Xây dựng tài liệu và tổ chức hướng dẫn tự học theo môđun phần động lực học chất điểm thuộc môn vật lí đại cương ở trường sĩ quan lục quân 1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN THỊ NHUNG XÂY DỰNG TÀI LIỆU VÀ TỔ CHỨC HƯỚNG DẪN TỰ HỌC THEO MÔĐUN PHẦN “ĐỘNG LỰC HỌC CHẤT ĐIỂM” THUỘC MÔN VẬT LÍ ĐẠI CƯƠNG Ở TRƯ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ NHUNG

XÂY DỰNG TÀI LIỆU VÀ TỔ CHỨC HƯỚNG DẪN TỰ HỌC THEO MÔĐUN PHẦN “ĐỘNG LỰC HỌC CHẤT ĐIỂM” THUỘC MÔN VẬT LÍ ĐẠI CƯƠNG Ở TRƯỜNG SĨ QUAN LỤC QUÂN 1

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÍ CHUYÊN NGHÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP

DẠY HỌC BỘ MÔN VẬT LÍ

Mã số: 60 14 0111

Người hướng dẫn khoa học: TS Ngô Diệu Nga

HÀ NỘI – 2015

MỤC LỤC

Lời cảm ơn ……… i

Danh mục các kí hiệu, các chữ viết tắt……… ii

Mục lục……… iii

Danh mục các bảng……… v

Danh mục các biểu đồ……… vi

MỞ ĐẦU ……… 1

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC BIÊN SOẠN TÀI LIỆU VÀ TỔ CHỨC HƯỚNG DẪN TỰ HỌC THEOMÔĐUN ……… 6

1.1 Cơ sở lí luận của quá trình tự học ……… 6

1.1.1 Khái niệm tự học……… 6

1.1.2 Vai trò của tự học ……… 7

1.1.3 Các hình thức tự học ……… 9

1.1.4 Năng lực tự học……… 11

1.1.5 Chu trình tự học của người học ……… 12

1.1.6 Chu trình dạy- tự học ……… ……… 13

1.2 Tài liệu hướng dẫn tự học theo môđun 14

1.2.1 Thế nào là tài liệu tự học có hướng dẫn theo môđun 14

1.2.2 Nguyên tắc biên soạn tài liệu hướng dẫn tự học theo môđun 18

1.2.3 Phương pháp tự học có hướng dẫn theo môđun 19

1.3 Thực tiễn về hoạt động tự học Vật lí của sinh viên và việc hướng dẫn tự học của giảng viên ở Trường Sĩ quan Lục quân 1 21

Kết luận chương 1……… 27

CHƯƠNG 2 BIÊN SOẠN TÀI LIỆU VÀ TỔ CHỨC HƯỚNG DẪN TỰ HỌC THEO MÔĐUN PHẦN “ĐỘNG LỰC HỌC CHẤT ĐIỂM” THUỘC MÔN VẬT LÍ ĐẠI CƯƠNG Ở TRƯỜNG SĨ QUAN LỤC QUÂN 1 28

2.1 Tầm quan trọng của môn Vật lí đại cương trong công tác đào tạo

ở trường Sĩ quan Lục quân 1 ………

28 2.2 Nội dung chương trình Vật lí đại cương ở trường Sĩ quan Lục quân 1……… 29

2.3 Nội dung kiến thức phần “Động lực học chất điểm” thuộc chương trình Vật lí đại cương ở trường Sĩ quan Lục quân 1

30 2.4 Biên soạn tài liệu và hướng dẫn sinh viên tự học theo môđun phần “Động lực học chất điểm” thuộc chương trình Vật lí đại cương ở trường Sĩ quan Lục quân 1……… 34

2.4.1 Quy trình thiết kế và biên soạn môđun phần “Động lực học chất điểm” thuộc chương trình Vật lí đại cương ở trường Sĩ quan Lục quân 1 ……… 34

2.4.2 Thiết kế một môđun của học phần Vật lí đại cương 35

2.4.3 Hệ thống các môđun ……… 37

2.4.4 Tổ chức hướng dẫn tự học theo môđun phần “Động lực học chất điểm” thuộc chương trình Vật lí đại cương ở trường Sĩ quan Lục quân 1

71 Kết luận chương 2……… 74

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ……… 78

3.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm 78

3.2 Đối tượng thực nghiệm sư phạm 78

3.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 79

3.4 Các bước tiến hành thực nghiệm 80

3.5 Kết quả thực nghiệm và nhận xét 82

Kết luận chương 3……… 86

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ ……… 87

TÀI LIỆU THAM KHẢO ……… 89

PHỤ LỤC……… 90

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong xã hội hiện đại ngày nay, tri thức nhân loại ngày càng được

mở rộng, các phát minh mới không ngừng được công bố Là những trí thức trẻ đi đầu, SV trong các trường đại học không chỉ luôn phải nắm bắt kiến thức mới mà còn phải biết tự học, tự nghiên cứu Với SV, việc tự học, tự nghiên cứu là vô cùng quan trọng nhưng tự học như thế nào cho hiệu quả

và sử dụng công cụ nào để hỗ trợ cho quá trình tự học là vấn đề mà các SV luôn gặp khó khăn

Bên cạnh đó sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin đã và đang cung cấp cho quá trình tự học của SV những tài liệu học tập rất đa dạng, phong phú Nhưng cũng chính điều này lại gây ra nhiều khó khăn cho SV trong việc lựa chọn tài liệu học tập cho phù hợp với năng lực của từng cá nhân Trong khi việc lựa chọn được tài liệu học tập phù hợp lại là yếu tố quyết định đến kết quả tự học của họ Một tài liệu học tập vừa sức, phù hợp với năng lực và còn phải giúp SV tự kiểm tra, đánh giá được kết quả học tập cũng như sự tiến bộ của bản thân trong quá trình học tập - đó là những điều mà SV cần

Một trong những vấn đề đổi mới phương pháp dạy học ở bậc đại học

là nâng cao tính tự học, tự nghiên cứu cho SV nhằm phát huy nội lực của người học, nâng cao hiệu quả học tập, giúp SV học cách học, giúp sinh viên tiếp cận nghiên cứu khoa học Qua tự học, tự nghiên cứu và qua hoạt động hợp tác, SV rèn luyện được nhiều năng lực, phẩm chất giúp họ có thể

tiếp tục tự học, tự nghiên cứu về sau và tự học suốt đời

Định hướng đổi mới chương trình giáo dục ở nước ta đặc biệt coi trọng phương pháp dạy học Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có quy chế tạm thời ban hành kèm theo Quyết định 2091 ngày 07 tháng 10 năm 1993 về tổ chức đào tạo đại học theo hình thức tự học có hướng dẫn: “áp dụng thật sự công nghệ môđun hoá kiến thức và quản lý theo hệ thống học phần”, đồng

thời “Đổi mới phương pháp giảng dạy trong các trường đại học theo hướng thực nghiệm những phương pháp sư phạm tích cực”

Tổ chức được cho SV trường Sĩ quan lục quân 1 học tập học phần Vật lí đại cương bằng phương pháp tự học có hướng dẫn theo môđun thì có khả năng nâng cao chất lượng học tập học phần này và tăng cường khả

năng tự học, tự nghiên cứu của SV

Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi lựa chọn và tiến hành

nghiên cứu đề tài Xây dựng tài liệu và tổ chức hướng dẫn tự học theo

môđun phần “Động lực học chất điểm” thuộc môn Vật lí đại cương ở trường Sĩ quan lục quân 1

2 Lịch sử nghiên cứu của vấn đề

Trong lĩnh vực nghiên cứu về phương pháp dạy học môn Vật lí tiếp cận môđun tự học đã có một số công trình nghiên cứu như:

Luận văn Thạc sĩ của tác giả Nguyễn Thị Tân: Hướng dẫn học sinh tự học trong dạy học chương “Động học chất điểm” Vật lí 10 nâng cao, bảo

vệ năm 2011 tại trường ĐHSP Hà Nội 2

Luận văn Thạc sĩ của tác giả Nguyễn Thị Kim Cương: Hướng dẫn học sinh tự học trong dạy học chương “Dòng điện xoay chiều” Vật lí 12 nâng cao, bảo vệ năm 2010 tại trường ĐHSP Hà Nội

Luận văn Thạc sĩ của tác giả Đoàn Thanh Hà: Xây dựng tài liệu và tổ chức hướng dẫn học sinh tự học theo môđun trong dạy học chương “Hạt nhân nguyên tử” Vật lí lớp 12, bảo vệ năm 2012 tại trường ĐHGD- ĐHQG

Hà Nội

Luận án Phó tiến sĩ khoa học sư phạm của tác giả Phạm Văn Lâm (1995), Nâng cao chất lượng thực tập Vật lí đại cương ở trường Đại học kỹ thuật bằng

phương pháp tự học có hướng dẫn theo môđun

Ngoài ra còn có nhiều công trình nghiên cứu khác là các luận văn thạc

sĩ, các khóa luận tốt nghiệp trong các môn học Vật lí vận dụng tiếp cận môđun cho SV các khối trường sư phạm, học sinh các trường phổ thông

Trong chuyên ngành Lý luận và PPDH Vật lí cho đến nay chưa có ai vận dụng tiếp cận môđun để biên soạn tài liệu tự học có hướng dẫn cho SV khối nhà trường quân đội, vì vậy tôi đã chọn đề tài này áp dụng cho SV trường Sĩ quan Lục quân 1

3 Mục đích nghiên cứu của đề tài

Xây dựng được tài liệu và tổ chức hướng dẫn tự học theo môđun phần

“Động lực học chất điểm” thuộc môn VLĐC ở trường SQLQ1, nhằm phát huy tính tích cực, tự lực và đồng thời từng bước hình thành năng lực tự học cho SV

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Nghiên cứu những cơ sở lý luận và thực tiễn của việc áp dụng phương pháp tự học có hướng dẫn theo môđun đối với lĩnh vực VLĐC ở trường SQLQ 1

- Tìm hiểu quá trình tự học có hướng dẫn và phương pháp dạy học ở trường cao đẳng, đại học

- Ứng dụng phương pháp tự học có hướng dẫn theo môđun trong dạy học Vật lí ở trường cao đẳng, đại học

4.2 Xây dựng tài liệu và tổ chức hướng dẫn sinh viên tự học phần

“Động lực học chất điểm” thuộc môn VLĐC ở trường SQLQ1 theo môđun

- Nghiên cứu chương trình dạy học VLĐC ở trường SQLQ1

- Nghiên cứu, đánh giá chất lượng học tập của SV trường SQLQ1

- Xây dựng tài liệu hướng dẫn SV tự học phần “Động lực học chất điểm” theo hệ thống môđun chính và hệ thống môđun phụ đạo phù hợp với chương trình hiện hành của trường SQLQ1

- Tổ chức hướng dẫn SV tự học phần “Động lực học chất điểm” thuộc môn VLĐC ở trường SQLQ1

4.3 Đề xuất các điều kiện thực hiện phương pháp tự học có hướng dẫn theo môđun trong lĩnh vực VLĐC ở trường SQLQ1

- Điều kiện về sinh viên

- Điều kiện về giảng viên

- Điều kiện về thời gian, tài liệu học tập

4.4 Thực nghiệm sư phạm

- Tổ chức thực nghiệm sư phạm

- Xử lý thống kê các số liệu và rút ra kết luận

5 Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy và học môn VLĐC ở trường SQLQ1

5.2 Đối tượng nghiên cứu

- Cơ sở lí luận về tự học và hướng dẫn tự học theo môđun

- Nội dung kiến thức phần “Động lực học chất điểm” ở môn VLĐC ở trường SQLQ1

5.3 Phạm vi nghiên cứu

- Nội dung kiến thức phần “Động lực học chất điểm” ở môn VLĐC ở trường SQLQ1

- Xây dựng tài liệu và tổ chức hướng dẫn SV tự học theo môđun phần “Động lực học chất điểm” thuộc môn VLĐC ở trường SQLQ1

6 Giả thuyết khoa học

Nếu biên soạn được tài liệu hướng dẫn tự học theo môđun nội dung kiến thức “Động lực học chất điểm” thuộc môn VLĐC ở trường SQLQ1 bám sát mục tiêu dạy học, đồng thời tổ chức sử dụng hợp lí các hình thức hướng dẫn

SV tự học theo tài liệu đã biên soạn thì có tác dụng giúp SV tự lực chiếm lĩnh kiến thức và hình thành năng lực tự học cho họ

7 Các phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận

- Nghiên cứu các tài liệu về cơ sở lí luận hướng dẫn tự học

- Nghiên cứu chương trình VLĐC ở trường SQLQ1, chú ý phần “Động lực học chất điểm”

7.2.Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp điều tra để thu thập thông tin về thực trạng việc hướng dẫn SV tự học của GV và việc tự học của SV trong quá trình dạy học Vật lí

ở trường SQLQ1

- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá so sánh chất lượng của PPDH truyền thống với phương pháp tự học có hướng dẫn theo môđun trên cùng một đối tượng SV

7.3 Phương pháp thống kê toán

Mô tả mẫu, tính các tham số đặc trưng của mẫu và kiểm định hai giá trị trung bình cộng để so sánh kết quả học tập giữa hai lớp thực nghiệm và đối chứng

8 Tính mới mẻ của đề tài

Đề tài được xây dựng trên tư tưởng đổi mới PPDH theo hướng phát huy tính tích cực, tự chủ chiếm lĩnh kiến thức của người học và luận văn đó thể hiện được một số điểm sau:

1 Luận văn đã vận dụng lí luận về hướng dẫn tự học theo môđun trong việc biên soạn tài liệu và tổ chức hướng dẫn tự học phần “Động lực học chất điểm” của môn VLĐC ở trường SQLQ1, góp phần tăng cường năng lực tự học tự nghiên cứu của SV

2 Tổ chức cho SV tham gia vào quá trình tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau để thấy được hiệu quả của việc tự học

9 Cấu trúc của luận văn

Luận văn ngoài phần mở đầu, kết luận, các phụ lục, nội dung chính được trình bày trong ba chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc biên soạn tài liệu và tổ chức hướng dẫn tự học theo môđun

Chương 2: Biên soạn tài liệu và tổ chức hướng dẫn tự học theo môđun phần “Động lực học chất điểm” thuộc môn Vật lí đại cương ở trường Sĩ quan lục quân 1

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC BIÊN SOẠN TÀI LIỆU VÀ TỔ CHỨC HƯỚNG DẪN TỰ HỌC THEO

MÔĐUN 1.1 Cơ sở lý luận của quá trình tự học

1.1.1 Khái niệm tự học

Có rất nhiều khái niệm khác nhau về tự học

Theo từ điển giáo dục học – NXB Từ điển Bách khoa 2001: Tự học

là quá trình tự mình hoạt động lĩnh hội tri thức khoa học và rèn luyện kĩ năng thực hành

Trong tập bài giảng chuyên đề “Dạy tự học cho SV trong các nhà trường trung học chuyên nghiệp và cao đẳng, đại học”, GS- TSKH Thái Duy Tuyên viết: Tự học là hoạt động độc lập chiếm lĩnh kiến thức, kĩ năng,

kĩ xảo, là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp, ) cùng các phẩm chất động cơ, tình cảm

để chiểm lĩnh tri thức một lĩnh vực hiểu biết nào đó hay những kinh nghiệm lịch sử, xã hội của nhân loại, biến nó thành sở hữu của chính bản thân người học.[5, tr.1]

Theo Giáo sư Đặng Vũ Hoạt và Phó giáo sư Hà Thị Đức trong cuốn “Lý luận dạy học đại học” thì “Tự học là một hình thức tổ chức dạy học cơ bản ở đại học Đó là một hình thức nhận thức của cá nhân, nhằm nắm vững hệ thống tri thức

và kỹ năng do chính người học tự tiến hành ở trên lớp hoặc ở ngoài lớp, theo hoặc

không theo chương trình và sách giáo khoa đã được qui định”.[4, tr.35]

Trong bài phát biểu tại hội thảo nâng cao chất lượng dạy học tổ chức vào tháng 11 năm 2005 tại Đại học Huế, GS Trần Phương cho rằng: Học bao giờ và vào lúc nào cũng chủ yếu là tự học, tức là biến kiến thức khoa học tích lũy từ nhiều thế hệ của nhân loại thành kiến thức của mình, tự cải tạo tư duy của mình và rèn luyện cho mình kĩ năng thực hành những tri thức ấy [5, tr.2]

Mỗi nhà nghiên cứu đều đưa ra một định nghĩa riêng về tự học,

nhưng tất cả đều có chung quan điểm: Tự học là quá trình tự giác, tích

cực, độc lập chiếm lĩnh kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo và kinh nghiệm lịch sử của xã hội loài người nói chung và của chính bản thân người học nói riêng Trong quá trình đó, người học là chủ thể của quá trình nhận thức,

nỗ lực sử dụng các năng lực trí tuệ và có khi cả cơ bắp cùng với các phẩm chất của mình để tiến hành hoạt động nhận thức.[8, tr.13]

Như vậy, tự học là một bộ phận của học, nó cũng được hình thành bởi những thao tác, cử chỉ, ngôn ngữ, hành động của người học trong hệ thống tương tác của hoạt động dạy học Tự học phản ánh rõ nhất nhu cầu bức xúc về học tập của người học, phản ánh tính tự giác và nỗ lực của người học, phản ánh năng lực

tổ chức và tự điều khiển của người học nhằm đạt kết quả nhất định trong hoàn cảnh nhất định với nội dung học tập nhất định

Tự học thể hiện bằng cách tự đọc tài liệu giáo khoa, sách báo các loại, nghe radio, truyền hình, nghe nói chuyện, báo cáo, tham quan bảo tàng, triển lãm, xem phim, kịch, giao tiếp với người có học, với các chuyên gia và những người hoạt động thực tiễn trong các lĩnh vực khác nhau Người tự học phải biết cách lựa chọn tài liệu, tìm ra những điểm chính, điểm quan trọng trong các tài liệu đã đọc, đã nghe, phải biết cách ghi chép những điều cần thiết, biết viết tóm tắt và làm đề cương, biết cách tra cứu từ điển và sách tham khảo, biết cách làm việc trong các thư viện, Đối với SV, tự học còn được thể hiện bằng cách tự làm các bài tập chuyên môn, tổ chức các câu lạc bộ, các nhóm thực nghiệm và các hoạt động ngoại khoá khác Tự học đòi hỏi phải có tính độc lập, tự chủ, tự giác và kiên trì cao

1.1.2 Vai trò của tự học

Trong quá trình dạy học nói chung, dạy học ở đại học nói riêng, GV luôn giữ một vai trò quan trọng đặc biệt không thể thiếu được đó là sự tổ chức, điều khiển, hướng dẫn, chỉ đạo hoạt động học tập của SV Nhưng thực tế cho thấy rằng, dù GV viên có kiến thức uyên thâm đến đâu, phương pháp giảng dạy hay đến mấy nhưng SV không chịu đầu tư thời gian, không có sự lao động của cá nhân, không có niềm khao khát với tri thức, không có sự say