan tình hình nghiên cứu trên đây lại một lần nữa cho phép

khẳng định việc nghiên cứu đề tài "Quyết định hình phạt đối với các tội xâm

phạm sở hữu (trên cơ sở nghiên cứu thực tiễn địa bàn thành phố Hải Phòng)"

là đòi hỏi khách quan, cấp thiết, vừa có tính lý luận, vừa có tính thực tiễn

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu là làm rõ những vấn đề chung về QĐHP và thực trạng việc Quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu trên địa bàn

TP Hải Phòng: khái niệm QĐHP, các nguyên tắc QĐHP, các căn cứ QĐHP; làm rõ tình hình thực tế việc quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm

sở hữu của Tòa án nhân dân hai cấp trên địa bàn TP Hải Phòng trong giai đoạn 2009 - 2014, đồng thời phân tích làm rõ những vi phạm, sai lầm, xung quanh việc quyết định hình phạt đối với nhóm tội này, từ đó chỉ ra nguyên nhân của những vi phạm, sai lầm Thông qua đó đưa ra những giải pháp nâng cao hiệu quả quyết định hình phạt nói chung và đối với các tội xâm phạm sở hữu nói riêng tại TP Hải Phòng

Nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm:

- Nghiên cứu góp phần làm rõ những vấn đề chung về quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu; vai trò, ý nghĩa của quyết định hình phạt đúng;

sở hữu; khắc phục những tồn tại, vi phạm trong việc quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở tại TP Hải Phòng

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu là thực tiễn quyết định hình phạt đối với nhóm tội xâm phạm sở hữu của Tòa án nhân dân hai cấp trên địa bàn TP Hải Phòng trên cơ sở Bộ luật hình sự năm 1999, sửa đổi, bổ sung ngày 19/6/2009 và những văn bản pháp luật có liên quan

- Phạm vi nghiên cứu: Dựa trên tính chất của hành vi khách quan, các tội xâm phạm sở hữu qui định tại chương XIV Bộ luật hình sự năm 1999 được chia làm 2 nhóm:

+ Các tội xâm phạm sở hữu có tính chất chiếm đoạt được quy định từ Điều 133 đến Điều 140 Bộ luật hình sự năm 1999

+ Các tội xâm phạm sở hữu không mang tính chiếm đoạt được quy định

từ Điều 141 đến Điều 145 Bộ luật hình sự năm 1999

Trong luận văn sẽ nghiên cứu và giải quyết những vấn đề xung quanh việc quyết định hình phạt qua thực tiễn xét xử tại các Tòa án nhân dân hai cấp trên địa bàn TP Hải Phòng

Về thời gian: Quyết định hình phạt là một đề tài rộng, phức tạp có liên quan đến nhiều lĩnh vực Trên cơ sở tình hình thực tế tại địa bàn TP Hải

17

Phòng luận văn sẽ giới hạn phạm vi nghiên cứu về vấn đề quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu, giai đoạn 2009 đến 2014

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Đề tài sẽ thực hiện dựa trên cơ sở phương pháp luận chủ nghĩa duy vật lịch sử và chủ nghĩa duy vật biện chứng mác-xít, tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật, quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về xây dựng Nhà nước pháp quyền, về chính sách hình sự, về vấn đề cải cách tư pháp được thể hiện trong các Nghị quyết Đại hội Đảng VIII, IX, X và các Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002, Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 26/5/2005 về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 của Bộ Chính trị, các quan điểm, đường lối xử lý các tội xâm phạm sở hữu

Trong quá trình nghiên cứu đề tài, tác giả luận văn đã sử dụng các phương pháp cụ thể và đặc thù của khoa học luật hình sự như: phương pháp phân tích và tổng hợp; phương pháp so sánh, đối chiếu; phương pháp diễn dịch; phương pháp quy nạp; phương pháp thống kê, phân tích và tổng hợp bản

án, số liệu thống kê, báo cáo tổng kết của các Viện kiểm sát nhân dân và Tòa

án nhân dân các cấp trên địa bàn TP Hải Phòng Phương pháp so sánh pháp luật để đối chiếu với các quy định của pháp luật với nhau nhằm tìm ra những điểm mới trong quá trình nghiên cứu

6 Ý nghĩa của luận văn

Luận văn được hoàn thành có ý nghĩa quan trọng trên các phương diện thực tiễn; lập pháp và lý luận Tác giả có thể nêu cụ thể những đóng góp của đề tài như sau:

- Xuất phát từ thực tiễn việc quyết định hình phạt đối với nhóm tội xâm

phạm sở hữu trên địa bàn cả nước nói chung và ở Tòa án nhân dân các cấp trên địa bàn TP Hải Phòng nói riêng trong thời gian gần đây đã cho thấy sự yếu kém về trình độ, năng lực của một bộ phận Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân trong việc nhận thức, đánh giá và áp dụng các quy định của pháp luật

18

hình sự khi quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu, làm giảm hiệu quả công cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm, không bảo vệ được các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân Do đó, kết quả nghiên cứu của đề tài

sẽ chỉ ra những tồn tại hạn chế của Tòa án nhân dân hai cấp tại TP Hải Phòng; của người có trách nhiệm chính trong việc QĐHP đó là các Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân trong hoạt động xét xử và quyết định hình phạt trên thực tế, đồng thời tìm ra những nguyên nhân và đưa ra các giải pháp để khắc phục và nâng cao hơn nữa chất lượng quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu

- Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ tập hợp, chỉ ra những văn bản qui

phạm pháp luật có liên quan đến hoạt động quyết định hình phạt đối với nhóm tội xâm phạm sở hữu Đó là tiền đề giúp cho việc so sánh tìm ra những điểm còn hạn chế, mâu thuẫn giữa các qui phạm trong các văn bản qui phạm pháp luật này Tác giả mong muốn hơn nữa, luận văn không những là một tài liệu phân tích chuyên sâu và chỉ ra những hạn chế bất cập của các qui phạm pháp luật có liên quan mà còn góp phần mang đến cho người đọc một cái nhìn vừa

có tính chất lý luận vừa có tính thực tiễn của hoạt động quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu, để từ đó khắc phục tình trạng thiếu thống nhất, thiếu đồng bộ trong việc giải thích và áp dụng pháp luật do các qui định pháp luật về quyết định hình phạt vẫn còn nằm rải rác trong nhiều văn bản pháp luật khác nhau như Thông tư liên tịch số 02/2001/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BCA-BTP ngày 25 tháng 12 năm 2001 của Tòa án nhân dân tối cao, Bộ Tư pháp, Bộ Công an hướng dẫn áp dụng một số quy định tại chương XIV "Các tội xâm phạm sở hữu của Bộ luật hình sự năm 1999", Nghị quyết

số 01/2001/NQ-HĐTP ngày 15/03/2001 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao về việc hướng dẫn áp dụng một số quy định của các điều

139, 193, 194, 278, 279, và 289 Bộ luật hình sự năm 1999…

19

- Tác giả mong muốn kết quả nghiên cứu đề tài này sẽ góp phần làm rõ hơn những vi phạm, sai lầm cũng như những nguyên nhân cơ bản của của những vi phạm, sai lầm trong thực tiễn quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu trên địa bàn TP Hải Phòng; góp phần giải quyết những tồn tại, vi phạm; xây dựng, hoàn thiện lý luận quyết định hình phạt trong khoa học pháp lý hình sự

- Trên cơ sở kết quả nghiên cứu lý luận và thực tiễn, luận văn sẽ đề xuất các định hướng và giải pháp hoàn thiện pháp luật thực định và nâng cao hiệu quả hoạt động quyết định hình phạt đối với nhóm tội xâm phạm sở hữu trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền và cải cách tư pháp hiện nay

ở Việt Nam nói chung và ở TP Hải Phòng nói riêng

- Ngoài ra luận văn sẽ là một tài liệu tham khảo bổ ích có giá trị nhất định dành cho các đối tượng nghiên cứu và giảng dạy pháp luật tại các cơ sở đào tạo luật Kết quả nghiên cứu của luận văn còn phục vụ cho việc trang bị những kiến thức chuyên sâu cho các cán bộ thực tiễn đang công tác tại các cơ quan tư pháp trong quá trình giải quyết vụ án hình sự về các tội xâm phạm sở hữu được khách quan, có căn cứ và đúng pháp luật

7 Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, Luận văn gồm có 3 chương:

Chương 1 Những vấn đề chung về quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu

Chương 2 Thực tiễn quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu trên địa bàn TP Hải Phòng

Chương 3 Các giải pháp bảo đảm quyết định hình phạt đúng đối với các tội xâm phạm sở hữu trên địa bàn TP Hải Phòng

20

Chương 1

NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT ĐỐI VỚI

CÁC TỘI XÂM PHẠM SỞ HỮU 1.1 KHÁI NIỆM HÌNH PHẠT VÀ QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT ĐỐI VỚI CÁC TỘI XÂM PHẠM SỞ HỮU

Hình phạt được quy định trong Bộ luật hình sự ở phần chung và các phần các tội phạm cụ thể, các chủ thể không có quyền thoả thuận các chế tài khác với quy định của luật như một số ngành luật khác, như: trong Luật dân

sự có quy định trừ trường hợp các bên có thoả thuận khác

Hình phạt chỉ do Tòa án nhân danh nhà nước áp dụng trên cơ sở của bản

án Bản án của toà án có thẩm quyền xác định hình phạt cụ thể đối với người phạm tội, như: cải tạo không giam giữ, tù có thời hạn, tù chung thân, tử hình…Bên cạnh đó, hình phạt chỉ áp dụng đối với người có hành vi phạm tội Để quyết định hình phạt đối với một người nhất thiết phải thông qua một quá trình

tố tụng hình sự nghiêm ngặt, chỉ khi xác định và chứng minh được hành vi phạm tội của người đó toà án có thẩm quyền mới áp dụng hình phạt tương ứng

Khái niệm hình phạt được quy định tại Điều 26 BLHS năm 1999:

“Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước nhằm

Điều 27 BLHS năm 1999 như sau: “Hình phạt không chỉ nhằm trừng trị

người phạm tội mà còn giáo dục họ trở thành người có ích cho xã hội, có ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc của cuộc sống xã hội chủ nghĩa, ngăn ngừa họ phạm tội mới Hình phạt còn nhằm giáo dục người khác tôn trọng pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm”

Hệ thống hình phạt bao gồm những hình phạt được quy định trong luật hình sự, có phương thức liên kết với nhau theo trật tự nhất định Hệ thống hình phạt được hình thành từ hình phạt chính và hình phạt bổ sung Hình phạt chính bao gồm: Cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, trục xuất, tù có thời hạn, tù chung thân, tử hình Hình phạt bổ sung bao gồm: Cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định; cấm cư trú; quản chế; tước một số quyền công dân; tịch thu tài sản; phạt tiền và trục xuất (khi không

áp dụng là hình phạt chính)

Hình phạt được Tòa án quyết định đối với những người phạm các tội xâm phạm sở hữu cũng nằm trong hệ thống hình phạt và được quy định trong các điều luật tương ứng cụ thể thuộc Chương XIV của Bộ luật hình sự năm

1999 Các hình phạt này cũng mang những đặc điểm và nhằm thực hiện các mục đích của hình phạt Tuy nhiên, do tính chất đặc thù của các tội xâm phạm

sở hữu nên phạt tiền không được các nhà làm luật quy định là hình phạt chính trong các Điều luật thuộc Chương XIV – Các tội xâm phạm sở hữu của BLHS năm 1999

1.1.2 Khái niệm quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm

sở hữu

22

Khi nghiên cứu luật hình sự Việt Nam, bên cạnh các khái niệm về tội phạm, định tội danh, hình phạt… khái niệm QĐHP được coi là một trong những khái niệm cơ bản và quan trọng thể hiện tập trung nhất bản chất giai cấp và chính sách hình sự của Nhà nước Việt Nam Trong hầu hết các quốc gia, luật hình sự đều là văn bản qui phạm pháp luật – nơi xác định hành vi nào

là nguy hiểm cho xã hội, xâm phạm tới khách thể được pháp luật hình sự bảo

vệ, qua đó đưa ra các biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của nhà nước đối với người có hành vi phạm tội Do đó, có thể khẳng định rằng giữa tội phạm và hình phạt cần có một nhân tố quan trọng đóng vai trò cầu nối, móc xích quan trọng đó là QĐHP

QĐHP là một giai đoạn rất quan trọng trong hoạt động xét xử của Tòa

án QĐHP đối với người phạm tội có ý nghĩa về chính trị, xã hội và pháp lý QĐHP có căn cứ, đúng pháp luật, công bằng là tiền đề, điều kiện để đạt được mục đích của hình phạt, nghĩa là mới có khả năng cải tạo, giáo dục người bị kết án trở thành người có ích cho xã hội, mới có tác dụng răn đe, phòng ngừa chung Đồng thời, QĐHP đúng còn góp phần tích cực vào cuộc đấu tranh phòng và chống tội phạm, bảo vệ và tăng cường pháp chế XHCN và trật tự pháp luật Mặc dù là một khái niệm quan trọng nhưng tới nay, pháp luật hình

sự Việt Nam vẫn chưa có một văn bản chính thức để định nghĩa cụ thể về khái niệm QĐHP Khái niệm này chỉ được nghiên cứu dưới góc độ là một khái niệm khoa học luật hình sự mà chưa được quy định trong hệ thống văn bản pháp lý hình sự có tính chất chính thống Trong khoa học luật hình sự đã có nhiều nhà nghiên cứu về luật hình sự đã đưa ra các khái niệm khác nhau về vấn đề này, ví dụ như:

PGS TS Nguyễn Ngọc Chí đã đưa ra định nghĩa khoa học về QĐHP:

“Quyết định hình phạt là việc nhận thức và áp dụng pháp luật hình sự do Tòa

án có thẩm quyền, nhân danh Nhà nước thực hiện sau khi đã định tội danh và tùy thuộc vào từng trường hợp cụ thể để quyết định khung hình phạt, loại hình

23

phạt (hình phạt chính, hình phạt bổ sung), mức hình phạt cụ thể áp dụng cho

cá nhân người phạm tội trong phạm vi giới hạn của khung hình phạt do luật định, phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội; hoặc miễn hình phạt cho người phạm tội theo quy định của Bộ luật hình sự” [10]

ThS Đinh Văn Quế đưa ra định nghĩa về QĐHP như: “Quyết định hình

phạt là việc Tòa án lựa chọn hình phạt buộc người bị kết án phải chấp hành Tòa án lựa chọn loại hình phạt nào, mức hình phạt bao nhiêu phải tuân thủ theo những quy định của Bộ luật hình sự” [43, tr.88]

Bên cạnh định nghĩa của các Luật gia như đã nêu, nhìn từ góc độ luật tố tụng hình sự, TS Chu Thị Trang Vân cho rằng:

“Quyết định hình phạt là một giai đoạn rất quan trọng trong hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân, là việc Tòa án lựa chọn loạt hình phạt và mức hình phạt cụ thể được quy định trong luật hình sự tương ứng với cấu thành tội phạm cụ thể để áp dụng với người phạm tội, thể hiện trong các bản án phạm tội” [38, tr.73]

Từ nghiên cứu các khái niệm nêu trên, QĐHP chỉ được đặt ra với những trường hợp người phạm tội phải chịu TNHS và bị áp dụng hình phạt Trong luật hình sự Việt Nam đa số hình phạt chính áp dụng cho các loại tội phạm là chế tài lựa chọn Hình phạt chính áp dụng cho các tội xâm phạm sở hữu cũng có những đặc điểm tương tự Trong khung hình phạt quy định nhiều loại hình phạt khác nhau thì QĐHP là sự lựa chọn một hình phạt cụ thể trong

phạm vi pháp luật cho phép để áp dụng đối với người phạm tội Ví dụ: Trường

hợp điều luật quy định hình phạt chính là tù chung thân hoặc tử hình thì việc QĐHP trong trường hợp này thực chất là việc chọn hình phạt (cân nhắc áp dụng hình phạt này hay hình phạt kia) để áp dụng chứ không phải lựa chọn mức hình phạt cụ thể trong khung hình phạt QĐHP bổ sung là việc lựa chọn một hay nhiều hình phạt bổ sung mà pháp luật cho phép để áp dụng bổ sung

Bùi Thị Chinh Phương trong cách hiểu về QĐHP: “Quyết định hình phạt là

hoạt động của Tòa án lựa chọn loại hình phạt và mức hình phạt cụ thể bao gồm hình phạt chính và hình phạt bổ sung, trong phạm vi luật định để áp dụng đối với người phạm tội” [47, tr.11]

Từ phân tích các khái niệm về QĐHP chúng ta có thể thấy giữa hình phạt và QĐHP luôn tồn tại mối quan hệ khăng khít Bộ luật hình sự Việt Nam

năm 1999 được sửa đổi bổ sung năm 2009 quy định về hình phạt tại Điều 26 như sau: “Hình phạt là biện pháp nghiêm khắc nhất của Nhà nước nhằm tước

bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của người phạm tội” [60] Người phạm tội chỉ

phải chịu biện pháp trừng trị nghiêm khắc nhất của nhà nước bằng các hình phạt chính và hình phạt bổ sung khi Tòa án QĐHP đối với họ Như vậy, QĐHP luôn đi đôi với hình phạt dù nội dung của QĐHP là áp dụng hình phạt chính, hình phạt bổ sung hoặc miễn hình phạt

Vì vậy, Tòa án nhân dân là cơ quan duy nhất được Nhà nước trao quyền, nhân danh Nhà nước tiến hành hoạt động áp dụng pháp luật hình sự (bao gồm cả phần chung và phần các tội phạm), theo đó, Tòa án lựa chọn các mức hình phạt cụ thể tương ứng với hành vi phạm tội để đưa ra quyết định cuối cùng áp dụng mức hình phạt và loại hình phạt dành cho người phạm tội Đây chính là hoạt động QĐHP của Tòa án Do đó, để có được sự QĐHP chính xác, đúng quy định pháp luật, khách quan, công bằng, thể hiện được đường lối xét xử và bản chất nhà nước Xã hội chủ nghĩa, đòi hỏi các Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân ngoài năng lực trình độ pháp luật tốt cần phải có phẩm chất đạo đức, chính trị vững vàng, công tâm, bản lĩnh trong việc lựa

Quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu là hoạt động của Tòa án lựa chọn loại hình phạt và mức hình phạt cụ thể trong phạm vi quy định tại các điều luật tương ứng thuộc Chương XIV – Các tội xâm phạm sở hữu của BLHS năm 1999 (bao gồm hình phạt chính và hình phạt bổ sung) để

áp dụng đối với cá nhân người phạm tội trong phạm vi giới hạn của khung hình phạt do luật định, phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội; hoặc miễn hình phạt cho người phạm tội theo quy định của Bộ luật hình sự

1.2 Các nguyên tắc quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu

Các nguyên tắc của luật hình sự là những tư tưởng chủ đạo, xuyên suốt toàn bộ quá trình xây dựng và áp dụng luật hình sự Các nguyên tắc này không những được tuân thủ khi xây dựng các văn bản pháp luật hình sự mà còn đòi hỏi phải được triệt để tuân thủ khi áp dụng những văn bản này vào thực tế QĐHP là một khâu quan trọng trong quá trình áp dụng luật hình sự

Vì nếu như việc cân nhắc các mục đích của hình phạt một mặt cho phép xác định được loại và mức hình phạt nào trong những trường hợp cụ thể đó có khả năng tối ưu nhất trong việc bảo vệ các quan hệ xã hội, mặt khác, cũng có khả năng tốt nhất là thỏa mãn ý thức pháp luật của nhân dân, cải tạo và giáo dục người bị kết án thì việc tuân theo các nguyên tắc của luật hình sự nói chung

và những nguyên tắc QĐHP nói riêng sẽ bảo đảm hoạt động đúng đắn của Tòa án khi áp dụng các chế tài hình sự, tạo điều kiện cho việc đạt được mục

26

đích và nâng cao hiệu quả của hình phạt Điều này làm cho việc QĐHP của tòa án có một cơ sở xã hội, chính trị, pháp lý và đạo đức vững chắc phù hợp với các giá trị tư tưởng, đạo đức tồn tại trong xã hội chúng ta hơn nữa nó còn làm nâng cao uy tín của Tòa án, của các cơ quan bảo vệ pháp luật và của Nhà nước nói chung

Do vậy, trong khi QĐHP nói chung, quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu nói riêng đòi hỏi cũng phải tuân thủ triệt để theo các nguyên tắc của BLHS Những nguyên tắc này đảm bảo cho việc QĐHP được công minh, có căn cứ, đúng pháp luật, đạt được mục đích của hình phạt Đó là: nguyên tắc pháp chế; nguyên tắc nhân đạo; nguyên tắc công bằng và nguyên tắc cá thể hóa hình phạt

1.2.1 Nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa

Trong chế độ thực dân phong kiến trước đây, pháp luật luôn luôn là công cụ của chính quyền thực dân sử dụng để đàn áp giai cấp Vì vậy, trong chế độ thực dân phong kiến, khi nói đến Luật hình sự là nói đến những hình phạt dã man, tàn ác và vô cùng hà khắc Hình phạt được áp dụng không chỉ trừng trị hành vi mà còn trừng trị cả quan điểm, suy nghĩ của con người Hình phạt được áp dụng không chỉ đối với người thực hiện hành vi mà còn đối với

cả gia đình, họ tộc của họ, đó là trường hợp “tru di tam tộc” hoặc “cửu tộc”

Trong chế độ mới ở Việt Nam, pháp chế XHCN là một trong những nguyên tắc cơ bản của Luật hình sự Pháp chế XHCN đã là phương thức quan trọng của quản lý nhà nước, nó được xây dựng từng bước qua các giai đoạn phát triển của nhà nước và pháp luật Việt Nam Điều 12 Hiến pháp 1980 đã quy định nguyên tắc pháp chế XHCN là cơ sở hoạt động của toàn bộ bộ máy nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam, và được tái khẳng định trong Hiến pháp năm 1992

và 2013 Ngày nay, nguyên tắc pháp chế XHCN được coi là nguyên tắc cơ bản của pháp luật và là nguyên tắc chủ đạo xuyên suốt của luật hình sự Việt Nam Nội dung của nguyên tắc pháp chế thể hiện ở chỗ tất cả những gì là cơ sở của

27

TNHS, của việc áp dụng hình phạt, biện pháp tư pháp cũng như của việc áp dụng các hình thức TNHS khác với tư cách là hậu quả pháp lý của việc thực hiện tội phạm đều phải được quy định trong đạo luật hình sự Nguyên tắc pháp chế đòi hỏi tất cả các cơ quan nhà nước, tổ chức, tổ chức xã hội, công dân phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định pháp luật, trên tinh thần thượng tôn pháp luật

Nguyên tắc pháp chế trong quyết định hình phạt đòi hỏi các cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến hành tố tụng trong hoạt động xét xử và quyết định hình phạt phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của Hiến pháp, pháp luật Trong hoạt động xét xử của Tòa án, việc quyết định hình phạt nói chung, quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu nói riêng là hoạt động trọng tâm cốt lõi của Tòa án Nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa yêu cầu trong khi xét xử, nghị án Tòa án phải tuân thủ các quy định của luật hình thức

- BLTTHS; tuân thủ các quy định của luật nội dung - BLHS Tất cả các hình phạt được áp dụng đối với người có hành vi phạm tội đều phải trải qua quá trình tố tụng nghiêm ngặt từ khâu điều tra, truy tố, xét xử và quá trình này phải được thực hiện theo đúng các quy định của BLHS Đặc biệt là trong khâu xét xử, nghị án, tuyên án

Cũng như tội phạm, hình phạt được quy định đối với những người phạm các tội xâm phạm sở hữu chỉ có thể và phải được quy định trong đạo luật, chỉ có luật mới có thể xác định hình phạt cho mỗi tội phạm nói chung và người phạm tội xâm phạm sở hữu nói riêng Yêu cầu hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu phải được quy định trong đạo luật hình sự đó là sự thể hiện

rõ nét nguyên tắc pháp chế về hình phạt Hiện nay, văn bản luật duy nhất quy định các loại hình phạt là BLHS năm 1999 và BLHS sửa đổi bổ sung năm 2009 Trong BLHS năm 1999, hình phạt được quy định ở cả Phần chung và Phần các tội phạm Hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu được quy định cụ thể ở các điều luật từ Điều 133 đến 145 thuộc Chương XIV - Các tội xâm phạm sở hữu của BLHS năm 1999 Vì vậy, khi quyết định hình phạt đối với các tội

28

xâm phạm sở hữu nguyên tắc pháp chế XHCN đòi hỏi khi xét xử về tội cụ thể nào của Chương XIV thì trước hết phải căn cứ vào các điều luật cụ thể đó, ngoài việc phải tuân thủ các nguyên tắc khác và các quy định khác của Hiến pháp và pháp luật hình sự trong quyết định hình phạt

Phần chung của BLHS quy định mục đích của hình phạt, hệ thống hình phạt, nội dung, điều kiện và phạm vi áp dụng của từng loại hình phạt cụ thể, việc QĐHP (căn cứ QĐHP, tổng hợp hình phạt ), miễn hình phạt, miễn chấp hành hình phạt, giảm thời hạn chấp hành hình phạt

Trong Phần các tội phạm của BLHS, các loại hình phạt và mức hình phạt cụ thể được quy định đối với từng loại tội phạm cụ thể Tính chất và mức

độ nghiêm khắc của hình phạt được quy định cho các tội phạm cụ thể là xuất phát từ tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của từng tội phạm cũng như yêu cầu đấu tranh phòng và chống loại tội phạm đó Tội phạm càng nghiêm trọng thì hình phạt càng nghiêm khắc Sự đa dạng và phong phú về các loại tội phạm đòi hỏi phải có sự đa dạng, phong phú và cân đối về các loại hình phạt với mức độ cưỡng chế nặng, nhẹ khác nhau

Đối với các tội xâm phạm sở hữu, tính chất và mức độ nghiêm khắc của hình phạt, loại và mức hình phạt được quy định cụ thể tùy thuộc vào mức độ hậu quả thiệt hại về tài sản cụ thể do hành vi phạm tội gây ra; tính chất, động

cơ của người phạm tội; nhân thân người phạm tội Tất cả những yếu tố trên đã được nhà làm luật xác định và quy định cụ thể trong các điều luật tương ứng

cụ thể trong Chương XIV BLHS năm 1999 Do đó, nguyên tắc pháp chế trong quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu cũng đòi hỏi hình phạt

đã tuyên đối với người có hành vi phạm tội cũng phải nằm trong hệ thống hình phạt do BLHS quy định mà cụ thể là nằm trong các điều luật tương ứng của Chương XIV - Các tội xâm phạm sở hữu của BLHS năm 1999 Hình phạt được Tòa án áp dụng không những phải nằm trong các quy định cụ thể như đã nêu trên mà còn phải tương xứng với tính chất mức, độ thiệt hại cụ thể trong

29

các hành vi phạm tội xâm phạm sở hữu, bảo đảm đạt được các mục đích của

hình phạt (phòng ngừa chung và phòng ngừa riêng) Hình phạt trong BLHS

hiện hành nói chung, hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu nói riêng không được quy định những loại hình phạt không xác định đối với tội phạm

Vì vậy, khi quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu Tòa án cũng phải quyết định áp dụng một loại và mức hình phạt cụ thể

Nguyên tắc pháp chế về hình phạt cũng đòi hỏi nhà làm luật quy định loại hình phạt áp dụng cũng như mức tối đa và tối thiểu của nó phải được quy định rõ ràng trong các điều luật cụ thể, chỉ có luật mới quy định tội phạm và hình phạt Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân khi quyết định hình phạt không những không có quyền thiết lập hình phạt mới và cũng không thể

áp dụng tương tự về hình phạt mà phải hành động trong những giới hạn mà nhà làm luật đã định Điều đó có nghĩa Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân có nghĩa vụ phải tôn trọng mức giới hạn của hình phạt đã xác định bởi luật Đây cũng là một điểm thể hiện nguyên tắc pháp chế trong quyết định hình phạt Cụ thể, khi xét xử và quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu Hội đồng xét xử phải căn cứ vào các quy định cụ thể của Chương XIV

để cân nhắc lựa chọn loại hình phạt và mức hình phạt tương xứng được quy định trong các điều luật cụ thể, trong các điểm khoản cụ thể Người phạm tội

bị xét xử về tội danh gì thì hình phạt được áp dụng đối với họ phải theo đúng tội danh đó Hội đồng xét xử không có quyền QĐHP vượt mức tối đa mà khung hình phạt quy định đối với tội phạm mà họ xét xử, nhưng trong những trường hợp nhất định họ có quyền QĐHP dưới mức thấp nhất mà điều luật quy định hoặc chuyển sang một hình phạt khác thuộc loại nhẹ hơn (Điều 47 BLHS năm 1999)

Đạo luật hình sự Việt nam không có hiệu lực hồi tố Tuy nhiên, có những trường hợp ngoại lệ thì đạo luật hình sự lại có hiệu lực hồi tố Đó là trường hợp liên quan tới đạo luật hình sự mới nhưng nhẹ hơn, ít nghiêm khắc

30

hơn so với đạo luật cũ Hiệu lực hồi tố của đạo luật hình sự ít nghiêm khắc hơn được thừa nhận không chỉ ở nước ta mà còn được thừa nhận ở phần lớn các nước trên thế giới Nó được chấp nhận là vì lợi ích xã hội và lợi ích của chính cá nhân người phạm tội Điều này đã được ghi nhận tại khoản 3 Điều 7 BLHS năm 1999 Do đó, khi quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm

sở hữu Tòa án cũng cần triệt để tuân thủ áp dụng những trường hợp ngoại lệ này cho phù hợp với các nguyên tắc khác của luật hình sự

Một yêu cầu khác của nguyên tắc pháp chế XHCN khi quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu còn thể hiện ở chỗ hình phạt chỉ có thể

do Tòa án quyết định đối với cá nhân người phạm tội và việc tuyên hình phạt phải công khai tại phiên tòa và bằng một bản án Nguyên tắc pháp chế còn thể hiện ở tính chính xác của hình phạt được tuyên, tính lập luận và bắt buộc có lý

do trong bản án được tuyên, tính hợp lý của việc QĐHP Trước hết là hình phạt quyết định đối với bị cáo phải cụ thể về loại và mức hình phạt, hai là Tòa

án phải làm sáng tỏ các tình tiết trong vụ án để làm căn cứ cho việc QĐHP Tuy nhiên, những tình tiết đó phải được thẩm vấn, kiểm tra lại trong quá trình xét xử đồng thời phải chỉ rõ lý do của việc QĐHP

Như vậy, quá trình xét xử và QĐHP đối với các tội xâm phạm sở hữu phải tuân thủ nghiêm ngặt các thủ tục được quy định trong BLTTHS, bảo đảm

tuân thủ nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa trong tố tụng hình sự “Mọi

hoạt động tố tụng hình sự của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng phải được tiến hành theo quy định của Bộ luật này” [63] Toàn bộ quá trình tố tụng đi đến phiên tòa xét xử để định tội và áp

dụng hình phạt đối với người phạm tội đều do các cơ quan có thẩm quyền của Nhà nước tiến hành, đó là: Cơ quan điều tra thực hiện các hoạt động điều tra tội phạm; Viện kiểm sát thực hiện công tác kiểm sát điều tra, thực hành quyền công tố của Nhà nước, thay mặt Nhà nước truy tố người phạm tội và buộc tội

có thể áp dụng đối với chính cá nhân người phạm tội, chứ không được phép

áp dụng với tập thể, với các thành viên trong gia đình hoặc đối với những người thân thiết khác của người phạm tội Khẳng định và quy định nguyên tắc pháp chế về hình phạt và QĐHP trong BLHS là đòi hỏi khách quan đối với các hoạt động bảo vệ pháp luật của các cơ quan chức năng và cả đối với hành

vi của công dân Xác định và thực hiện đầy đủ nguyên tắc này là tạo lập và khẳng định trật tự, kỷ cương phép nước, không ngừng nâng cao tình độ văn hoá chính trị và văn hoá pháp lý trong xã hội Đó đồng thời cũng là sự thể hiện yêu cầu bảo vệ quyền con người trong xã hội ta

1.2.2 Nguyên tắc nhân đạo xã hội chủ nghĩa

Nguyên tắc nhân đạo XHCN như sợi chỉ đỏ xuyên suốt các chương các

điều khoản của BLHS Nội dung cơ bản của nguyên tắc này là: thứ nhất, đối

với người phạm tội việc áp dụng hình phạt chỉ cần thiết đến mức cần và đủ

cho việc đạt được mục đích của hình phạt; thứ hai, hình phạt, các biện pháp tư

pháp và chế định pháp lý hình sự khác được áp dụng đối với người phạm tội không nhằm mục đích gây đau đớn về thể xác và hạ thấp nhân phẩm con

người; thứ ba, nếu trong việc gây thiệt hại về mặt pháp lý hình sự mà thiếu

một trong những điều kiện của TNHS, thì tương ứng như vậy, hành vi ấy

không phải là tội phạm và người thực hiện hành vi ấy không phải chịu TNHS

Để thực hiện nguyên tắc nhân đạo XHCN, Bộ luật hình sự đã quy định một loạt các chế định làm cơ sở cho sự vận dụng của các cơ quan tư pháp, như: về nguyên tắc xử lý (Điều 3); về hiệu lực về thời gian của

32

BLHS (Điều 7); các trường hợp loại trừ tính chất tội phạm của hành vi (khoản 4 Điều 8, các Điều 11-13, khoản 1 Điều 15, đoạn 1 Điều 16); Tự ý nửa chừng chấm dứt tội phạm (khoản 1 Điều 19); Miễn TNHS (Điều 25); Các tình tiết giảm nhẹ TNHS (Điều 46); Quy định các hình phạt nhẹ hơn trong hệ thống hình phạt (Điều 28); QĐHP nhẹ hơn luật định (Điều 47); Miễn hình phạt (Điều 54); Và một loạt các chế định nhân đạo khác trong BLHS (các điều từ 57 - 63); Các quy định đặc thù đối với người chưa thành niên phạm tội (các điều từ 68 - 77)…

Nguyên tắc nhân đạo đòi hỏi khi QĐHP Tòa án phải xuất phát từ tư tưởng nhân đạo để áp dụng và tuân thủ triệt để các quy định của luật hình sự

về hình phạt cũng như về QĐHP Nguyên tắc nhân đạo được thể hiện trước hết là thái độ khoan hồng; là việc đặt mục đích giáo dục, cải tạo người phạm tội lên hàng đầu; là việc cân nhắc tất cả các đặc điểm tốt về nhân thân của người phạm tội trong phạm vi luật định; là việc xem xét những đặc điểm tâm sinh lý cũng như hoàn cảnh cụ thể của người phạm tội để có thể quyết định một hình phạt ở mức cần thiết thấp nhất vừa đủ bảo đảm mục đích ngăn ngừa người khác phạm tội và mục đích giáo dục quần chúng nhân dân tham gia tích cực vào cuộc đấu tranh chống phòng ngừa tội phạm

Nguyên tắc nhân đạo xã hội chủ nghĩa trong việc quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu quy định tại Chương XIV của BLHS cũng đòi hỏi khi quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu, những người tiến hành tố tụng có thẩm quyền khi cân nhắc quyết định hình phạt cũng luôn luôn đặt mục đích giáo dục, cải tạo người phạm tội lên hàng đầu, cân nhắc tất cả các đặc điểm tốt về nhân thân của người phạm tội trong phạm

vi luật định và xem xét những đặc điểm tâm sinh lý cũng như hoàn cảnh cụ thể của người phạm tội để quyết định một hình phạt ở mức cần thiết thấp nhất bảo đảm mục đích ngăn ngừa chung và mục đích giáo dục quần chúng nhân dân tham gia tích cực vào cuộc đấu tranh phòng ngừa tội phạm xâm phạm sở

33

hữu Tuy nhiên, thực hiện nguyên tắc nhân đạo xã hội chủ nghĩa trong quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu không đồng nghĩa với việc bỏ qua các quy định chung về quyết định hình phạt để quyết định hình phạt một cách tùy tiện, mà ngoài việc phải tuân thủ các quy định chung về quyết định hình phạt bên cạnh đó Tòa án còn cần phải tuân thủ các quy định cụ thể của các Điều luật tương ứng trong Chương XIV – Các tội xâm phạm sở hữu của BLHS năm 1999 Ví dụ: Khi bị cáo phạm tội Trộm cắp tài sản vi phạm khoản

4 điểm a Điều 138 BLHS, trong trường hợp bình thường mức hình phạt được

áp dụng cao nhất đối với bị cáo theo quy định của điều luật là tù chung thân, thấp nhất là mười hai năm tù Nếu bị cáo có nhiều tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự đủ điều kiện để áp dụng Điều 47 BLHS Trong trường hợp này Tòa án có thể có thể xem xét áp dụng Điều 47 BLHS để quyết định một hình phạt cho bị cáo dưới mức 12 năm tù nhưng phải nằm trong mức từ 7 năm đến

15 năm (khung hình phạt liền kề nhẹ hơn của điều luật) không vì nhân đạo mà

áp dụng cho bị cáo hình phạt dưới mức 7 năm tù hoặc một hình phạt khác thuộc loại nhẹ hơn

Nguyên tắc nhân đạo xã hội chủ nghĩa cũng là một trong những nguyên tắc bảo đảm cho hình phạt được áp dụng đối với người phạm tội đạt được

mục đích của hình phạt Bởi, mục đích của hình phạt không chỉ nhằm trừng

trị người phạm tội mà còn giáo dục họ trở thành người có ích cho xã hội

Trong khi pháp luật hình sự của Nhà nước ta coi trọng chính sách giáo dục,

cải tạo hơn răn đe, trừng trị Vì vậy, trong một số trường hợp người phạm tội xâm phạm sở hữu thuộc một trong những trường hợp cụ thể như: là người chưa thành niên, tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội, phạm tội chưa đạt thì khi xét xử và quyết định hình phạt ngoài việc áp dụng các quy định chung về quyết định hình phạt Tòa án cũng cần xem xét áp dụng các quy định khác đối với họ khi quyết định hình phạt như các quy định tại Điều 52, các quy định từ Điều 71 đến 75 BLHS Việc áp dụng tổng thể các quy định này

34

của Tòa án khi quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu không chỉ bảo đảm nguyên tắc pháp chế XHCN, mà còn bảo đảm nguyên tắc nhân đạo XHCN ưu tiên tính giáo dục trong mục đích của hình phạt

Nguyên tắc nhân đạo xã hội chủ nghĩa trong quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu còn thể hiện ở khía cạnh Các nhà làm luật đã xác định mức độ chiếm đoạt hoặc mức độ thiệt hại về tài sản để làm căn cứ xác định mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội, từ đó quy định các hình phạt tương ứng với mức độ thiệt hại trong các khung, khoản cụ thể của điều luật Do đó, khi quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu, nguyên tắc nhân đạo XHCN đòi hỏi Tòa án phải căn cứ vào các điểm, khoản

cụ thể của các điều luật tại Chương XIV của BLHS để quyết định hình phạt theo nguyên tắc tội phạm chiếm đoạt hoặc gây thiệt hại cho xã hội ở mức độ càng cao thì hình phạt được áp dụng càng nặng và ngược lại

1 2 3 Nguyên tắc công bằng

Đề cập đến vấn đề công bằng là đề cập đến vấn đề xã hội, con người Trong tất cả các giai đoạn phát triển của đất nước, Đảng và Nhà nước ta luôn luôn coi con người là mục tiêu và động lực của sự phát triển của xã hội Nội dung công bằng xã hội được Đảng và Nhà nước ta quan niệm trên tất cả các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội Trong lĩnh vực hình sự, nguyên tắc công bằng được thể hiện bằng sự tương xứng giữa tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội và TNHS của người vi phạm phải chịu Sự tương

xứng này được thể hiện: Thứ nhất, là ở mức độ lập pháp hình sự, tức là vấn đề tội phạm hóa, phi tội phạm hóa, hình sự hóa và phi hình sự hóa; Thứ hai, là ở

mức độ chế tài hình sự trong các điều luật về tội phạm Một chế tài hình sự được coi là công bằng khi nó tương xứng với mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, đồng thời nó phải tương xứng trong mối liên hệ đối với chế tài của

các tội phạm khác; Thứ ba, là ở vấn đề QĐHP, mức và loại hình phạt áp dụng

được coi là công bằng khi nó tương xứng với mức độ nghiêm trọng của hành

35

vi phạm tội, động cơ và mục đích phạm tội, mức độ lỗi, cũng như tính chất nguy hiểm cho xã hội của nhân thân người phạm tội, tình tiết tăng nặng giảm nhẹ TNHS, nguyên nhân, điều kiện phạm tội Điều này có nghĩa là phạm tội trong những điều kiện, hoàn cảnh giống nhau mà tội đã phạm càng nghiêm trọng thì hình phạt phải càng nghiêm khắc và ngược lại nếu tội đã phạm càng nhẹ thì hình phạt cũng sẽ càng nhẹ hơn Hay nói cách khác, Tòa án làm cho hình phạt trở thành hậu quả thực tế của việc phạm tội, là kết quả thực tế của việc phạm tội, là kết quả tất yếu của hành vi phạm tội đó

Đối với các tội xâm phạm sở hữu nguyên tắc công bằng được tuân thủ triệt để ngay từ khâu xây dựng pháp luật Các nhà làm luật đã thể hiện tính công bằng thông qua việc xem xét đánh giá mức độ chiếm đoạt hoặc gây thiệt hại về tài sản của người phạm tội để phân loại tội phạm và quy định cụ thể trong các điểm, khoản khác nhau của các điều luật

Nguyên tắc công bằng trong việc quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu quy định tại Chương XIV của BLHS được bảo đảm thực hiện bằng một loạt các chế định, quy phạm khác nhau, như các quy định về đường lối xử lý tại các đoạn 2 và 3 khoản 2 Điều 3; về miễn TNHS tại khoản

2 Điều 25; về hệ thống các hình phạt (các điều từ 29 - 35); và Chương VII về QĐHP (một loạt một loạt các điều từ 45 - 54) v.v Khi xem xét quyết định hình phạt đối với người phạm tội xâm phạm sở hữu, những người tiến hành tố tụng chỉ được xem xét các chế tài hình sự được quy định trong các điều luật

cụ thể của chương XIV để áp dụng đối với người có hành vi phạm tội theo nguyên tắc: hình phạt được áp dụng không chỉ công bằng giữa hành vi phạm tội và tính chất, mức độ gây thiệt hại hoặc giá trị chiếm đoạt do hành vi phạm tội gây ra mà còn công bằng giữa những người có hành vi phạm tội gây hậu quả thiệt hại có mức độ lớn - nhỏ khác nhau Người phạm tội có hành vi gây hậu quả thiệt hại càng lớn thì hình phạt áp dụng đối với họ cũng phải phải lớn

so với những người gây thiệt hại nhỏ hơn Ví dụ: Giữa hai người phạm tội lừa

36

đảo chiếm đoạt tài sản trị giá 300.000.000 đồng và người có cùng hành vi phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản trị giá 100.000.000 đồng trong điều kiện, hoàn cảnh, nhân thân người phạm tội là như nhau Nguyên tắc công bằng biểu hiện cụ thể ở hành vi chiếm đoạt tài sản trị giá 300.000.000 đồng sẽ được xét

xử theo quy định tại khoản 3 Điều 139 BLHS trong khi người chiếm đoạt tài sản trị giá 100.000.000 đồng chỉ bị xét xử và quyết định hình phạt theo chế tài hình phạt quy định tại khoản 2 Điều 139 BLHS và hình phạt áp dụng cho người phạm tội lừa đảo chiếm đoạt 300.000.000 đồng sẽ cao hơn người người phạm tội lừa đảo chiếm đoạt 100.000.000 đồng Nguyên tắc công bằng trong trường hợp này được thể hiện ngay từ việc xác định khung, khoản của điều luật cho tới chế tài và mức hình phạt cụ thể Rõ ràng sẽ là không công bằng nếu trong điều kiện, hoàn cảnh, nhân thân người phạm tội là như nhau mà Tòa

án xếp hai hành vi phạm tội nêu trên vào cùng một khung của điều luật và quyết định hình phạt hai người phạm tội là như nhau, thậm chí hình phạt áp dụng cho người lừa đảo chiếm đoạt tài sản trị giá 100.000.000 đồng lại cao hơn so với người lừa đảo chiếm đoạt tài sản trị giá 300.000.000 đồng

Như vậy, nguyên tắc công bằng trong quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu đòi hỏi hình phạt được tuyên phải phản ánh một cách đúng đắn dư luận xã hội, ý thức, pháp luật và đạo đức xã hội, phải có sức thuyết phục mọi người ở tính đúng đắn, tính công bằng trong chính sách xét xử của nhà nước ta

Nguyên tắc công bằng trong pháp luật hình sự, trong QĐHP nói chung, quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu nói riêng hoàn toàn phù hợp với tư tưởng pháp lý tiến bộ của nhân loại về sự công bằng của pháp luật được quy định trong các văn bản pháp luật quốc tế, nó đồng thời là sự đòi hỏi đảm bảo quyền con người, quyền công dân trong xã hội ta

37

1.2.4 Nguyên tắc cá thể hóa hình phạt

Cá thể hóa hình phạt là một nguyên tắc quan trọng trong việc QĐHP Tư tưởng cơ bản của nguyên tắc này thể hiện ở chỗ khi QĐHP tòa án phải cân nhắc tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi tội phạm đã thực hiện, nhân thân người phạm tội và các tình tiết giảm nhẹ, tăng năng TNHS để chọn loại và mức hình phạt cụ thể được quy định trong luật sao cho đạt kết quả cao nhất, tạo điều kiện cho việc đạt được các mục đích của hình phạt

Như vậy, cá thể hóa hình phạt thực chất là kết quả của quá trình QĐHP cho nên nó phải dựa trên tất cả các yếu tố về hành vi phạm tội và nhân thân người phạm tội Nguyên tắc cá thể hóa hình phạt được thể hiện trong luật và trong thực tiễn xét xử của Tòa án

Trước hết, trong BLHS nội dung của nguyên tắc này được thể hiện ở những quy định chung trong Phần chung và phần các tội phạm của BLHS (trong đó có Chương XIV – Các tội xâm phạm sở hữu) ở dạng tổng quát buộc Tòa án phải cân nhắc khi QĐHP đối với người thực hiện tội phạm

Nguyên tắc cá thể hóa việc QĐHP được thể chế hóa trong hệ thống hình phạt và ở các điều kiện áp dụng hình phạt này hay hình phạt khác Hệ thống hình phạt được quy định trong Điều 28 chương V của BLHS năm 1999 thể hiện tính đa dạng của hệ thống hình phạt tạo điều kiện tối ưu cho việc cá thể hóa hình phạt Đối với những hình phạt khác nhau, nhà làm luật quy định những điều kiện áp dụng khác nhau cũng nhằm đáp ứng yêu cầu cá thể hóa hình phạt Đối với các tội xâm phạm sở hữu những điều kiện khác nhau đã được quy định không chỉ dựa vào mức độ chiếm đoạt hoặc gây thiệt hại về tài sản của tội phạm mà còn dựa vào các đặc điểm nhân thân người phạm tội và động cơ, mục đích của tội phạm Như vậy, hệ thống chế tài tạo cho Tòa án điều kiện để cá thể hóa hình phạt với việc cân nhắc tất cả các khả năng có thể

có của việc thực hiện tội phạm trong hiện thực khách quan

38

Nguyên tắc cá thể hóa hình phạt được thể hiện rõ nét và tổng hợp nhất

ở các qui định về việc QĐHP tại Chương VII và các điều luật khác trong Phần chung BLHS năm 1999, ví dụ: QDHP đối với người chưa thành niên phạm tội; QĐHP trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt, QĐHP trong trường hợp đồng phạm

Theo BLHS hiện nay, nguyên tắc cá thể hóa hình phạt ngày càng được hoàn thiện Thông qua việc phân hóa tối đa các loại tội phạm, các chế tài xác định tương đối và tăng cường chế tài tùy nghị lựa chọn giữa các hình phạt không phải tù làm cho việc áp dụng pháp luật được thống nhất, bảo đảm tính

ổn định của các bản án được tuyên Điều này được thể hiện rất rõ ràng, cụ thể trong BLHS năm 1999 như: khoản 2, khoản 3 Điều 8 đã phân tội phạm thành bốn loại: Tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng đồng thời quy định khung hình phạt cụ thể cho từng tội

Qua phân tích trên ta thấy nguyên tắc cá thể hóa hình phạt được thể hiện trong luật là cơ sở, nguyên lý mang tính chất tổng quát, trừu tượng do đó chúng không thể hàm chứa hết các tình tiết, hoàn cảnh đa dạng của từng tội phạm cụ thể được thực hiện và nhân thân người phạm tội cụ thể Qua đó tòa

án sẽ cân nhắc, tính đến các đặc điểm cụ thể của tội phạm cụ thể đã được thực hiện, các đặc điểm cụ thể và các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng có trong vụ án

Trong việc quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm sở hữu, ngoài các quy định chung về quyết định hình phạt Tòa án cần phải tuân thủ các quy định tương ứng tại Chương XIV - Các tội xâm phạm sở hữu của BLHS Tòa án phải xem xét cụ thể hành vi của người phạm tội đã cấu thành tội gì, thuộc điểm, khoản cụ thể nào của điều luật tương ứng, hành vi đó đã gây ra hậu quả nặng nhẹ ra sao, tính chất mức độ như thế nào; người phạm tội

có nhân thân và hoàn cảnh phạm tội như thế nào; tội phạm được thực hiện do

cá nhân đơn lẻ hay có đồng phạm; tính chất của đồng phạm giản đơn hay có

tổ chức Trên cơ sở xem xét đánh giá đầy đủ các yếu tố và áp dụng các quy

39

định thuộc phần chung và phần các tội phạm cụ thể của BLHS Tòa án sẽ quyết định chọn loại và mức hình phạt cụ thể được quy định trong các điều luật tương ứng tại Chương XIV của BLHS để áp dụng đối với người phạm tội sao cho đạt kết quả cao nhất, tạo điều kiện cho việc đạt được các mục đích của hình phạt

1.3 Các căn cứ quyết định hình phạt đối với các tội xâm phạm

sở hữu

Tìm hiểu lịch sử thuật ngữ “căn cứ quyết định hình phạt” thấy rằng:

trước năm 1999 thuật ngữ này không được dùng trong các văn bản pháp luật hình sự Tuy nhiên, nghiên cứu một số bài báo, công trình nghiên cứu của các Luật gia, báo cáo tổng kết của Tòa án nhân dân Tối cao hay trong nhiều sách tham khảo và giáo trình của các trường Đại học, Cao đẳng thuật ngữ này vẫn được sử dụng

Vì vậy, để cụ thể hóa các nguyên tắc cơ bản của luật hình sự Việt Nam vào việc QĐHP, Điều 45 BLHS năm 1999 đã quy định những căn cứ cụ thể

để Tòa án dựa vào đó khi QĐHP Theo Điều 45 BLHS năm 1999 những căn

cứ có tính nguyên tắc, đòi hỏi bắt buộc Tòa án phải tuân thủ khi QĐHP là: Các quy định của BLHS; tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành

vi phạm tội; nhân thân người phạm tội và các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng TNHS

Giữa các căn cứ QĐHP nêu trên có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, bổ sung cho nhau và luôn thể hiện trong một thể thống nhất Khi QĐHP, Tòa án phải nắm vững nội dung, ý nghĩa pháp lý của từng căn cứ có tính nguyên tắc

đó cũng như mối liên hệ giữa chúng

Đến nay, khoa học luật hình sự vẫn chưa có một khái niệm thống nhất về căn cứ QĐHP Hiện, có các xu hướng đưa ra khái niệm về căn cứ QĐHP như sau:

Căn cứ QĐHP “là những yêu cầu cơ bản (là chỗ dựa) buộc Tòa án phải tuân theo QĐHP đối với người phạm tội” [43]

40

Theo TS Dương Tuyết Miên thì căn cứ QĐHP bao gồm những nội

dung cơ bản như sau: “ các căn cứ quyết định hình phạt là những cơ sở pháp

lý được quy định trong Bộ luật hình sự mà Tòa án buộc phải tuân thủ khi quyết định hình phạt cho người phạm tội nhằm đảm bảo hình phạt đã tuyên đạt được mục đích của hình phạt” [32, tr 120]

Bên cạnh đó, theo tác giả Trần Văn Sơn thì “các căn cứ quyết định hình

phạt là những yêu cầu đòi hỏi có tính bắt buộc do luật hình sự quy định mà Tòa

án phải tuân thủ khi quyết định hình phạt đối với người phạm tội” [52, tr 26]

Còn tác giả Võ Khánh Vinh thì cho rằng, “các căn cứ quyết định hình

phạt là những đòi hỏi cơ bản có tính nguyên tắc do luật hình sự quy định hoặc do giải thích luật mà có buộc Tòa án phải tuân theo khi quyết định hình phạt đối với người thực hiện hành vi phạm tội” [56, tr 27]

Điều 45 BLHS Việt Nam năm 1999 đã quy định cụ thể các căn cứ

quyết định hình phạt bao gồm: “Khi quyết định hình phạt, Tòa án căn cứ vào

quy định của BLHS, cân nhắc tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội, các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng TNHS”

Các căn cứ quyết định hình phạt đều có vai trò quan trọng trong việc quyết định hình phạt của Tòa án Tuy nhiên, trong thực tiễn xét xử và quyết định hình phạt việc nhận thức, đánh giá vai trò của mỗi căn cứ lại có sự khác nhau giữa các Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân Điều này phụ thuộc vào các nguyên nhân chủ quan và khách quan khác nhau song phần lớn các Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân đều có chung nhận thức, căn cứ vào quy định của BLHS là căn cứ có tính chất căn bản, tiền đề bảo đảm cho việc quyết định hình phạt được đúng đắn

Các căn cứ quyết định hình phạt cụ thể theo quy định tại Điều 45 BLHS Việt Nam năm 1999 bao gồm: