Chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết ở việt nam

Pháp luật điều chỉnh về quản trị công ty niêm yết đã không ngừng được hoàn thiện theo hướng nâng cao mức độ minh bạch của thị trường chứng khoán, ngăn chặn sự lạm dụng chức vụ, giảm thiể

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

TRẦN THỊ TÌNH

CHÕ TµI §èI VíI VI PH¹M PH¸P LUËT

VÒ QU¶N TRÞ C¤NG TY NI£M YÕT ë VIÖT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2018

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

TRẦN THỊ TÌNH

CHÕ TµI §èI VíI VI PH¹M PH¸P LUËT

VÒ QU¶N TRÞ C¤NG TY NI£M YÕT ë VIÖT NAM

Chuyên ngành: Luật Kinh tế

Mã số: 8380101.05

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN TRỌNG ĐIỆP

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi

có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Trần Thị Tình

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục bảng, biểu đồ

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHẾ TÀI ĐỐI VỚI VI PHẠM PHÁP LUẬT VỀ QUẢN TRỊ CÔNG TY NIÊM YẾT 7

1.1 Khái niệm và các vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết 7

1.1.1 Khái niệm và đặc điểm của vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết 7

1.1.2 Các vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết 14

1.2 Khái niệm và vai trò của chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết 20

1.2.1 Khái niệm chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết 20

1.2.2 Vai trò của chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết 23

1.3 Các hình thức chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết 26

1.3.1 Chế tài hành chính và căn cứ áp dụng 27

1.3.2 Chế tài hình sự và căn cứ áp dụng 29

1.3.3 Chế tài dân sự và căn cứ áp dụng 33

1.3.4 Mối quan hệ giữa các hình thức chế tài 35

Tiểu kết chương 1 39

Chương 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ CHẾ TÀI ĐỐI VỚI VI PHẠM PHÁP LUẬT VỀ QUẢN TRỊ CÔNG TY NIÊM YẾT Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 40

2.1 Thực trạng các quy định pháp luật về chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết 40

2.1.1 Nguồn pháp luật của chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết 40

2.1.2 Đánh giá các quy định của pháp luật về chế tài đối với vi phạm pháp

luật về quản trị công ty niêm yết 46

2.2 Thực trạng áp dụng chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết ở Việt Nam hiện nay 56

2.2.1 Thực tiễn áp dụng pháp luật về quản trị công ty niêm yết 56

2.2.2 Thực tiễn áp dụng các chế tài đối với vi phạm pháp luật quản trị công ty niêm yết ở Việt Nam hiện nay 66

Tiểu kết chương 2 78

Chương 3: HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG CHẾ TÀI ĐỐI VỚI VI PHẠM PHÁP LUẬT VỀ QUẢN TRỊ CÔNG TY NIÊM YẾT 79

3.1 Sự cần thiết phải tiếp tục hoàn thiện và nâng cao hiệu quả áp dụng chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết ở Việt Nam hiện nay 79

3.2 Giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết ở Việt Nam hiện nay 82

3.2.1 Định hướng hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết 82

3.2.2 Một số giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng chế tài đối với vi phạm pháp luật quản trị công ty niêm yết 85

Tiểu kết chương 3 98

KẾT LUẬN 100

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 102

DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ

Bảng 2.1 Khái quát một số thực tiễn trong quản trị doanh

Biểu đồ 2.1 Doanh nghiệp niêm yết đạt chuẩn công bố thông tin

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Quá trình hội nhập sâu rộng của nền kinh tế Việt Nam được xem là quy luật tất yếu của thời đại Đây cũng là yêu cầu nội tại, tự thân của Việt Nam và là nhiệm vụ trọng tâm, chiến lược hàng đầu mà Đảng và Nhà nước ta đã đề ra Cùng với sự phát triển của nền kinh tế, cộng đồng doanh nghiệp nói chung và các công ty niêm yết nói riêng, ngày càng gia tăng cả về quy mô và số lượng Để tạo điều kiện cho sự phát triển bền vững của các doanh nghiệp, hệ thống pháp luật Việt Nam đang dần được hoàn thiện theo hướng xây dựng các thể chế pháp

lý và khung pháp lý cơ bản cho thị trường

Kể từ khi có sự hình thành và phát triển của thị trường chứng khoán, các công ty niêm yết đã khẳng định được vai trò to lớn của mình trong nền kinh tế Đây

là những doanh nghiệp cung cấp nguồn hàng hóa chính yếu cho thị trường chứng khoán và là nhân tố quan trọng thúc đẩy sự phát triển kinh tế, xã hội Theo thống kê được công bố trên cổng thông tin điện tử của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, tính đến ngày 31/5/2018 số lượng công ty niêm yết ở Việt Nam có khoảng 742 công ty, trong đó có 358 công ty niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán thành phố Hồ Chí Minh (HOSE), 384 công ty niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) Trong năm 2017, có 92,5% doanh nghiệp niêm yết có lãi, tổng doanh thu tăng 18,5%

và tổng lợi nhuận sau thuế tăng 27,5% so với năm 2016 [20] Có thể thấy, sau gần 20 năm thành lập, thị trường chứng khoán Việt Nam đã gặt gái được những kết quả đáng ghi nhận, trong đó có một phần vai trò không nhỏ của các công ty niêm yết

Đối với các doanh nghiệp nói chung cũng như các công ty niêm yết nói riêng, quản trị công ty được xem là một trong những nhân tố quan trọng, mang tính quyết định đối với sự tồn tại và phát triển bền vững của doanh nghiệp Thực tiễn đã cho thấy, tình hình quản trị công ty tỉ lệ thuận với kết quả kinh doanh của các doanh nghiệp niêm yết trên thị trường Quản trị công ty tốt là nguồn sức mạnh bên trong giúp cải thiện hoạt động của các doanh nghiệp, tăng cường khả năng đối mặt với

những rủi ro, tạo dựng niềm tin vững chắc từ phía nhà đầu tư; từ đó thu hút được nguồn vốn lớn, thúc đẩy sự phát triển của thị trường chứng khoán Thiết nghĩ, quản trị công ty niêm yết là vấn đề hết sức quan trọng, đòi hỏi các doanh nghiệp phải tuân thủ đầy đủ các quy định của pháp luật, đồng thời xây dựng nền quản trị chuyên nghiệp, hiệu quả, linh hoạt và phù hợp với yêu cầu từ thực tiễn

Pháp luật điều chỉnh về quản trị công ty niêm yết đã không ngừng được hoàn thiện theo hướng nâng cao mức độ minh bạch của thị trường chứng khoán, ngăn chặn sự lạm dụng chức vụ, giảm thiểu rủi ro, tránh các xung đột về quyền lợi, kết hợp với việc ban hành các quy định về xử lý vi phạm pháp luật đối với hoạt động quản trị của các công ty niêm yết… như Luật Doanh nghiệp, Luật Chứng khoán, Bộ luật Dân sự, Bộ luật Hình sự, Nghị định 108/2013/NĐ-CP ngày 23/09/2013 của Chính phủ quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực chứng khoán và thị trường chứng khoán; Nghị định 145/2016/NĐ-CP ngày 01/11/2016 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 108/2013/NĐ-CP ngày 23/09/2013 của Chính phủ quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực chứng khoán

và thị trường chứng khoán; Nghị định 71/2017/NĐ-CP ngày 06/06/2017 của Chính phủ hướng dẫn về quản trị công ty áp dụng với công ty đại chúng… Các quy định này đã tạo ra khung pháp lý đảm bảo cho hoạt động quản trị của các công ty niêm yết, đồng thời đặt ra các hình thức chế tài, kịp thời xử lý khi có vi phạm pháp luật

về quản trị công ty niêm yết xảy ra Tuy nhiên, mức độ tuân thủ các quy định này chưa cao, tình trạng vi phạm các quy định về quản trị công ty vẫn còn khá phổ biến Các chế tài vẫn còn nhiều bất cập, hạn chế chưa thực sự đủ sức răn đe đối với các hành vi vi phạm pháp luật về quản trị của các công ty niêm yết Đây là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng, năng lực quản trị của các doanh nghiệp niêm yết ở Việt Nam luôn ở mức thấp hơn so với các quốc gia trong khu vực và trên thế giới

Như vậy, việc tìm hiểu và nghiên cứu các hành vi vi phạm pháp luật về quản trị của các công ty niêm yết cũng như chế tài xử lý là hết sức cần thiết trong giai đoạn hiện nay Thông qua đó, tìm kiếm các giải pháp hoàn thiện pháp luật về quản trị công ty niêm yết theo hướng thiết lập một hệ thống các chế tài phù hợp, thống

nhất và đủ sức răn đe góp phần làm giảm thiểu những vi phạm, nâng cao chất lượng quản trị cho các doanh nghiệp niêm yết, tăng cường năng lực cạnh tranh và khả năng hội nhập sâu hơn vào thị trường vốn tiềm năng trong khu vực và trên thế giới Với

những ý nghĩa trên, tác giả quyết định chọn đề tài “Chế tài đối với vi phạm pháp luật

về quản trị công ty niêm yết ở Việt Nam” làm đề tài luận văn Thạc sĩ của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Quản trị công ty niêm yết là một trong những vấn đề quan trọng được cộng đồng tài chính cũng như các luật gia trong nước và thế giới hết sức quan tâm Cho đến nay, đã có không ít các công trình nghiên cứu về pháp luật quản trị công ty niêm yết, trong đó có đề cập đến các chế tài đối vi phạm pháp luật về quản trị công

ty niêm yết như:

- “Luật Doanh nghiệp, bảo vệ cổ đông pháp luật và thực tiễn”, của tác giả

Bùi Xuân Hải (2011), Nhà xuất bản Chính trị quốc gia - Sự thật

- “Pháp luật về quản trị công ty niêm yết ở Việt Nam – thực trạng và phương

hướng hoàn thiện” Luận văn Thạc sĩ của Đỗ Thị Vân Nhung (2012)

- “Pháp luật về kiểm soát hành vi sử dụng thông tin nội bộ để mua bán

chứng khoán ở Việt Nam hiện nay” Viên Thế Giang (2014)

- “Nâng cao năng lực quản trị của các doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam”

Tạp chí Tài chính kỳ 2 tháng 12 năm 2015 của Th.S Đào Đình Thi

- “Pháp luật về doanh nghiệp các vấn đề pháp lý cơ bản” của Trương Nhật

Quang được Nhà xuất bản Dân trí, xuất bản năm 2016

- “Thực tiễn quản trị công ty niêm yết ở Việt Nam và một số đề xuất”, Tạp chí

Tài chính kỳ 2 tháng 3 năm 2016 của Th.S Vũ Ngọc Tuấn

- “Pháp luật về giám sát giao dịch chứng khoán tại Việt Nam” Luận văn của

Nguyễn Thị Mỹ Hòa, (2016)

- “Thực thi pháp luật quản trị công ty đối với các ngân hàng thương mại cổ

phần ở Việt Nam” của Nguyễn Trung Kiên (2017)

- “The Corporate Governance Review” (dịch là “Đánh giá quản trị doanh

nghiệp”) seventh edition, của tác giả Willem J L Calkoen, xuất bản năm 2017…

Xem xét một cách tổng quan, có thể thấy, những kết quả của các công trình nghiên cứu nêu trên chủ yếu tập trung nghiên cứu về quản trị công ty niêm yết nói chung hoặc một vài vấn đề cụ thể trong hoạt động quản trị công ty niêm yết; đề cập đến các vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết và việc áp dụng chế tài đối với những vi phạm đó trong một số trường hợp cụ thể; một vài công trình có nội dung về chế tài áp dụng đối với quản trị công ty cổ phần nói chung,… Tuy nhiên, các công trình này chưa hệ thống hóa đầy đủ các chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết; chưa đi sâu, phân tích và làm rõ các vấn đề

lý luận cũng như thực tiễn áp dụng chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết ở Việt Nam Đây vốn là một vấn đề hết sức quan trọng và thực

sự cần thiết đối với sự phát triển thị trường chứng khoán trong giai đoạn hiện nay Trên thực tế, đến thời điểm hiện tại, chưa có công trình nào được công bố, nghiên cứu một cách hệ thống và chuyên sâu về các chế tài đối với vi phạm pháp luật quản trị công ty niêm yết

Từ những kết quả nghiên cứu của các công trình liên quan đã có, tác giả kế thừa những quan điểm về quản trị công ty niêm yết và chế tài nói chung để từ đó đưa ra những lý luận cơ bản về chế tài áp dụng đối với hành vi vi phạm pháp luật

về quản trị công ty niêm yết; những số liệu thống kê, đánh giá về thực trạng quản trị công ty niêm yết ở Việt Nam trong thời gian qua; những kinh nghiệm về quy định và áp dụng chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết của các nước trên thế giới Luận văn đi sâu phân tích và hệ thống hóa các quy định của pháp luật Việt Nam về chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết Trên cơ sở đó, tác giả đánh giá những bất cập, thiếu sót trong các quy định của pháp luật về chế tài và cơ chế đảm bảo thực hiện, kiến nghị giải pháp hoàn thiện pháp luật nhằm hạn chế các vi phạm về quản trị, nâng cao năng lực quản trị của các công ty niêm yết

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Với đề tài này, tác giả mong muốn làm rõ một số vấn đề về lý luận về các

loại chế tài áp dụng đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết Tiếp đến, đưa ra những nhận định, đánh giá về thực trạng các quy định của pháp luật và việc áp dụng chế tài đối với vi phạm pháp luật quản trị công ty niêm yết trên thực

tế Sau cùng, tác giả đề xuất các giải pháp góp phần hoàn thiện các quy định của pháp luật, đồng thời nâng cao hiệu quả áp dụng chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống hóa cơ sở lý luận của chế tài áp dụng đối với vi phạm pháp luật

về quản trị công ty niêm yết

- Đánh giá các quy định của pháp luật hiện hành về chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết, rút ra những ưu và nhược điểm của quá trình

áp dụng các chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết

- Đưa ra giải pháp phù hợp nhằm giải quyết những hạn chế, bất cập trong các quy định của pháp luật về chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết và các giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả áp dụng chế tài trên thực tế, giảm thiểu những vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là hệ thống các quy định của pháp luật về chế tài áp dụng đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết, thực tiễn áp dụng các chế tài đó trên thực tế

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu: cơ sở lý luận về chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết; thực trạng quy định của pháp luật về chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết được quy định trong các văn bản pháp luật hiện hành; đưa ra những vấn đề pháp lý cần nghiên cứu, giải quyết cùng các giải pháp hoàn thiện quy định của pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết trên thực tế

5 Phương pháp nghiên cứu của đề tài

Trong quá trình triển khai những nội dung nghiên cứu nhằm giải quyết những yêu cầu đặt ra của Luận văn, tác giả sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp phân tích, bình luận các quy định của pháp luật hiện hành về chế tài đối với vi phạm pháp luật quản trị công ty niêm yết

- Phương pháp so sánh các quy định của pháp luật về chế tài áp dụng đối với

vi phạm quản trị của công ty niêm yết với một số quốc gia khác trên thế giới

- Phương pháp diễn dịch, quy nạp khi trình bày các luận điểm trong quá trình giải quyết các vấn đề đặt ra trong luận văn

- Phương pháp phân tích logic các quy phạm nhằm chỉ ra những bất cập trong các quy định của pháp luật và những tác động của hạn chế này trong quá trình áp dụng chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết trong thực tiễn

- Phương pháp thống kê, tổng hợp các số liệu nhằm đánh giá tình hình thực tiễn về thực thi pháp luật quản trị công ty niêm yết, tình trạng vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết Qua đó rút ra kết luận về những kết quả đạt được và hạn chế còn tồn tại để nghiên cứu giải pháp khắc phục

Tác giả đã kết hợp các phương pháp nghiên cứu trong suốt quá trình thực hiện

đề tài, từ đó, nhận diện những bất cập trong các quy định của pháp luật cũng như việc thực thi trên thực tiễn và đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện, nâng cao hiệu quả áp dụng của các chế tài đối với vi phạm pháp luật quản trị công ty niêm yết

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và mục lục, luận văn có kết cấu gồm 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về chế tài đối với vi phạm pháp luật về

quản trị công ty niêm yết

Chương 2: Thực trạng pháp luật về chế tài đối với vi phạm pháp luật về

quản trị công ty niêm yết ở Việt Nam hiện nay

Chương 3: Hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng chế tài đối

với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHẾ TÀI ĐỐI VỚI VI PHẠM PHÁP LUẬT VỀ QUẢN TRỊ CÔNG TY NIÊM YẾT

Công ty cổ phần đại chúng đã phát hành cổ phiếu trên trên các sàn giao dịch (công ty niêm yết) là những tổ chức có khả năng huy động nguồn vốn lớn từ thị trường một cách nhanh chóng và hiệu quả Mức độ tác động mạnh đến thị trường và tính chất hữu hạn trong trách nhiệm tài sản đặc trưng của loại hình công ty đối vốn, lý giải nguyên nhân tại sao, các quy định về hoạt động quản trị công ty cũng như trách nhiệm pháp lý tương ứng nếu vi phạm pháp luật của các công ty niêm yết luôn chặt chẽ và khắt khe hơn so với các loại hình công ty khác Công ty niêm yết phải luôn tuân thủ các quy định cụ thể chi tiết về quản trị công ty áp dụng đối với các công ty đại chúng (có một vài quy định cụ thể dành riêng cho các công ty niêm yết) Những hành vi vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết phải chịu sự tác động của các hình thức chế tài tương ứng và nghiêm khắc hơn so với những công ty chưa niêm yết

cổ phiếu trên các sàn giao dịch chững khoán Những khác biệt này là nguyên nhân cần thiết phải luận giải các vấn đề lý luận về vi phạm pháp luật về quản trị công ty và các chế tài đối với những vi phạm này một cách hệ thống và cụ thể

1.1 Khái niệm và các vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết

1.1.1 Khái niệm và đặc điểm của vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết

1.1.1.1 Khái niệm vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết

Quản trị công ty (Corporate Governance) nói chung và quản trị công ty niêm yết nói riêng đang ngày càng thu hút sự quan tâm của cộng đồng doanh nghiệp, cũng như các nhà hoạch định chính sách pháp luật về doanh nghiệp Đây là vấn đề được các nước trên thế giới đặc biệt quan tâm kể từ khi cuộc khủng hoảng tài chính Châu Á diễn ra vào năm 1997, tiếp đến là cuộc khủng hoảng toàn cầu năm 2001 và gần đây nhất là năm 2008, cùng với việc hàng loạt các công ty niêm yết sụp đổ tại các nước phát triển như Enron, Tyco, Adelphia và Worldcom (Mỹ); HIH và One

Tel (Úc) v.v… Bên cạnh đó, vấn đề quản trị công ty còn nhận được sự quan tâm nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới (WB), Chương trình phát triển Liên hợp quốc (UNDP) và Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD) Cho đến nay, Tổ chức các nước phát triển (Group of Seven – G7) đã ban hành bộ nguyên tắc/Điều lệ tốt nhất về quản trị công ty và kế toán; các nước OECD đã xây dựng bộ nguyên tắc

quản trị công ty trong ấn phẩm “Các nguyên tắc quản trị công ty của OECD” (The

OECD Principles of Corporate Governance) nhằm hướng dẫn chung về quản trị

công ty Có thể thấy, quản trị công ty tốt (Good Corporate Governance) được xem

là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh và sự phát triển bền vững

của hệ thống các doanh nghiệp cũng như nền kinh tế quốc gia

Vấn đề quản trị công ty được đặt ra như một tất yếu khách quan nhằm đảm bảo cho sự phát triển dài hạn và bền vững của công ty Bởi lẽ, quản trị công ty bao gồm tất cả các khía cạnh liên quan đến cổ đông, ban quản trị, ban kiểm soát của một công ty Mà theo như Các nguyên tắc quản trị công ty của OECD:

Quản trị công ty bao gồm việc thiết lập các mối quan hệ giữa cơ cấu quản lý công ty, hội đồng quản lý công ty, các cổ đông và các bên có quyền lợi liên quan khác Quản trị công ty cũng cung cấp cấu trúc mà thông qua đó các mục tiêu của công ty được thực hiện và những biện pháp

để đạt được mục tiêu và khả năng giám sát là được xác định [23, tr.11] Hay theo Báo cáo thường niên doanh nghiệp Việt Nam của phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam:

Quản trị công ty là một hệ thống các cơ chế và quy định, thông qua đó, công ty được định hướng điều hành và kiểm soát nhằm đáp ứng quyền lợi của nhà đầu tư, người lao động và những người điều hành công

ty Quản trị công ty là một quá trình giám sát và kiểm soát được thực hiện để đảm bảo cho việc thực thi quản trị kinh doanh phù hợp với lợi ích của các cổ đông [12, tr.67]

Để trở thành công ty niêm yết trước hết công ty đó phải là một công ty đại chúng, do đó công ty niêm yết phải tuân thủ đầy đủ các quy định của pháp luật về

quản trị công ty công ty đại chúng bên cạnh việc chấp hành những quy định riêng

về quản trị công ty niêm yết, trong trường hợp pháp luật có quy định cụ thể đối với quản trị công ty niêm yết Theo pháp luật Việt Nam hiện hành, “Quản trị công ty” là một hệ thống các nguyên tắc, bao gồm: đảm bảo cơ cấu quản trị hợp lý; đảm bảo hiệu quả hoạt động của Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát; đảm bảo quyền lợi của cổ đông và những người có liên quan; đảm bảo đối xử công bằng giữa các cổ đông; công khai minh bạch mọi hoạt động của công ty (Điều 2 Khoản 1 Nghị định 71/2017/NĐ-CP) Chính vì vậy, nâng cao năng lực và chất lượng quản trị công ty được xem là nhân tố cơ bản góp phần vào việc nâng cao hiệu quả kinh doanh và là tiêu chí hàng đầu để đánh giá chất lượng của các công ty

Đối với các công ty niêm yết, quản trị công ty tốt đóng vai trò hết sức quan trọng, nó không chỉ giúp cải thiện hoạt động của công ty, gia tăng niềm tin từ phía nhà đầu tư, thu hút được nguồn vốn lớn mà còn thúc đẩy sự phát triển của thị trường chứng khoán Hoạt động quản trị của công ty niêm yết không chỉ tác động trực tiếp đến sự tồn tại và phát triển của chính công ty đó, mà còn ảnh hưởng đến quyền lợi của những người liên quan, bên cạnh cổ đông còn có nhân viên, khách hàng, nhà cung cấp, các cơ quan nhà nước… Theo Điều 25 Luật Chứng khoán năm 2006 được sửa đổi, bổ sung năm 2010 thì công ty niêm yết thuộc loại hình thứ hai của công ty đại chúng Như vậy, công ty niêm yết được hiểu là công ty cổ phần được phép niêm yết cổ phiếu tại các Sở giao dịch chứng khoán trên lãnh thổ Việt Nam với các đặc điểm cơ bản như: là công ty đại chúng; có chứng khoán được niêm yết tại các Sở

giao dịch chứng khoán trên lãnh thổ Việt Nam Hay theo quy định tại Khoản 11,

Điều 2 Thông tư 155/2015/TT-BTC ngày 06/10/2015 Thông tư hướng dẫn công bố

thông tin trên thị trường chứng khoán định nghĩa: “tổ chức niêm yết là tổ chức có cổ

phiếu niêm yết trên Sở giao dịch chứng khoán”

Do đó, bên cạnh các quyền và nghĩa vụ của công ty đại chúng, công ty niêm yết còn phải tuân thủ các quy định riêng khắt khe hơn Việc nâng cao hiệu quả quản trị công ty niêm yết là một yêu cầu bức thiết đòi hỏi các công ty niêm yết phải nhận thức rõ tầm quan trọng của quản trị trong hoạt động, nâng cao ý thức tuân thủ các

quy định của pháp luật về quản trị Để đảm bảo cho việc quản trị công ty niêm yết hiệu quả, đảm bảo cho quyền lợi của cổ đông và sự phát triển bền vững của thị trường chứng khoán, bên cạnh việc ban hành các quy định về khung quản trị công

ty, còn cần có các chế tài xử lý vi phạm về quản trị để đảm bảo khả năng thực thi các quy định trên thực tế

Các quy định điều chỉnh vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết là một nội dung quan trọng trong pháp luật quản trị công ty Thuật ngữ vi phạm pháp luật quản trị công ty niêm yết dưới góc độ pháp lý hiện nay chưa được định nghĩa một cách rõ ràng Tuy nhiên, cắt nghĩa khái niệm này có thể hiểu như sau: “vi phạm pháp luật” là hành vi trái pháp luật, có lỗi do chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp

lý thực hiện, xâm hại các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ [14, tr.209] Trong

lý luận nhà nước và pháp luật, vi phạm pháp luật là sự kiện pháp lý và được xem là

cơ sở để truy cứu trách nhiệm pháp lý đối với các chủ thể thực hiện hành vi vi phạm Vi phạm pháp luật trước hết là hành vi của các chủ thể pháp luật (cá nhân, pháp nhân) Đây là những hành vi có tính chất tiêu cực, gây thiệt hại cho Nhà nước,

xã hội và vi phạm các quy định của pháp luật Dấu hiệu trái pháp luật là điều kiện cần để xác định hành vi nào được coi là vi phạm pháp luật Tuy nhiên, không phải mọi hành vi trái pháp luật đều là hành vi vi phạm pháp luật, bởi để xác định một vi phạm phạm pháp luật cần phải xem xét yếu tố lỗi của chủ thể thực hiện hành vi Bên cạnh đó, chủ thể thực hiện hành vi phải có đầy đủ năng lực trách nhiệm pháp

lý theo quy định của pháp luật Quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ trong vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết đó chính là các quan hệ liên quan đến vấn đề quản trị công ty của công ty niêm yết Từ quy định về “quản trị công ty niêm yết” như đã đề cập ở phần trên, có thể khái quát khái niệm vi phạm pháp luật

về quản trị công ty niêm yết như sau: “Vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm

yết là hành vi do chủ thể có đủ năng lực pháp lý thực hiện trái với các quy định của pháp luật về quản trị công ty niêm yết gây thiệt hại hoặc có thể gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể khác Chủ

thể thực hiện hành vi vi phạm sẽ phải chịu các chế tài tương ứng theo quy định của pháp luật hiện hành”

1.1.1.2 Đặc điểm của vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết

Từ khái niệm vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết, có thể thấy hành vi vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết có một số đặc điểm như sau:

- Chủ thể thực hiện hành vi vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết có

thể là cá nhân hoặc pháp nhân có liên quan trực tiếp đến hoạt động quản trị của công ty niêm yết

Vi phạm pháp luật quản trị công ty niêm yết là hành vi được thực hiện bởi chủ thể có đầy đủ năng lực pháp lý và năng lực hành vi Trong đó, năng lực pháp

lý là việc một chủ thể có đầy đủ quyền năng được pháp luật thừa nhận và năng lực hành vi được hiểu là khả năng của chủ thể tại thời điểm thực hiện hành vi có thể nhận thức đầy đủ và chính xác tính chất pháp lý, hậu quả của hành vi do mình thực hiện

Chủ thể thực hiện hành vi vi phạm pháp luật quản trị công ty niêm yết trước hết phải kể đến pháp nhân, tức là các công ty niêm yết cổ phiếu trên thị trường chứng khoán Với tư cách là một pháp nhân, công ty niêm yết có đầy đủ năng lực pháp lý theo quy định của pháp luật hiện hành Theo Bộ luật Dân sự năm 2015, công ty niêm yết đáp ứng đủ các điều kiện của pháp nhân thương mại như: có mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận và lợi nhuận được chia cho các thành viên; là một doanh nghiệp; được thành lập, hoạt động và chấm dứt theo quy định của Bộ luật Dân sự, Luật Doanh nghiệp và các quy định của pháp luật khác có liên quan (Điều 75) Theo

đó, công ty niêm yết có đầy đủ các quyền và nghĩa vụ được pháp luật thừa nhận kể

từ khi được phép thành lập cho đến thời điểm chấm dứt tư cách pháp nhân Với tư cách là pháp nhân thương mại, công ty niêm yết còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu phạm một trong các tội được quy định tại Điều 76 của Bộ luật Hình sự Đây là một trong những điểm mới của Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, có hiệu lực từ ngày 01/01/2018

Trường hợp chủ thể thực hiện hành vi vi phạm pháp luật quản trị công ty niêm yết là cá nhân gồm có: cổ đông và người liên quan của cổ đông, thành viên

Hội đồng quản trị, thành viên Ban kiểm soát, Giám đốc hoặc Tổng Giám đốc, các cán bộ có trách nhiệm và nghĩa vụ về quản trị khác trong công ty niêm yết hoặc cá nhân được ủy quyền thực hiện những vấn đề liên quan đến quản trị công ty niêm yết Đây là những chủ thể có quyền và nghĩa vụ trong việc thực thi những quy định của pháp luật về quản trị công ty niêm yết Như vậy, trong quá trình thực hiện nhiệm vụ của mình, nếu các chủ thể nêu trên không tuân thủ đúng các quy định của pháp luật đối với quản trị công ty niêm yết thì có thể phải gánh chịu các chế tài tương ứng với từng hành vi và mức độ vi phạm của mình

- Vi phạm pháp luật quản trị công ty niêm yết là những hành vi trái với thông

lệ quản trị công ty tốt

Một trong những mục đích quan trọng của quản trị công ty nói chung và quản trị công ty niêm yết nói riêng là hướng tới một hệ thống quản trị công ty tốt Hiện nay, Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) đã xây dựng bộ nguyên tắc quản trị công ty nhằm hướng dẫn chung về quản trị để tất cả các quốc gia trên thế giới có thể tham khảo áp dụng Quá trình xây dựng các quy định của pháp luật

về quản trị công ty niêm yết được xây dựng dựa trên điều kiện thực tiễn pháp lý, thực trạng các doanh nghiệp của từng quốc gia và những chuẩn mực về thông lệ quản trị công ty tốt trên thế giới Nếu như các quy định của pháp luật về quản trị công ty niêm yết được coi là khung pháp lý tối thiểu buộc các công ty niêm yết phải tuân thủ thì thông lệ quản trị công ty tốt được đưa ra nhằm khuyến khích các doanh nghiệp thực hiện Cùng với hệ thống các quy định của pháp luật về quản trị công ty niêm yết cũng như chế tài áp dụng đối với các vi phạm về quản trị, thông lệ về quản trị công ty tốt đóng vai trò to lớn trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động của các công ty niêm yết Như vậy, vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết trước hết

là những hành vi được các chủ thể thực hiện trái với các thông lệ quản trị công ty tốt đã được thừa nhận

Các công ty niêm yết cần nhận thức rõ vai trò và tầm quan trọng trong việc cần thiết phải xây dựng hệ thống quản trị công ty theo các thông lệ quản trị công ty tốt Ở Việt Nam, đất nước với nền kinh tế thị trường chưa thực sự phát triển thì các

thông lệ về quản trị công ty tốt vẫn chưa trở thành chuẩn mực được thừa nhận rộng rãi và thực hiện một cách thống nhất tại các công ty niêm yết như những quy định

có tính bắt buộc Do đó, cần chú trọng nghiên cứu, áp dụng các thông lệ quản trị công tốt đối với các doanh nghiệp nói chung và công ty niêm yết nói riêng để có thể nâng cao hơn nữa chất lượng quản trị công ty ở Việt Nam

- Hầu hết các vi phạm pháp luật quản trị công ty niêm yết đều nhằm mục tiêu

- Hành vi vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết gây thiệt hại hoặc có thể gây thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích của các chủ thể khác

Quản trị công ty đã khẳng định được vai trò to lớn đối với hiệu quả hoạt động của các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán bởi một hệ thống quản trị công ty tốt sẽ góp phần tạo dựng niềm tin vững chắc từ phía các nhà đầu tư, đem lại nguồn lợi lâu dài và vững chắc cho doanh nghiệp Tuy nhiên, từ phía các công ty niêm yết, dù nhận thức rõ vai trò của việc xây dựng hệ thống quản trị công ty, vẫn không ít doanh nghiệp niêm yết chưa thực sự chú trọng nâng cao chất lượng quản trị

và mới chỉ dừng lại ở mức cố gắng tuân thủ các quy định, thậm chí còn vi phạm các quy định tối thiểu về quản trị áp dụng đối với các công ty niêm yết

Hành vi vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết tiềm ẩn những rủi ro

lớn đối với các nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán, những vi phạm về quản trị của các công ty niêm yết có thể gây nhầm lẫn khi quyết định đầu tư của các nhà đầu

tư Điều này không chỉ gây thiệt hại đối với các nhà đầu tư, cổ đông của công ty niêm yết vi phạm mà còn tác động xấu đến hoạt động của thị trường chứng khoán

Như vậy, khi hành vi vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết được thực hiện có thể xâm hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích của các cổ đông

và những người có liên quan khác Thiệt hại gây ra có thể là thiệt hại đã xảy ra trên thực tế và được xác định, cũng có thể là thiệt hại có nguy cơ xảy ra nếu không có biện pháp ngăn chặn kịp thời Do đó, để làm giảm những thiệt hại này, cần phải có các biện pháp chế tài thích hợp đủ sức răn đe đối với các chủ thể vi phạm

1.1.2 Các vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết

Vấn đề về quản trị công ty niêm yết theo quy định của pháp luật hiện hành bao gồm: Đại hội đồng cổ đông, Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát, Giao dịch với người liên quan, Báo cáo và công bố thông tin Tuy nhiên, dựa trên các nguyên tắc quản trị công ty niêm yết của OECD có thể phân chia các hành vi vi phạm pháp luật

về quản trị công ty niêm yết thành các nhóm hành vi như sau: vi phạm nguyên tắc minh bạch và trách nhiệm giải trình; vi phạm nguyên tắc bình đẳng giữa các cổ đông; vi phạm nguyên tắc kiểm soát giao dịch tư lợi; vi phạm ảnh hưởng đến hoạt động kiểm soát công ty; vi phạm nghĩa vụ đặc biệt của người quản lý công ty…

1.1.2.1 Vi phạm nguyên tắc minh bạch và trách nhiệm giải trình

Nguyên tắc minh bạch là một trong những nguyên tắc tối quan trọng của thị trường chứng khoán đòi hỏi các doanh nghiệp niêm yết cổ phiếu trên thị trường phải tuân thủ một cách triệt để, tuy nhiên trên thực tế những hành vi vi phạm nguyên tắc này vẫn diễn ra khá phổ biến Hành vi vi phạm rõ ràng nhất về vi phạm nguyên tắc minh bạch trên thị trường chứng khoán hiện nay đó là hành vi vi phạm

về báo cáo và nghĩa vụ công bố thông tin Công bố thông tin của công ty niêm yết

ảnh hưởng rất lớn đến hoạt động của thị trường chứng khoán, những thông tin được công bố một cách chính xác và kịp thời là căn cứ để quyết định đầu tư của các nhà đầu tư trên thị trường Do đó, tất cả những hành vi vi phạm nghĩa vụ công

bố thông tin cần được quy định rõ ràng, phát hiện kịp thời và có các biện pháp chế tài thích đáng

Đối với các công ty niêm yết nghĩa vụ báo cáo và công bố thông tin được quy định khắt khe hơn so với những công ty đại chúng chưa niêm yết hoặc không phải là công ty đại chúng Đây luôn là vấn đề nóng của thị trường chứng khoán cần được phát hiện và xử lý kịp thời Theo quy định tại Chương VI Nghị định 71/2017/NĐ-CP về báo cáo và công bố thông tin, các hành vi vi phạm về báo cáo

và công bố thông tin là những hành vi: không công bố đầy đủ, chính xác và kịp thời thông tin định kỳ và bất thường về tình hình hoạt động sản xuất kinh doanh, tài chính và tình hình quản trị công ty cho cổ đông và công chúng; không công bố đầy

đủ, chính xác và kịp thời các thông tin khác nếu các thông tin đó có khả năng ảnh hưởng đến giá chứng khoán và ảnh hưởng đến quyết định của cổ đông và nhà đầu

tư Trong đó bao gồm những thông tin về mô hình tổ chức, quản lý công ty, về quản trị công ty, về thu nhập của Giám đốc (Tổng giám đốc), về báo cáo và công bố thông tin của thành viên Hội đồng quản trị, Kiểm soát viên, Giám đốc (Tổng giám đốc) Người chịu trách nhiệm công bố thông tin của công ty niêm yết với công chúng đầu tư theo quy định của pháp luật và Điều lệ công ty do nhân viên công bố thông tin (mỗi công ty phải có ít nhất một nhân viên công bố thông tin) thực hiện Mỗi hành vi vi phạm tương ứng với mức phạt được quy định chi tiết tại Mục 13- Hành vi vi phạm quy định về công bố thông tin và báo cáo, Nghị định 108/2013/NĐ-CP

Vi phạm trách nhiệm giải trình là hành vi có thể được thực hiện bởi Ban điều hành và Hội đồng quản trị Các chủ thể này có trách nhiệm giải trình đối với cổ đông và Đại hội cổ đông về những hành vi liên quan đến trách nhiệm quản lý của mình Hội đồng quản trị có trách nhiệm giải trình về những vấn đề sau: không thực hiện nghĩa vụ xây dựng quy chế nội bộ để trình Đại hội đồng cổ đông thông qua; không tuân thủ các quy định của pháp luật, Điều lệ và quy định nội bộ của công ty trong hoạt động của công ty; vi phạm quy định về triệu tập, tổ chức họp và thông qua quyết định của Hội đồng quản trị và những vi phạm pháp luật về quản trị công

ty niêm yết khác Đối với trách nhiệm giải trình của thành viên Hội đồng quản trị là

những hành vi vi phạm nghĩa vụ được quy định trong Luật Doanh nghiệp và những hành vi cụ thể khác như: thực hiện nhiệm vụ không vì lợi ích của cổ đông và của công ty niêm yết; vi phạm nghĩa vụ báo cáo với Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và

Sở giao dịch chứng khoán, nghĩa vụ công bố thông tin khi thực hiện giao dịch cổ phiếu của công ty Đối với Ban điều hành (trách nhiệm giải trình chính thuộc về Giám đốc hoặc Tổng Giám đốc) liên quan đến những vấn đề: không tuân thủ đầy đủ trách nhiệm và nghĩa vụ về quản trị công ty theo quy định của pháp luật; vi phạm về ngăn ngừa xung đột lợi ích và giao dịch với các bên có quyền lợi liên quan đến công ty; vi phạm nghĩa vụ cung cấp thông tin cho cổ đông và Ban kiểm soát

Nhìn chung, vi phạm về trách nhiệm giải trình của Hội đồng quản trị, thành viên Hội đồng quản trị và Ban điều hành chủ yếu liên quan đến trách nhiệm của các chủ thể này đối với hoạt động quản trị nội bộ của công ty niêm yết Những hoạt động này tác động không nhỏ đến sự phát triển ổn định của công ty niêm yết và quyền lợi của các cổ đông Do đó, việc quy định chi tiết về trách nhiệm giải trình của các chủ thể này cũng như những chế tài đối với vi phạm các quy định này là hết sức cần thiết

1.1.2.2 Vi phạm nguyên tắc bình đẳng giữa các cổ đông

Quyền bình đẳng giữa các cổ đông trong công ty niêm yết là nguyên tắc quan trọng giúp bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của các nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán Các cổ đông trong công ty niêm yết đều có quyền và nghĩa vụ như nhau Những hành vi vi phạm nghĩa vụ của cổ đông này sẽ gây ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích của các cổ đông khác Theo quy định của pháp luật, cổ đông của công ty niêm yết phải tuân thủ các nghĩa vụ quy định tại Điều 115 Luật Doanh nghiệp, riêng đối với cổ đông lớn không được lợi dụng ưu thế của mình gây ảnh hưởng đến các quyền và lợi ích của công ty và các cổ đông khác theo quy định của pháp luật và Điều lệ công ty, và phải thực hiện nghĩa vụ công bố thông tin theo quy định của pháp luật (Điều 5 Nghị định 71/2017/NĐ-CP) Bên cạnh đó, pháp luật còn quy định những hạn chế đối với cổ đông và người có liên quan, trong công ty niêm yết (phần này sẽ làm rõ hơn ở vi phạm nguyên tắc kiểm soát giao dịch tư lợi) Các

quy định áp dụng đối với cổ đông công ty niêm yết nhằm ngăn ngừa những tư lợi cá nhân của cổ đông, sự chèn ép của cổ đông lớn đối với các cổ đông nhỏ trong công

ty và kiểm soát những vi phạm của cổ đông trong công ty niêm yết Những hành vi

vi phạm cụ thể gồm có: không tuân thủ đầy đủ trình tự, thủ tục về triệu tập cuộc họp

và thông qua quyết định của Đại hội đồng cổ đông và không công bố thông tin về cuộc họp Đại hội đồng cổ đông theo quy định; không tổ chức họp Đại hội đồng cổ đông thường niên theo quy định của Luật Doanh nghiệp hoặc họp Đại hội đồng cổ đông thường niên tổ chức dưới hình thức bằng văn bản (Điều 8 Nghị định 71/2017/NĐ-CP) Đây là những yêu cầu cơ bản của pháp luật tạo sự bình đẳng, công bằng giữa các cổ đông với quyền được tham gia và biểu quyết những vấn đề quan trọng của công ty tại Đại hội đồng cổ đông

Cổ đông cần nhận thức đầy đủ các quyền được pháp luật ghi nhận, đồng thời tuân thủ đầy đủ các quy định của pháp luật và đối với hoạt động tổ chức cuộc họp Đại hội đồng cổ đông, công ty niêm yết cũng cần thực hiện đúng theo quy định của pháp luật Trong trường hợp vi phạm những quy định trên, cổ đông công ty niêm yết sẽ phải đối mặt với các hình thức chế tài tùy thuộc vào mức độ

vi phạm của từng hành vi

1.1.2.3 Vi phạm nguyên tắc kiểm soát giao dịch tư lợi

Giao dịch tư lợi (giao dịch với các bên có liên quan) là nội dung hết sức quan trọng trong hoạt động quản trị công ty niêm yết nhằm trách xung đột về quyền lợi giữa cổ đông, người quản lý và những người có liên quan của cổ đông và người quản lý Cùng với các quy định của pháp luật, công ty niêm yết phải có nghĩa vụ áp dụng các biện pháp cần thiết để ngăn ngừa và kiểm soát các giao dịch có khả năng làm thất thoát vốn, gây tổn hại đến lợi ích của cổ đông và công ty Các giao dịch được xem là hành vi bất hợp pháp: trực tiếp hoặc gián tiếp thực hiện các hành vi gian lận, lừa đảo, tạo dựng các thông tin sai sự thật gây hiểu lầm hoặc công bố thông tin sai lệch nhằm lôi kéo, xúi giục mua bán chứng khoán hoặc công bố thông tin không kịp thời, đầy đủ [17, tr.49]

Pháp luật quy định những giao dịch không được phép đối với cổ đông, người

quản lý doanh nghiệp và người có liên quan của các đối tượng này tại Điều 26 Nghị định 71/2017/NĐ-CP Theo đó, thuật ngữ “người có liên quan” trong quy định này

là cá nhân, tổ chức được quy định tại khoản 17 Điều 4 Luật Doanh nghiệp, Khoản

34 Điều 6 Luật chứng khoán “Một đặc điểm cần lưu ý của định nghĩa “người có liên quan” tại Luật Chứng khoán 2006 là quan hệ có liên quan áp dụng hai chiều Một người là người có liên quan của một người khác thì ngược lại người sau cũng đồng thời là người có liên quan của người ban đầu” và “Do khái niệm người có liên quan rộng nên có thể người có liên quan của cổ đông cũng đồng thời là người quản

lý hoặc người có liên quan của người quản lý… trong trường hợp như vậy, công ty đại chúng có thể cho vay hoặc cấp bảo lãnh cho người có liên quan của người quản

lý (cho dù người này cũng là người có liên quan của cổ đông) nếu có chấp thuận của đại hội đồng cổ đông Đối với người có liên quan của cổ đông nhưng không phải là người có liên quan của người quản lý, công ty đại chúng không có cơ sở để cho vay hoặc cấp bảo lãnh cho người đó” [12, tr.598]

Những hành vi được làm trái với các quy định nêu trên được coi là hành vi vi phạm về nguyên tắc kiểm soát giao dịch tư lợi Tuy nhiên, để xác định được người

có liên quan đối với cổ đông và người quản lý của công ty trên thực tế là không dễ dàng, điều này gây khó khăn trong việc xác định hành vi vi phạm về kiểm soát giao dịch với các bên có liên quan

Để ngăn ngừa xung đột lợi ích trong công ty niêm yết bên cạnh quy định về giao dịch với các bên có liên quan còn có các quy định về công khai hóa, tránh các xung đột về quyền lợi của người quản lý doanh nghiệp (Điều 24 Nghị định 71/2017/NĐ-CP) và quy định về bảo vệ quyền hợp pháp của người có quyền lợi liên quan đến công ty (Điều 27 Nghị định 71/2017/NĐ-CP) Những quy định này cho thấy, vấn đề quản trị công ty niêm yết và những hành vi vi phạm của nó không chỉ dừng lại ở vấn đề quản trị nội bộ mà nó bao hàm rất nhiều vấn đề, kể cả những vấn đề về trách nhiệm tuân thủ quy định pháp luật về lao động, môi trường và xã hội Những quy định của pháp luật về công khai hóa và kiểm soát giao dịch với các bên có liên quan là căn cứ pháp lý để xác định hành vi vi phạm và chế tài áp dụng đối với từng vi phạm trong nhóm vi phạm nguyên tắc kiểm soát giao dịch tư lợi

1.1.2.4 Vi phạm ảnh hưởng đến hoạt động kiểm soát công ty

Những hành vi vi phạm trong hoạt động kiểm soát nội của các công ty niêm yết là vô cùng nghiêm trọng và mang tính chất dây chuyền Hoạt động kiểm soát công ty được đặt ra nhằm giúp ngăn chặn gian lận, kiểm soát rủi ro, giám sát tình hình tài chính, kiểm tra tính hợp pháp, mức độ cẩn trọng trong quản lý điều hành hoạt động kinh doanh của các doanh nghiệp nói chung, đặc biệt là đối với các công

ty niêm yết Chính vì vậy, những vi phạm liên quan đến hoạt động kiểm soát là nguyên nhân dẫn đến những vi phạm pháp luật khác về quản trị công ty tại các công

ty niêm yết Vi phạm liên quan đến hoạt động kiểm soát trong các công ty niêm yết

có thể được thực hiện bởi Ban kiểm soát, thành viên quản trị độc lập, kiểm toán nội

bộ về việc không phát hiện và ngăn chặn kịp thời các vi phạm trong hoạt động quản trị công ty niêm yết

Pháp luật hiện hành quy định rõ ràng về cơ cấu tổ chức và chức năng nhiệm

vụ của Ban kiểm soát cũng như các điều kiện bắt buộc đối với Kiểm soát viên để đảm bảo tính độc lập và minh bạch trong hoạt động quản trị công ty niêm yết Đối với công ty niêm yết, những quy định về Ban kiểm soát và Kiểm soát viên cụ thể và khắt khe hơn đối với công ty cổ phần nói chung Bởi tính chất trong hoạt động quản trị và kinh doanh của công ty niêm yết ảnh hưởng rất nhiều đến cổ đông, các nhà đầu tư và thị trường chứng khoán như đã phân tích ở trên

Những hành vi vi phạm pháp luật về quản trị ảnh hưởng đến hoạt động kiểm soát công ty bao gồm: không tuân thủ đầy đủ trách nhiệm và nghĩa vụ về quản trị công ty theo quy định của pháp luật; vi phạm quy định về ngăn ngừa xung đột lợi ích và giao dịch với các bên có quyền lợi liên quan đến công ty; và vi phạm nghĩa

vụ cung cấp thông tin cho cổ đông Việc thực hiện không đầy đủ, chính xác quyền

và nghĩa vụ của Ban kiểm soát hoặc thành viên hội đồng quản trị độc lập hoặc kiểm toán nội bộ nêu trên sẽ đem lại những rủi ro lớn cho các doanh nghiệp niêm yết

1.1.2.5 Vi phạm nghĩa vụ đặc biệt của người quản lý công ty

Pháp luật ghi nhận quyền và nghĩa vụ của người quản lý công ty trong các công ty niêm yết Theo đó, những người quản lý trong công ty niêm yết bao gồm

Hội đồng quản trị, thành viên Hội đồng quản trị, Giám đốc hoặc Tổng giám đốc

và cá nhân giữ chức danh quản lý khác (Khoản 18, Điều 4, Luật Doanh nghiệp 2014) Những hành vi vi phạm của các chủ thể này là việc không thực hiện hoặc thực hiện không đúng các nghĩa vụ đã quy định tại Nghị định 71/2017/NĐ-CP và Luật Doanh nghiệp

Trong quá trình điều hành và quản lý doanh nghiệp nếu người quản lý công ty

để xảy ra những sai phạm nghiêm trọng, bên cạnh việc phải chịu các chế tài xử lý theo quy định của pháp luật, họ còn có thể bị các cổ đông của công ty khởi kiện đòi đền bù thiệt hại Tuy nhiên, việc nhận định những sai phạm như thế nào là sai phạm nghiêm trọng còn chưa được quy định rõ ràng, dẫn đến việc truy trách nhiệm đối với cá nhân những người quản lý gặp nhiều khó khăn Trong nhiều trường hợp những sai phạm này

sẽ được đánh đồng vào những vi phạm của công ty niêm yết Đây là nhóm hành vi vi phạm cần được nghiên cứu và đưa ra những chế tài xử lý phù hợp, kịp thời

1.2 Khái niệm và vai trò của chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản

trị công ty niêm yết

1.2.1 Khái niệm chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết

Ở những quốc gia có thị trường chứng khoán phát triển, sự am hiểu sâu về thị trường của các nhà đầu tư chuyên nghiệp luôn đòi hỏi các công ty niêm yết phải

có ý thức nâng cao chất lượng quản trị công ty Điều kiện đó là động lực to lớn thúc đẩy các công ty niêm yết nghiên cứu, áp dụng các chuẩn mực tiến bộ về quản trị công ty theo thông lệ quốc tế một cách tự giác Tuy nhiên, đối với những nước có thị trường chứng khoán còn khá non trẻ như ở Việt Nam thì ý thức tự giác nâng cao chất lượng quản trị công ty còn thấp, chưa thực sự được các doanh nghiệp niêm yết chú trọng đúng mức Thực tế, đã không ít các công ty niêm yết có hành vi vi phạm các quy định của pháp luật về quản trị công ty, gây ảnh hưởng không nhỏ tới lợi ích của các nhà đầu tư và sự phát triển của thị trường chứng khoán Thực trạng này cho thấy, chế tài xử lý các vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết đóng một vai trò quan trọng, thiết yếu trong hệ thống các quy định pháp luật góp phần nâng cao chất lượng quản trị của các công ty niêm yết

Mỗi hành vi vi phạm pháp luật nói chung và hành vi vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết nói riêng đều có những chế tài tương ứng Trong Giáo trình Lý luận nhà nước và pháp luật có nêu:

Chế tài là một bộ phận của quy phạm pháp luật dự kiến những biện pháp được áp dụng đối với các chủ thể khi các chủ thể vi phạm pháp luật

Bộ phận chế tài trả lời cho câu hỏi: Chủ thể sẽ phải gánh chịu hậu quả gì khi không thực hiện đúng cách thức xử sự được nêu trong phần quy định của quy phạm pháp luật khi chủ thể đó gặp những điều kiện, hoàn cảnh được dự liệu trong phần giả định của quy phạm pháp luật [14, tr.134] Như vậy, có thể thấy chế tài là một phần không thể thiếu trong cấu trúc của một quy phạm pháp luật bên cạnh phần giả định và phần quy định Đây là phần bao hàm những biện pháp tác động của Nhà nước đối với các chủ thể không thực hiện hoặc thực hiện không đúng với các quy tắc xử sự được đặt ra trong phần giả định và quy định của quy phạm pháp luật

Cho đến nay, khoa học pháp lý chưa đưa ra một định nghĩa về chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết, tuy nhiên, từ khái niệm về

chế tài nói chung, có thể hiểu: Chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công

ty niêm yết là các biện pháp do pháp luật quy định nhằm áp dụng đối với các chủ thể, buộc các chủ thể phải gánh chịu những hậu quả pháp lý bất lợi khi thực hiện hành vi vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết Dựa vào mối quan hệ xã

hội được pháp luật về quản trị công ty niêm yết điều chỉnh và mức độ vi phạm, chế tài đối với các vi phạm này được chia làm ba loại, bao gồm: chế tài hành chính, chế tài hình sự và chế tài dân sự Mỗi loại chế tài có những đặc điểm và

cơ chế áp dụng riêng tùy thuộc vào từng hành vi vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết

Bên cạnh những đặc điểm như: là những biện pháp cưỡng chế của Nhà nước nhằm đảm bảo thực thi pháp luật; chỉ áp dụng đối với các chủ thể khi có hành vi vi phạm pháp luật; và chủ thể thực hiện hành vi vi phạm phải gánh chịu những hậu quả bất lợi nhất định của chế tài nói chung, chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết có những điểm đặc trưng riêng, bao gồm:

- Chủ thể bị áp dụng chế tài vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết là

cá nhân, tổ chức có trách nhiệm trong hoạt động quản trị của các công ty niêm yết

Các chủ thể bị áp dụng chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết là các chủ thể đã thực hiện hành vi vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết Hoạt động quản trị công ty niêm yết được thực hiện bởi các công ty niêm yết, cổ đông, thành viên hội đồng quản trị, ban kiểm soát, đây là những chủ thể có trách nhiệm và quyền hạn đối với hoạt động quản trị của công ty Chính

vì vậy, các chủ thể này buộc phải nắm rõ và tuân thủ đầy đủ các quy định của pháp luật về quản trị áp dụng đối với công ty niêm yết Và nếu thực hiện các hành

vi vi phạm các quy định pháp luật đó, họ cũng chính là đối tượng sẽ bị áp dụng các chế tài xử lý tương ứng

- Hình thức xử lý chính được áp dụng chủ yếu trong các chế tài vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết là phạt tiền

Chế tài áp dụng đối với các vi phạm pháp luật trong các quan hệ kinh tế chủ yếu tác động bằng cách phạt từ chủ thể vi phạm một số tiền nhất định, phù hợp với mức độ và thiệt hại do hành vi đó gây ra (bên cạnh hình phạt tù và các hình phạt bổ sung khác) Phạt tiền là việc tước bỏ một phần quyền, lợi ích về vật chất của chủ thể

có hành vi vi phạm các quy định của pháp luật một số tiền nhất định Đối với các chủ thể khi tham gia các quan hệ kinh tế, lợi ích về vật chất luôn được đặt lên hàng đầu, đó là nguyên nhân dẫn đến những vi phạm pháp luật xảy ra trên thực tế Và mục đích của những hành vi vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết được các chủ thể thực hiện với mong muốn thu được một nguồn lợi bất hợp pháp nhất định Do đó, biện pháp xử phạt chính, mang lại hiệu quả và tác động trực tiếp đến chủ thể vi phạm đó là tước đi ít nhất là bằng hoặc gấp nhiều lần so với quyền lợi vật chất mà họ có được do thực hiện hành vi vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm

yết Trong chế tài hình sự “Hình phạt tiền được coi là hình phạt hiệu quả và thiết

thực nhất đối với các tội phạm trong lĩnh vực này, nên pháp luật của hầu hết các nước coi là hình phạt chính với mức phạt rất cao Trong một số trường hợp có thể

áp dụng hình phạt tù hoặc cả hai” [18, tr.38]

Hình thức phạt tiền được quy định là hình thức xử lý chủ yếu trong các chế tài áp dụng đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết là hoàn toàn hợp

lý Song bên cạnh việc nhận thức đúng đắn vai trò và những tác động của hình thức

xử phạt này đến các chủ thể vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết cần nghiên cứu cụ thể đối với từng vi phạm, sự tác động của các vi phạm đến các chủ thể khác và hoạt động của thị trường chứng khoán để có thể đưa ra mức xử phạt hợp

lý Những quy định phù hợp sẽ làm tăng tính khả thi khi áp dụng pháp luật trên thực

tế, đảm bảo tính răn đe của pháp luật và nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật về quản trị công ty niêm yết

- Chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết được quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật khác nhau và thuộc những ngành luật khác nhau

Hiện nay, đa số các chế tài áp dụng đối với các vi phạm pháp luật chuyên ngành chưa được quy định cụ thể và pháp điển hóa thành một đạo luật riêng, trong

đó có chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết Pháp luật Việt Nam hiện hành quy định các chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết ở các văn bản pháp luật của các ngành luật khác nhau như: các chế tài hành chính, chế tài hình sự và chế tài dân sự Cụ thể như: Luật Chứng khoán, Luật Doanh nghiệp, Bộ luật Hình sự, Bộ luật Dân sự, Luật Xử phạt vi phạm hành chính,

và đối với các chế tài hành chính được quy định chi tiết trong các văn bản dưới luật như Nghị định 108/2013/NĐ-CP ngày 23/9/2013 của Chính phủ quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực chứng khoán và thị trường chứng khoán (sau đây gọi là Nghị định 108/2013/NĐ-CP) và Nghị định 145/2016/NĐ-CP ngày 01/11/2016 của Chính phủ sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 108/2013/NĐ-

CP ngày 23/9/2013 của Chính phủ quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực chứng khoán và thị trường chứng khoán (sau đây gọi là Nghị định 145/2016/NĐ-CP)…

1.2.2 Vai trò của chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết

Cùng với sự lớn mạnh của nền kinh tế và sự tăng trưởng của thị trường chứng khoán luôn đòi hỏi phải có cơ chế chính sách phù hợp và một hành lang pháp

lý vững chắc Các chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết là biện pháp đảm bảo thực thi các quy định về quản trị trên thực tế, là yếu tố quan trọng góp phần bình ổn và tạo động lực cho sự phát triển lâu dài của thị trường chứng khoán Có thể nhận thấy, chế tài này có những vai trò sau:

Thứ nhất, đảm bảo tính công bằng, minh bạch và hiệu quả trong các giao dịch, thúc đẩy sự phát triển lành mạnh của thị trường chứng khoán

Việc duy trì được sự ổn định và tăng trưởng đều qua các năm của thị trường chứng khoán được xem nhiệm vụ trọng tâm trong bối cảnh hội nhập Thực tiễn đã chứng minh, ở những quốc gia có thị trường chứng khoán phát triển, việc duy trì

sự can thiệp nhất định của Nhà nước đối với hoạt động của thị trường chứng khoán là hết sức cần thiết Lịch sử đã để lại những bài học vô cùng quý giá về sự sụp đổ của thị trường chứng khoán New York (1929) và thị trường chứng khoán Tokyo (1933), thời kỳ đã làm cho nền kinh tế Mỹ và Nhật rơi vào khủng hoảng một cách toàn diện khi thiếu sự can thiệp cần thiết nhất định của Nhà nước vào hoạt động của thị trường chứng khoán Do đó, để thị trường chứng khoán phát triển ổn định không thể thiếu các cơ chế quản lý của Nhà nước, đặc biệt là các chế tài xử lý vi phạm đối với các chủ thể chính tạo ra nguồn cổ phiếu dồi dào cho thị trường này – các công ty niêm yết

Vai trò to lớn của thị trường chứng khoán đối với nền kinh tế là huy động nguồn vốn lớn từ các nhà đầu tư để phân bổ tới các ngành kinh doanh, muốn làm được điều này, trước hết phải đảm bảo tính hiệu quả trong các giao dịch Và có thể thấy, hoạt động quản trị của các công ty niêm yết là một yếu tố tác động không nhỏ tới các giao dịch trên thị trường Quản trị công ty tốt sẽ giúp các giao dịch được thực hiện một cách rõ ràng, minh bạch, hiệu quả và ngược lại, những vi phạm về quản trị công ty sẽ ảnh hưởng xấu đến đến thị trường Trên thực tế, hệ thống quản trị của các công ty niêm yết đã bộc lộ những hạn chế, tiêu cực, đã có những hành vi vi phạm các quy định của pháp luật về quản trị công ty niêm yết diễn ra Do vậy, thông qua chế tài áp dụng đối với các vi phạm pháp luật này sẽ góp phần loại trừ, giảm thiểu những vi phạm, tạo ra môi trường đầu tư thực sự công bằng, minh bạch và hiệu quả

Cùng với cơ chế quản lý, giám sát trên thị trường chứng khoán, chế tài đối với các vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết đã thể hiện được vai trò quan trọng của mình trong việc xử lý kịp thời các vi phạm về công bố thông tin; không tuân thủ trách nhiệm và nghĩa vụ về quản trị công ty, về ngăn ngừa xung đột lợi ích hay giao dịch với bên có quyền lợi liên quan đến công ty; vi phạm quy định về cung cấp thông tin cho cổ đông và Ban kiểm soát… Điều này không chỉ giúp kịp thời ngăn chặn các vi phạm, chấn chỉnh lại hoạt động quản trị của các doanh nghiệp niêm yết,

mà còn giúp hoạt động của thị trường chứng khoán được khơi thông một cách lành mạnh, giảm thiểu tối đa những rủi ro mang tính hệ thống gây bất ổn cho nền kinh tế

Thứ hai, Bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các nhà đầu tư và ngăn ngừa xung đột về lợi ích trong công ty niêm yết

Thị trường chứng khoán là nơi tập trung nguồn vốn lớn cho đầu tư và phát triển kinh tế, nơi hội tụ đông đảo các nhà đầu tư trong và ngoài nước Một trong những điểm đặc trưng của hàng hóa lưu thông trên thị trường chứng khoán đó là sự tách rời giá trị thực của hàng hóa (chứng khoán) ra khỏi bản thân hàng hóa đó Điều này là cơ hội phát sinh các hành vi gian lận, vi phạm các quy định của pháp luật, trong đó có các hành vi vi phạm về quản trị công ty niêm yết, gây ảnh hưởng xấu đến hoạt động của thị trường chứng khoán và gây tổn thất cho các nhà đầu tư

Nhà đầu tư là một trong những chủ thể quan trọng của thị trường chứng khoán và là khách hàng của các công ty niêm yết Những biến động của thị trường chứng khoán, những vi phạm về công bố thông tin, ngăn ngừa xung đột lợi ích, sự thiếu minh bạch của các giao dịch… tựu chung là các vi phạm về quản trị công ty niêm yết sẽ tác động trực tiếp đến quyền lợi của các nhà đầu tư Các công ty niêm yết cần có những biện pháp ngăn ngừa xung đột lợi ích giữa quyền lợi của hội đồng quản trị, ban điều hành, cán bộ, nhân viên quản lý của công ty… với lợi ích của các

cổ đông và công ty Ngoài ra, cần phải ngăn ngừa xung đột lợi ích giữa công ty niêm yết, cổ đông của công ty với những người có liên quan với các chủ thể nêu trên Bảo đảm được lợi ích chính đáng của các nhà đầu tư cũng chính là bảo đảm sự phát triển bền vững của công ty niêm yết Đây được xem là một trong những nhân

tố thúc đẩy sự ra đời và kiện toàn hệ thống pháp luật về quản trị công ty niêm yết và chế tài đối với những vi phạm pháp luật về lĩnh vực này Việc chú trọng xây dựng các quy phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết với những chế tài cụ thể của nó

đã tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động đầu tư của các chủ thể, giúp đảm bảo tốt hơn những lợi ích hợp pháp của các nhà đầu tư

Thứ ba, góp phần nâng cao chất lượng quản trị công ty của các doanh nghiệp niêm yết

Chế tài áp dụng đối với các vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết ra đời với mục đích ngăn ngừa, răn đe và làm hạn chế đến mức thấp nhất những hành

vi vi phạm Hậu quả pháp lý bất lợi mà các chế tài đem lại khi vi phạm pháp luật về quản trị công ty giúp các công ty niêm yết ý thức được sự cần thiết phải tuân thủ các quy định của pháp luật về vấn đề này Điều này sẽ góp phần tạo nên thói quen tốt trong hoạt động quản trị của các công ty niêm yết, là nền tảng cơ bản xây dựng nền quản trị công ty ổn định, hiệu quả

Chất lượng quản trị của các công ty niêm yết là yếu tố bên trong quyết định

sự phát triển của mỗi doanh nghiệp Do đó, những tác động của chế tài sẽ là đòn bẩy giúp các công ty niêm yết quan tâm hơn nữa đến việc thiết lập và xây dựng một nền quản trị tốt

1.3 Các hình thức chế tài đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết

Khi thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết chủ thể sẽ phải đối mặt với những trách nhiệm pháp lý tương ứng Hoạt động quản trị công ty niêm yết của các tổ chức, cá nhân có liên quan đến hoạt động chứng khoán

và thị trường chứng khoán, do đó, vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết được xem là các vi phạm pháp luật về chứng khoán Theo quy định tại Khoản 1, Điều 118 Luật Chứng khoán năm 2006, được sửa đổi, bổ sung năm 2010, quy định

về nguyên tắc xử lý vi phạm đã nêu:

Tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm quy định của Luật này và các quy định khác của pháp luật có liên quan đến hoạt động chứng khoán

và thị trường chứng khoán thì tùy theo tính chất, mức độ vi phạm mà bị

xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự; nếu gây thiệt hại thì phải bồi thường theo quy định của pháp luật

Tuy nhiên, trong trường hợp này chủ thể thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết không phải là đối tượng áp dụng hình thức xử lý

kỷ luật Như vậy, tùy theo mức độ vi phạm mà mỗi vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết có thể bị áp dụng các chế tài hành chính, chế tài dân sự hoặc chế tài hình sự

1.3.1 Chế tài hành chính và căn cứ áp dụng

Chế tài hành chính là một trong những hình thức chế tài được áp dụng đối với các vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết và là một trong những bộ phận quan trọng của quy phạm pháp luật hành chính bên cạnh phần giả định và quy định

Căn cứ theo quan niệm truyền thống, trách nhiệm pháp lý được hiểu là phản ứng của Nhà nước đối với vi phạm pháp luật và vi phạm pháp luật chính là cơ sở của trách nhiệm pháp lý Trách nhiệm hành chính là hậu quả trực tiếp của vi phạm hành chính, thể hiện ở sự áp dụng của các cơ quan nhà nước hoặc người có thẩm quyền những chế tài hành chính đối với chủ thể vi phạm hành chính theo thủ tục do Luật Hành chính và Luật Xử lý vi phạm hành chính quy định [15]

Tuy nhiên, cần xác định rõ trách nhiệm hành chính và chế tài hành chính

là hai thuật ngữ không đồng nhất Cũng như các chế tài khác, chế tài hành chính

áp dụng đối với các vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết là biện pháp

xử lý mang tính bất lợi của Nhà nước đối với các chủ thể thực hiện hành vi Đây

là biện pháp chế tài được áp dụng đối với những vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết có tính chất mức độ nghiêm trọng chưa đến mức để truy cứu trách nhiệm hình sự

Pháp luật hiện hành quy định việc xử lý vi phạm hành chính đối với các vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết được thực hiện theo quy định của Luật Chứng khoán và pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính Các hình thức

xử phạt quy định tại khoản 1 Điều 119 Luật Chứng khoán và Điều 3 Nghị định 108/2013/NĐ-CP, bao gồm:

- Hình thức xử phạt chính: Phạt cảnh cáo và phạt tiền (mức phạt tiền tối đa đối với tổ chức vi phạm là 2.000.000.000 đồng và đối với cá nhân vi phạm là 1.000.000.000 đồng, riêng đối với vi phạm về quản trị công ty đại chúng tối đa lên tới 100.000.000 đồng)

- Các hình thức phạt bổ sung: đình chỉ hoạt động; thu hồi giấy phép, giấy chứng nhận liên quan đến hoạt động chứng khoán và thị trường chứng khoán, Chứng chỉ hành nghề chứng khoán; tịch thu toàn bộ các khoản thu từ việc thực hiện các hành vi vi phạm mà có và số chứng khoán được sử dụng để vi phạm; buộc thu hồi chứng khoán đã chào bán, phát hành và hoàn trả cho nhà đầu tư tiền mua chứng khoán; buộc thu hồi số cổ phiếu phát hành thêm; buộc hoàn trả chứng khoán, tiền thuộc sở hữu của khách hàng; buộc hủy bỏ thông tin, cải chính thông tin;…

Căn cứ áp dụng chế tài hành chính đối với vi phạm pháp luật quản trị công ty niêm yết được quy định định một cách rõ ràng trong Luật Xử lý vi phạm hành chính

và các nghị định hướng dẫn việc xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực chứng khoán và thị trường chứng khoán Theo đó, chế tài hành chính chỉ được đặt ra đối với các chủ thể khi có phát sinh hành vi vi phạm hành chính do pháp luật quy định,

cụ thể là vi phạm những quy định pháp luật về quản trị công ty niêm yết và thực hiện theo nguyên tắc một hành vi vi phạm chỉ bị xử phạt một lần Những hành vi này được thực hiện do lỗi (thông thường vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết được thực hiện do lỗi cố ý) của các cá nhân, tổ chức và là nguyên nhân trực tiếp gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại cho các chủ thể được pháp luật bảo vệ Thông qua các chế tài áp dụng đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết có thể thấy với mức độ của các vi phạm không quá lớn, chưa đến mức để xem xét truy cứu trách nhiệm hình sự, Nhà nước sẽ sử dụng các chế tài hành chính nhằm mục đích răn đe, giáo dục đối với các chủ thể vi phạm

Theo quy định của pháp luật hiện hành chế tài xử phạt vi phạm hành chính đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết này sẽ áp dụng các quy định

về xử phạt đối với vi phạm về quản trị công ty đại chúng Bên cạnh các quy định xử phạt về quản trị công ty theo nghĩa rộng, tại Điều 11 Nghị định 108/2013/NĐ-CP và khoản 12 Điều 4 Nghị định 145/2016/NĐ-CP, đã đưa ra các quy định về xử phạt đối với vi phạm quy định về quản trị công ty đại chúng bao gồm: phạt cảnh cáo, phạt tiền và thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả (Lưu ý, riêng mức phạt quy định tại khoản 2 và khoản 3 điều này chỉ áp dụng xử phạt đối với cá nhân)

Pháp luật của hầu hết các nước trên thế giới cũng có những điểm chung với pháp luật Việt Nam Hình thức xử lý hành chính thường là phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền Bên cạnh đó còn có những hình thức xử lý hành chính bổ sung như thu hồi, hủy bỏ giấy phép hoạt động,… [19, tr.394] Tuy nhiên, tùy theo điều kiện và sự phát triển kinh tế của mỗi quốc gia mà mức phạt và hình thức áp dụng sẽ có những điểm khác biệt nhất định

1.3.2 Chế tài hình sự và căn cứ áp dụng

Chế tài hình sự là biện pháp chế tài cứng rắn nhất trong các hình thức chế tài

áp dụng đối với các vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết Sự phát triển mạnh mẽ về kinh tế đã làm phát sinh những quan hệ kinh tế cần được bảo vệ, với sự xuất hiện ngày càng nhiều các tội phạm về kinh tế, trong đó có các tội phạm về lĩnh vực quản trị công ty niêm yết Sự ra đời của chế tài hình sự được xem là một tất yếu khách quan, đáp ứng yêu cầu bức thiết mà thực tiễn đặt ra Bản chất của chế tài hình

sự là sự trừng phạt của Nhà nước bằng việc áp dụng các hình phạt đã được quy định trong Bộ luật Hình sự, đối với các chủ thể đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội Chế tài này không chỉ giúp Nhà nước có biện pháp trừng phạt kịp thời đối với các tội phạm vi phạm về quản trị công ty niêm yết, ngăn ngừa, phòng chống tội phạm, ổn định kinh tế, xã hội, đặc biệt là sự bình ổn của thị trường chứng khoán,

mà còn giúp giáo dục, nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật của các chủ thể thực thi pháp luật về quản trị công ty niêm yết

Một hành vi vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết được coi là hành

vi tội phạm khi đáp ứng các căn cứ áp dụng chế tài hình sự Hành vi vi phạm pháp luật là điều kiện đầu tiên để có thể áp dụng các hình thức chế tài, trong đó có chế tài

hình sự Hay nói cách khác, chủ thể chỉ bị áp dụng chế tài hình sự khi và chỉ khi có hành vi vi phạm pháp luật quản trị công ty niêm yết và hành vi này phải thỏa mãn các yếu tố cấu thành được quy định trong Bộ luật Hình sự C Mác từng nói:

Ngoài hành vi của mình ra, tôi hoàn toàn không tồn tại đối với pháp luật, hoàn toàn không phải là đối tượng của nó Những hành vi của tôi –

đó là lĩnh vực duy nhất trong đó tôi đụng chạm với pháp luật, bởi hành vi

là cái duy nhất vì nó mà tôi đòi quyền tồn tại, quyền thực hiện và như vậy

là do nó mà tôi rơi vào quyền lực của pháp luật hiện hành [1, tr.19]

Hành vi vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết đủ yếu tố cấu thành tội phạm là những hành vi vi phạm có tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội cao được ghi nhận trong Bộ luật Hình sự; do người có năng lực trách nhiệm hình sự hoặc pháp nhân thương mại thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý và xâm phạm các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ (Khoản 1 Điều 8 Bộ luật Hình sự 2015) Bên cạnh những điều kiện bắt buộc chung, hành vi vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết còn phải thỏa mãn các yếu tố cấu thành đối với từng tội cụ thể trong Bộ luật Hình sự Một điểm mới đáng ghi nhận của Bộ luật Hình sự năm 2015 đó là việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại Chế tài hình sự áp dụng đối với hành vi vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết chỉ được đặt ra sau khi thực hiện việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi này Nhưng không phải bất cứ hành vi vi phạm nào bị truy cứu trách nhiệm hình sự đều bị áp dụng chế tài hình sự (như trường hợp miễn trách nhiệm hình sự)

Bộ luật Hình sự năm 2015 ghi nhận các tội về quản trị công ty niêm yết bao gồm: tội cố ý công bố thông tin sai lệch hoặc che dấu thông tin trong hoạt động chứng khoán (Điều 209); tội sử dụng thông tin nội bộ để mua bán chứng khoán (Điều 210); tội thao túng thị trường chứng khoán (Điều 211); tội làm giả tài liệu trong hồ sơ chào bán, niêm yết chứng khoán (Điều 212) Cấu thành của mỗi tội phạm nêu trên là không giống nhau, tuy nhiên hành vi vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết nói chung (bao gồm vi phạm về Đại hội đồng cổ đông, Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát, giao dịch với người có liên quan, báo cáo và công bố thông tin theo Khoản 1,

Điều 1 Nghị định 71/2017/NĐ-CP) có thể trở thành yếu tố cấu thành chính của một trong các tội nêu trên Ví dụ như, hành vi cố ý công bố thông tin sai lệch trong hoạt động quản trị công ty về công bố thông tin, có thể được thực hiện bởi Chủ tịch Hội đồng thành viên của công ty niêm yết, (Tổng) Giám đốc công ty niêm yết, người được ủy quyền công bố thông tin của công ty niêm yết hoặc bản thân công ty niêm yết mà gây thiệt hại cho nhà đầu tư từ 1 tỷ đồng trở lên hoặc thu lợi bất chính từ 500 triệu đồng trở lên hoặc đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm thì sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội cố ý công bố thông tin sai lệch hoặc che giấu thông tin trong hoạt động chứng khoán (Điều 209); hay hành vi sử dụng các dữ liệu tài liệu đã biết của công ty niêm yết để mua hoặc bán chứng khoán, tiết lộ thông tin nội bộ hoặc tư vấn cho người khác mua bán chứng khoán (đây là những thông tin chưa được tổ chức niêm yết công bố và có ảnh hưởng đến giá chứng khoán của tổ chức niêm yết đó) Hành vi này gây thiệt hại cho nhà đầu tư từ 500 triệu đồng trở lên và thu lợi bất chính từ 300 triệu đồng đồng trở lên) sẽ bị phạt tiền từ 500 triệu đồng đến 2 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm, mức độ cao hơn có thể

bị phạt tù từ 02 năm đến 07 năm, riêng đối pháp nhân thương mại chỉ áp dụng hình phạt tiền và các biện pháp bổ sung khác (theo Điều 210)…

Chế tài đối với các tội phạm về quản trị công ty niêm yết là hình thức chế tài lựa chọn, tức là nhà làm luật nêu ra nhiều hình phạt để Tòa án lựa chọn áp dụng Các hình phạt chính được nêu trong các tội nói trên bao gồm phạt tiền và phạt tù có thời hạn Điều này, tạo thế chủ động khi áp dụng hình phạt đối với các tội phạm về kinh tế cho Tòa án, đồng thời thực hiện tốt nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự

và hình phạt

Sự phân định trách nhiệm hành chính và trách nhiệm hình sự chủ yếu dựa vào tính chất nghiêm trọng của hành vi Do đó, trong quá trình xem xét vụ vi phạm

về quản trị công ty niêm yết nếu xét thấy có dấu hiệu tội phạm thì phải chuyển ngay

hồ sơ cho cơ quan tiến hành tố tụng hình sự Hoặc trong quá trình thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính và trường hợp thi hành xong quyết định xử phạt vi phạm hành chính nếu hành vi vi phạm được phát hiện có dấu hiệu tội phạm mà chưa

hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự thì người đã ra quyết định xử phạt vi phạm hành chính (phải ra quyết định tạm đình chỉ thi hành quyết định đó và trong thời hạn 03 ngày đối với trường hợp đang trong quá trình thi hành) phải chuyển hồ

sơ vụ vi phạm cho cơ quan tiến hành tố tụng hình sự Cơ quan tiến hành tố tụng hình sự có trách nhiệm xem xét, kết luận vụ việc và trả lời kết quả giải quyết bằng văn bản cho người có thẩm quyền đã chuyển hồ sơ trong thời hạn theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự; trong trường hợp không khởi tố vụ án hình sự thì trong thời hạn 03 ngày kể từ ngày không có quyết định khởi tố vụ án phải trả hồ sơ vụ việc cho người có thẩm quyền xử phạt đã chuyển hồ sơ đến Đối với trường hợp chuyển hồ sơ đang trong quá trình xử lý hoặc đã thi hành xong nếu có quyết định khởi tố vụ án thì người có thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính phải hủy bỏ quyết định xử phạt và chuyển toàn bộ hồ sơ (gồm tang vật, phương tiện vi phạm hành chính và tài liệu về việc thi hành quyết định xử phạt) cho cơ quan tiến hành tố tụng hình sự (theo Điều 61 Luật Xử lý vi phạm hành chính)

Chế tài hình sự áp dụng đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết được ghi nhận rộng rãi ở hầu hết các quốc gia trên thế giới Cụ thể:

Chế tài hình sự áp dụng cho tội danh buôn bán nội gián – một tội danh điển hình trong lĩnh vực chứng khoán – theo pháp luật Australia được quy định trong Luật Công ty năm 1991 và Luật Công ty 2001 (Corporation Act 2001) và Luật Chứng khoán (Securities Act 2001) được sửa đổi năm 2001 Theo đạo luật này, hành vi buôn bán nội gián có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự với mức phạt tiền lên đến 200.000 AU$ hoặc phạt tù đến 5 năm hoặc cả hai Ở Anh, trách nhiệm hình sự được quy định với hành vi này được quy định trong Đạo luật về tư pháp hình sự (Criminal Justice Act 1993) và trong Đạo luật về giao dịch nội gián năm 1985 (Insider Trading Act 1985) phạt tiền không giới hạn và mức phạt tù tới 7 năm hoặc cả hai Còn ở Mỹ, trách nhiệm hình sự đối với hành vi buôn bán nội gián được quy định trong Luật Chứng khoán năm 1934 (Securities Act 1934) và Luật về giao dịch nội gián (Insider

Trading Act) Ở Singapore, theo luật về chứng khoán (Securities industry Act), thì hành vi này bị phạt tiền tới 50.000$ và phạt tù tới 7 năm…

Điều 418-1 Luật Công ty thương mại của Cộng hòa Pháp quy định trong trường hợp cá nhân, chủ tịch hội đồng quản trị, thành viên hội đồng quản trị hoặc tổng giám đốc của tổ chức niêm yết vi phạm chế độ công bố thông tin đối với giao dịch nội bộ quy định tại Điều 356-1 của Luật này có thể bị phạt tiền từ 60.000F tới 120.000F Theo Điều 209 và Điều 210 Luật Chứng khoán và giao dịch chứng khoán Hàn Quốc, người chịu trách nhiệm trong việc cung cấp tài liệu sai trong bản cáo bạch, chào mua công khai hoặc báo cáo thường niên của tổ chức phát hành phải chịu hình phạt 1 năm tù hoặc phạt tiền 5 triệu won… Điều 400 Bộ luật Hình sự Canada và Điều 122 Luật chứng khoán quy định trong trường hợp nhà đầu

tư do tin vào bản cáo bạch có nội dung không chính xác dẫn tới việc mua chứng khoán và phải chịu thiệt hại do thông tin sai lệch đó gây ra, thì giám đốc và nhân viên của tổ chức phát hành phải chịu hình phạt tiền tối đa 1.000.000$ hoặc 2 năm phạt tù hoặc kết hợp cả hai hình phạt [18, tr.39] Hình phạt áp dụng đối với các tội phạm về kinh tế nói chung và tội phạm về quản trị công ty niêm yết nói riêng ở hầu hết các quốc gia trên thế giới chủ yếu là phạt tiền Đây được xem là điểm khác biệt đối với các nhóm tội phạm khác, bởi lẽ mục đích sau cùng của các chủ thể khi thực hiện hành vi phạm tội về quản trị công

ty niêm yết hướng tới là lợi ích về kinh tế Lúc này, chế tài thể hiện vai trò bù đắp những thiệt hại mà hành vi trái pháp luật gây ra

1.3.3 Chế tài dân sự và căn cứ áp dụng

Chế tài dân sự được đặt ra đối với các vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết là một tất yếu, bởi lẽ, đây là một quan hệ pháp luật kinh tế và là một bộ phận của pháp luật dân sự Một trong những nguyên tắc của pháp luật dân sự đó là tính trung thực và thiện chí, đây là điểm then chốt trong các giao dịch và hoạt động của công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán, đặc biệt đó là những hoạt động

về quản trị công ty Chính vì vậy, chế tài dân sự được Bộ luật Dân sự quy định được

coi là một nguồn pháp luật quan trọng giúp hỗ trợ khi giải quyết những vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết Chế tài về bồi thường thiệt hại trong pháp luật dân sự được áp dụng đối với các vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết

là hậu quả pháp lý bất lợi áp dụng đối với các chủ thể có hành vi vi phạm Các biện pháp khắc phục của chế tài dân sự đối với các vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết chủ yếu là bù đắp về vật chất Chức năng chính của chế tài này đó là nhằm

bù đắp những tổn thất về vật chất và tinh thần cho các chủ thể bị thiệt hại, tạo ra sự công bằng và bình đẳng trong các giao dịch

Luật Chứng khoán hiện hành đã quy định, trong trường hợp các hành vi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực chứng khoán nếu gây ra thiệt hại thì phải bồi thường theo quy định của pháp luật Quy định này, mục đích nhằm dẫn chiếu đến các quy định cụ thể của pháp luật dân sự khi hành vi vi phạm pháp luật về quản trị công ty gây thiệt hại cho các chủ thể khác Căn cứ để áp dụng chế tài dân sự đối với vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết như sau: có hành vi vi phạm pháp luật

về quản trị công ty niêm yết; hành vi vi phạm đó gây ra thiệt hại (có thể là thiệt hại

về vật chất hoặc có thể thiệt hại về tinh thần) thực tế và phải được chứng minh là có thật; có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm và thiệt hại (tức là hành vi vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến những thiệt hại thực tế đối với các chủ thể khác); chủ thể phải có lỗi trong việc thực hiện hành vi vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết phải Đây là những căn cứ làm phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại đối với hành vi vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết, tiếp đến là áp dụng các chế tài tương ứng với từng hành

vi và mức độ vi phạm

Bộ luật Dân sự 2015 quy định cụ thể những căn cứ, nguyên tắc và cách thức khởi kiện yêu cầu đòi bồi thường thiệt hại tại Chương XX Những hành vi vi phạm pháp luật về quản trị công ty niêm yết là những hành vi vi phạm nghĩa vụ buộc phải thực hiện theo quy định của các chủ thể có trách nhiệm trong hoạt quản trị của công

ty niêm yết Do đó, chủ thể vi phạm buộc phải bồi thường toàn bộ thiệt hại do hành vi của mình gây ra, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác (Điều 360) Và trách nhiệm bồi thường thiệt hại được Bộ luật Dân sự ghi nhận bao gồm trách nhiệm bồi