Một số vấn đề cơ bản để giảm và tiến tới xoá bỏ hình phạt tử hình trong luật hình sự việt nam

Trong đó Nghị quyết đưa ra phương hướng cụ thể đó là: Phải hoàn thiện chính sách pháp luật hình sự…, tôn trọng và bảo vệ quyền con người; Coi trọng việc hoàn thiện chính sách hình sự…,

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

ĐẶNG NGỌC THANH

MéT Sè VÊN §Ò C¥ B¶N

§Ó GI¶M Vµ TIÕN TíI XO¸ Bá H×NH PH¹T Tö H×NH

TRONG LUËT H×NH Sù VIÖT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

ĐẶNG NGỌC THANH

MéT Sè VÊN §Ò C¥ B¶N

§Ó GI¶M Vµ TIÕN TíI XO¸ Bá H×NH PH¹T Tö H×NH

TRONG LUËT H×NH Sù VIÖT NAM

Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự

Mã số: 60 38 01 04

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: GS.TSKH LÊ VĂN CẢM

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục từ viết tắt

Danh mục bảng

MỞ ĐẦU 3

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HÌNH PHẠT TỬ

HÌNH TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAMError! Bookmark not defined 1.1 Các nghiên cứu hiện nay về hình phạt tử hìnhError! Bookmark not defined 1.2 Hình phạt tử hình và cơ sở nhằm giảm và tiến tới xoá bỏ hình

phạt này trong luật hình sự Việt NamError! Bookmark not defined

1.2.1 Khái niệm về hình phạt tử hình Error! Bookmark not defined

1.2.2 Các đặc điểm của hình phạt tử hình Error! Bookmark not defined

1.2.3 Bản chất của hình phạt tử hình Error! Bookmark not defined

1.3 Đối tượng và phạm vi của việc hạn chế và tiến tới xóa bỏ hình

phạt tử hình Error! Bookmark not defined

1.3.1 Đối tượng hạn chế (không) áp dụng hình phạt tử hìnhError! Bookmark not defined

1.3.2 Phạm vi hạn chế (không) áp dụng hình phạt tử hình đối với một

số tội danh trong Bộ luật hình sự Error! Bookmark not defined

Chương 2: THỰC TRẠNG NHỮNG QUY PHẠM CỦA PHÁP

LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ HÌNH PHẠT TỬ HÌNH VÀ

THỰC TIỄN ÁP DỤNG TỪ SAU CÁCH MẠNG THÁNG 8

NĂM 1945 ĐẾN NAY Error! Bookmark not defined

2.1 Lịch sử hình thành các quy định về hình phạt tử hình trong

luật hình sự Việt Nam Error! Bookmark not defined

2.1.1 Các quy định của luật hình sự Việt Nam giai đoạn 1945 - 1985 về

hình phạt tử hình Error! Bookmark not defined

2.1.2 Các quy định của luật hình sự Việt Nam giai đoạn 1985 – 1999 về

hình phạt tử hình Error! Bookmark not defined

2.1.3 Các quy định của luật hình sự Việt Nam giai đoạn 1999- đến nay

về hình phạt tử hình Error! Bookmark not defined

2.2 Thực trạng áp dụng hình phạt tử hình ở Việt Nam trong

những năm gần đây Error! Bookmark not defined

2.3 Đánh giá các quy phạm về hình phạt tử hình trong luật hình sự

Việt Nam - những tồn tại, hạn chế của các quy định này trong

luật hiện hành Error! Bookmark not defined

2.3.1 Đánh giá chung quy định của pháp luật hình sự về hình phạt tử hìnhError! Bookmark not defined

2.3.2 Những tồn tại, bất cập về thực trạng quy định và áp dụng hình

phạt tử hình ở Việt Nam trong tiến trình hội nhập quốc tếError! Bookmark not defined

Chương 3: CÁC LUẬN CỨ NHẰM GIẢM VÀ TIẾN TỚI XOÁ BỎ

HÌNH PHẠT TỬ HÌNH TRONG VIỆC HOÀN THIỆN

CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAMError! Bookmark not defined

3.1 Một số định hướng cho việc hoàn thiện pháp luật để giảm và

tiến tới xoá bỏ hình phạt tử hình trong luật hình sự Việt NamError! Bookmark not defined 3.2 Một số giải pháp cụ thể nhằm giảm và tiến tới xoá bỏ hình

phạt tử hình trong luật hình sự Việt NamError! Bookmark not defined

3.2.1 Giải pháp hoàn thiện pháp luật hình sự.Error! Bookmark not defined

3.2.2 Một số giải pháp pháp luật về mặt kinh tế, xã hộiError! Bookmark not defined

3.2.3 Một số giải pháp về giáo dục Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 10

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong xu thế toàn cầu hoá và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng hiện nay của đất nước ta, đặc biệt khi chúng ta đang tiến hành công cuộc xây dựng Nhà nước Pháp quyền (NNPQ) xã hội chủ nghĩa do Đại hội Đảng cộng sản Việt Nam lần thứ IX, lần thứ X chỉ ra và tiếp tục khẳng định tại báo cáo chính

trị trình Đại hội Đảng lần thứ XI “Tiếp tục đẩy mạnh việc xây dựng và hoàn

thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đảm bảo Nhà nước ta thực sự

là của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân” [37, tr 246], với định hướng

rất rõ ràng đó là: Nâng cao nhận thức về xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN, tôn trọng và bảo vệ quyền con người Còn tại Nghị quyết 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm

2020 đã chỉ ra: “Công tác tư pháp còn nhiều hạn chế; Chính sách hình sự…

còn nhiều bất cập, chậm được sửa đổi bổ sung; Vẫn còn tình trạng oan, sai trong điều tra, bắt, giam giữ, truy tố, xét xử…” [8] do đó nhiệm vụ cải cách

Tư pháp phải được tiến hành khẩn trương, đồng bộ, phù hợp với hoàn cảnh nước ta và yêu cầu hội nhập quốc tế, đáp ứng được xu thế phát triển của xã

hội trong tương lai Trong đó Nghị quyết đưa ra phương hướng cụ thể đó là:

Phải hoàn thiện chính sách pháp luật hình sự…, tôn trọng

và bảo vệ quyền con người; Coi trọng việc hoàn thiện chính sách

hình sự…, đề cao hiệu quả phòng ngừa và tính hướng thiện trong việc xử lý người phạm tội; Hạn chế áp dụng hình phạt tử hình theo hướng chỉ áp dụng đối với một số ít loại tội phạm đặc

biệt nghiêm trọng [74, tr 2]

Do đó việc nghiên cứu một số vấn đề cơ bản để giảm và tiến tới xoá bỏ hình phạt tử hình trong Luật hình sự Việt Nam để từ đó đưa ra những quan điểm phân tích mang tính khoa học, có chiều sâu và xác đáng góp phần Hoàn thiện

chính sách, PLHS Việt Nam là rất cần thiết và có ý nghĩa hết sức quan trọng cả

về mặt chính trị xã hội, mặt lập pháp, mặt lý luận và về mặt thực tiễn Bởi vì:

Ngay tại Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm

2013, được quốc hội thông qua ngày 28/11/2013, có hiệu lực thi hành từ ngày

01/01/2014 cũng đã quy định rất rõ tại Điều 19 đó là: “Mọi người có quyền

sống Tính mạng con người được pháp luật bảo hộ Không ai bi ̣ tước đoạt tính mạng trái luật” [65, Điều 19] Đây chính là nguyên tắc hiến định rất quan

trọng về quyền con người, Chính vì vậy việc sửa đổi pháp luật nói chung, chính sách pháp luật hình sự nói riêng là rất cần thiết để phù hợp với nguyên tắc này

Chính vì vậy, việc nghiên cứu đề tài: “Một số vấn đề cơ bản để giảm và tiến tới xoá bỏ hình phạt tử hình trong Luật hình sự Việt Nam” có ý nghĩa hết

sức quan trọng trong việc đưa ra những phân tích mang tính khoa học có chiều sâu và xác đáng được thể hiện trên một số bình diện cụ thể như sau:

1.1 Về góc độ chính trị- xã hội

Khi nói đến một NNPQ đích thực nào thì các quy định của pháp luật hình sự cũng đều phải nhằm bảo vệ một cách hữu hiệu các quyền và tự do của con người và của công dân, trong đó có quyền cao cả nhất là quyền được sống

an toàn trong hoà bình Đây là một ý nghĩa và giá trị xã hội cao quý nhất được thừa nhận chung của nền văn minh nhân loại; mặt khác các quy định của pháp luật hình sự trong một Nhà nước như thế nào (có hay không có hình phạt tử hình trong pháp luật hình sự quốc gia và nếu có thì việc quy định như thế nào,

áp dụng có phù hợp không, việc thực hiện ra sao? Có vi phạm các điều cấm của quốc tế hay không, có phù hợp với xu thế hội nhập trong tương lai khi quốc gia đó tiếp tục hội nhập với các tổ chức của quốc tế…) đó là những tiêu chí căn bản để từ đó cộng đồng quốc tế (Tổ chức Liên hợp quốc) đánh giá

"mức độ dân chủ và nhân đạo, pháp chế và nhân văn" của mỗi quốc gia đó

như thế nào [18, tr 2]

1.2 Về góc độ lập pháp

Nhìn chung ở hầu hết các NNPQ có tính đích thực thì các chế định của pháp luật trong lĩnh vực Tư pháp hình sự (TPHS) nói chung và PLHS nói riêng chính là để bảo vệ các quyền và tự do của con người về mặt cốt lõi phải phù hợp với những quy định và những nguyên tắc được thừa nhận chung của pháp luật quốc tế (Công ước quốc tế) trong lĩnh vực Tư pháp hình sự Xuất phát từ lý do này, để đáp ứng tốt trong xu thế hội nhập quốc tế, năm 2009 Quốc hội đã tiến hành thảo luận Dự thảo luật sửa đổi bổ sung một số điều của

Bộ luật hình sự (BLHS) Việt Nam năm 1999 theo hướng nhân đạo hoá (xoá bớt một số cấu thành tội phạm quy định mức hình phạt tử hình) Do đó ngày 19/6/2009 Quốc hội chính thức thông qua Luật số 37/QH12 "Về sửa đổi bổ sung một số điều của Bộ luật hình sự năm 1999" đã giảm bớt cấu thành tội phạm (CTTP) từ 29 CTTP xuống còn 23 CTTP ở 22 điều luật có quy định hình phạt tử hình Vì vậy, đặc biệt trong giai đoạn hiện nay nền kinh tế nước

ta đã có sự phát triển đáng kể, xu thế hội nhập ngày càng tích cực, sâu rộng và

có trách nhiệm trước cộng đồng quốc tế của nước ta thì việc cải cách thể chế pháp luật, trong đó có PLHS cho phù hợp là rất cần thiết

1.3 Về góc độ khoa học- thực tiễn

Hiện tại có hai nhóm quan điểm trái ngược nhau, chủ yếu xoay quanh một số vấn đề là: có nên tiếp tục quy định hình phạt tử hình trong hệ thống hình phạt của PLHS quốc gia hay không? Và nếu có thì cần hạn chế ở mức độ nào? Hay là phải xoá bỏ ngay hình phạt đặc biệt nghiêm khắc, thiếu tính nhân đạo nhất này ra khỏi hệ thống hình phạt của PLHS quốc gia Hoặc nếu là tiến tới xoá bỏ hình phạt tử hình thì tiến tới đến khi nào? Do đó những đòi hỏi đặt

ra cho các nhà khoa học-luật gia, các cán bộ đã và đang làm việc trong lĩnh vực TPHS của đất nước một nhiệm vụ quan trọng đó là cần phải nghiên cứu

để đưa ra những luận chứng, những nội dung phân tích có tính tích cực, khách

quan, khoa học để đóng góp ý kiến xác đáng với nhà làm luật nhằm khắc phục

và loại bỏ những bất cập-hạn chế nhất định trong thực tế áp dụng đó là:

Nếu xét dưới góc độ thực tiễn về mục đích của hình phạt (nói chung)

thì hình phạt sẽ có 4 mục đích đó là: 1) phục hồi lại công lý- sự công bằng xã hội, 2) ngăn ngừa riêng, 3) ngăn ngừa chung, 4) hỗ trợ cho cuộc đấu tranh

phòng và chống tội phạm Vì vậy khi áp dụng hình phạt tử hình được coi là hình phạt đặc biệt nghiêm khắc nhất so với tất cả các loại hình phạt khác trong hệ thống hình phạt PLHS Việt Nam thì đương nhiên loại bỏ 1 trong 4

mục đích đầy ý nghĩa của hình phạt (nói chung) - mục đích "ngăn ngừa riêng" Bởi vì, khi đã áp dụng hình phạt tử hình đối với một người bị kết án

thì sinh mạng của người đó đã bị tước bỏ vĩnh viễn cho nên người đó sẽ không bao giờ còn có cơ hội để cải tạo- giáo dục, sửa chữa lỗi lầm trong nhà

tù được nữa Do đó hình phạt tử hình (nói riêng) chỉ còn lại có 3 trong 4 mục đích chính của hình phạt (nói chung) mà tôi vừa đề cập ở trên [87, tr 190]

Mặt khác, trên thực tế các quan điểm quốc tế trong thời kỳ đương đại hiện nay được thừa nhận cho thấy trong các NNPQ là các nước văn minh phát triển cao trên thế giới thì việc áp dụng hình phạt trong pháp luật hình sự về mặt cơ bản đều có mục đích hướng đến không nhằm gây nên những đau đớn

về thể xác và hạ thấp nhân phẩm con người

Như vậy, cả về lý luận cũng như thực tiễn áp dụng pháp luật được đề

cập trên, đều đặt ra yêu cầu cần thiết nghiên cứu đề tài “Một số vấn đề cơ bản

để giảm và tiến tới xoá bỏ hình phạt tử hình trong Luật hình sự Việt Nam”

Đó chính là lý do thôi thúc tác giả lựa chọn đề tài này để nghiên cứu làm luận văn thạc sỹ của mình trong nhiều năm qua

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Trong những năm gần đây, Đảng và Nhà nước ta rất quan tâm đến công tác cải cách tư pháp, trong đó đặc biệt quan tâm đến cải cách về thể chế pháp

luật nói chung và pháp luật hình sự nói riêng Tuy nhiên việc nghiên cứu đề

tài: “Một số vấn đề cơ bản để giảm và tiến tới xoá bỏ hình phạt tử hình trong Luật hình sự Việt Nam” là một chuyên đề còn mới cho nên chưa được

quan tâm đúng mức, những công trình khoa học nghiên cứu về chuyên đề này của các nhà khoa học- pháp luật trong nước còn khá khiêm tốn (mang tính chung chung) Cụ thể, cho đến thời điểm hiện nay chỉ có một số ít cuốn sách, công trình khoa học, đề tài chuyên khảo, một vài luận văn tiến sỹ và một số bài báo viết về lĩnh vực tử hình trong Luật hình sự đó là:

2.1 Các sách như

1) Bộ luật hình sự của nước Công hoà xã hội chủ nghĩa (CHXHCN) Việt Nam năm 1999, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội

2) Phạm Văn Lợi, Nguyễn Văn Hiển, “Một số vấn đề về hình phạt tử

hình và thi hành hình phạt tử hình - thực trạng và giải pháp”, NXB Tư pháp

Hà Nội, 2005;

3) TS Phạm Văn Lợi (chủ biên) sách chuyên khảo "Một số vấn đề về

hình phạt tử hình và thi hành hình phạt tử hình”, Nhà xuất bản Chính trị

Quốc gia Hà Nội, 2006;

4) TS Phạm Văn Lợi (chủ biên) "Chính sách hình sự trong thời kỳ đổi

mới ở Việt Nam”, NXB Tư pháp Hà Nội, 2007

5) Hội luật gia (Sách tham khảo) "Hình phạt tử hình trong Luật quốc

tế", NXB Hồng Đức, 2008;

6) ThS Vũ Thị Thuý, (Sách chuyên khảo) “Hình phạt tử hình trong Luật

hình sự Việt Nam”, NXB Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh, 2010;

7) Nguyễn Đăng Dung - Phạm Hồng Thái - Vũ Công Giao - Lã Khánh

Tùng, (Sách tham khảo) “Những điều cần biết về hình phạt tử hình”, NXB

Lao động - Xã hội, 2010;

8) GS.TSKH Đào Trí Úc - PGS.TS Vũ Công Giao - PGS.TS Trương

Thị Hồng Hà, (sách tham khảo) “Quyền sống và Hình Phạt tử hình”, NXB

chính trị quốc gia - sự thật, Hà Nội 2015

2.2 Các luận án tiến sỹ, luận văn thạc sỹ

1) Phạm Văn Beo (2007) "Hình phạt tử hình trong Luật hình sự Việt

Nam" Viện Nhà nước và Pháp luật - Luận án Tiến sỹ Luật học;

2) Trần Hữu Nam (2003), “Hình phạt tử hình trong luật hình sự Việt

Nam”, Khoa luật Đại học Quốc gia Hà Nội - Luận văn Thạc sĩ Luật học.;

3) Trần Thu Huyền (2006), Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về hình

phạt tử hình trong Luật hình sự Việt Nam, khoa luật Đại học Quốc gia Hà Nội

- Luận văn Thạc sỹ Luật học.;

2.3 Các bài báo

1) Trần Quang Tiệp (2003), "Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về thi

hành hình phạt tử hình", Nhà nước và pháp luật, (3);

2) Trương Quang Vinh (1998) "Dư luận xã hội một số nước về việc áp

dụng hình phạt tử hình", Tạp chí Luật học, (3);

4) Viện Nhà nước và Pháp luật (2004), Luật hình sự và tố tụng hình sự

các nước trên thế giới; Nguyễn Quốc Khánh (2004), “Một số vấn đề pháp lý,

nhân đạo về hình phạt tử hình và công tác thi hành hình phạt tử hình”, Tạp

chí Dân chủ pháp luật (7);

5) Vu Diệu Giang (2002), "Tác dụng trừng phạt và cải tạo của hình

phạt tử hình", Tạp chí Luật học (5);

6) GS.TSKH Lê Văn Cảm*, Nguyễn Thị Lan “Hình phạt tử hình trong

pháp luật hình sự Việt Nam: Giữ nguyên hay cần giảm và tiến tới loại bỏ?” (Bài

viết) được đăng trên tạp chí khoa học ĐHQGHN, Tập 30, số 3 (2014) 1-14;

7) " Sửa đổi Bộ luật Hình sự: Hạn chế tử hình?" bài đăng trên Báo Pháp luật ngày 16/3/2015;

8) Trần Văn Độ (2005), "Thi hành hình phạt tử hình ở một số nước trên

thế giới và vấn đề hoàn thiện pháp luật về thi hành hình phạt tử hình ở Việt Nam", Nhà nước pháp luật, (3), tr.66

9) Đặc biệt trong 6 năm gần đây, từ 2009– 2015 đã có một số các bài báo, bài nghiên cứu khoa học ở các cấp độ khác nhau về vấn đề hình phạt tử hình và hạn chế áp dụng hình phạt tử hình được đăng trên các Tạp chí Tòa án nhân dân thuộc Tòa án nhân dân tối cao; Tạp chí Viện kiểm sát nhân dân, Báo bảo vệ pháp luật thuộc Viện kiểm sát nhân dân tối cao đó là: 1) Đinh Xuân

Thảo (2009) “Một số góp ý về dự thảo luật sửa đổi, bổ sung một số điều của

Bộ luật hình sự”, Tạp chí kiểm sát (10), tr 33; 2) TS Đỗ Đức Hồng Hà

(2009), “Hoàn thiện hệ thống hình phạt trong Bộ luật hình sự Việt Nam, qua

tham khảo bộ luật hình sự Trung Hoa”, Tạp chí kiểm sát (21), tr 44 -47; 3)

ThS Đỗ Mạnh Quang (2013) “Cần nghiên cứu thu hẹp phạm vi các tội danh

có quy định hình phạt tử hình trong Bộ luật hình sự”, Tạp chí kiểm sát (4), tr

28 – 32; 4) ThS Huỳnh Quốc Hùng (2013) “Cần quy định rõ trong Bộ luật

hình sự các chế định phạm tội nghiêm trọng trong trường hợp nghiêm trọng, rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng”, Tạp chí kiểm sát (4), tr 33; 5)

TS Phạm Minh Tuyên “Một số vấn đề về xét xử tội phạm khủng bố và tài trợ

khủng bố theo điều 230a và điều 230b của Bộ luật hình sự và thực tiễn áp dụng”, Tạp chí kiểm sát (4), tr 52 – 59; 6) ThS Đàm Cảnh Long (2014),

“Cần hoàn thiện các quy định pháp luật về thi hành án hình sự nhằm nâng cao hiệu quả công tác thi hành án hình sự của Tòa án”, Tạp chí kiểm sát

(20), tr 45, 46; 7) TS Mai Đắc Biên (2015) “Tội phạm hóa và phi tội phạm

hóa trong pháp luật hình sự ở nước ta hiện nay”, Tạp chí kiểm sát (Xuân)

tháng 01 2015, tr 47, 63; 8) Bùi Văn Hưng (2015) “Vài nét về chế độ tử hình

ở Hàn Quốc và một số liên hệ với Luật hình sự Việt Nam”, Tạp chí kiểm sát

(6), tr 54- 63; 9) Đắc Thái (2015) “Xây dựng Bộ luật hình sự (sửa đổi) góp

phần tích cực vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam

XHCN, bảo vệ tốt hơn quyền con người, quyền công dân”, Báo bảo vệ pháp