Xây dựng các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học chủ đề tổ hợp xác suất chương trình môn toán lớp 11

Khi tham gia hoạt động trải nghiệm sáng tạo học sinh được trực tiếp tham gia vào các hoạt động thực tiễn trong nhà trường hoặc trong xã hội dưới sự hướng dẫn và tổ chức của nhà giáo dục,

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRẦN THỊ THỦY

XÂY DỰNG CÁC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO TRONG DẠY HỌC CHỦ ĐỀ TỔ HỢP – XÁC SUẤT CHƯƠNG TRÌNH

MÔN TOÁN LỚP 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM TOÁN HỌC

HÀ NỘI – 2018

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

LỜI CẢM ƠN

Sau một thời gian nghiên cứu, cố gắng làm việc một cách nghiêm túc, tôi

đã hoàn thành đề tài này Tôi xin bày tỏ lòng biết đến những người đã giúp

đỡ, bên cạnh tôi suốt thời gian qua

Đầu tiên, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới PGS.TS Lê Anh Vinh, người hướng dẫn khoa học đã giúp tôi lựa chọn đề tài nghiên cứu, gợi ý cách thức tìm hiểu, tiếp cận với đối tượng nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu và cách thức làm đề tài

Tôi xin gửi lời cảm ơn tới các thầy cô và các em học sinh tại trung tâm Edufly đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn tới các thầy cô giáo, nhân viên Khoa

Sư phạm, Phòng Tư liệu Trường Đại học Giáo Dục- Đại học Quốc Gia Hà Nội đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt thời gian qua

Trong quá trình làm luận văn, mặc dù đã rất cố gắng tìm hiểu và nghiên cứu nhưng vẫn khó có thể tránh khỏi những thiếu sót Do đó, tôi rất mong nhận được sự nhận xét, góp ý của các quý thầy cô và bạn đọc

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 15 tháng 11 năm 2018

Học viên

Trần Thị Thủy

DANH MỤC CÁC BẢNG, HÌNH VÀ SƠ ĐỒ

Trang

Sơ đồ: 1.1 Sơ đồ biểu thị cấu trúc của hoạt động 9 Hình: 3.1 Hoạt động của học sinh tham gia hoạt động 72

Bảng: 3.1 Mức độ hứng thú với bài học của học sinh khi đƣợc

động

73

Bảng: 3.2 Mong muốn tìm hiểu sâu hơn về nội dung đƣợc

học 73 Bảng: 3.3 Mong muốn tiếp tục đƣợc tham gia các hoạt động trải

nghiệm 73

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ii

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ VÀ SƠ ĐỒ iii

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 8

1.1 Cơ sở lí luận 8

1.1.1 Khái niệm, mục tiêu của hoạt động trải nghiệm sáng tạo 8

1.1.1.1 Hoạt động trải nghiệm sáng tạo 8

1.1.1.2 Mục tiêu của hoạt động trải nghiệm sáng tạo 15

1.1.2 Đặc điểm của hoạt động trải nghiệm sáng tạo 16

1.1.2.1 Nội dung của hoạt động trải nghiệm sáng tạo mang tính

tích hợp và phân hóa cao 16

1.1.2.2 Hoạt động trải nghiệm sáng tạo được thực hiện dưới nhiều

hình thức đa dạng 18

1.1.2.3 Hoạt động trải nghiệm mang tính sáng tạo 18

1.1.2.4 Hoạt động trải nghiệm sáng tạo đòi hỏi sự phối hợp, liên

kết nhiều lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường 19

1.1.2.5 Học qua trải nghiệm giúp lĩnh hội những kinh nghiệm mà

các hình thức học tập khác không thực hiện được 19

1.1.3 Các hình thức và phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm

sáng tạo trong dạy học Toán 20

1.1.3.1 Hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo 20

1.1.3.2 Phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo 23

1.1.4 Đánh giá hoạt động trải nghiệm sáng tạo 28

1.2 Cơ sở thực tiễn 33

1.2.1 Thực trạng dạy và học Tổ hợp- xác suất ở trường phổ thông 33

1.2.2 Thực trạng của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo

trong dạy học Tổ hợp- xác suất 33

Kết luận chương 1 35

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM

SÁNG TẠO TRONG DẠY HỌC TỔ HỢP- XÁC SUẤT 36

2.1 Cơ sở lựa chọn chủ đề 36

2.2 Yêu cầu chung về thiết kế hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong

dạy học 37

2.3 Cấu trúc chung khi tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong

dạy học 38

2.4 Xây dựng một số hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh

trong dạy học tổ hợp - xác suất lớp 11 43

2.4.1 Hoạt động trải nghiệm sáng tạo 1 43

2.4.2 Hoạt động trải nghiệm sáng tạo 2 58

Kết luận chương 2 70

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 71

3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 71

3.2 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 71

3.3 Thời gian và đối tượng thực nghiệm 72

3.4 Tiến hành thực nghiệm 72

3.5 Đánh giá kết quả thực nghiệm 73

3.5.1 Phân tích định tính 73

3.5.2 Phân tích định lượng 74

Kết luận chương 3 76

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 77

TÀI LIỆU THAM KHẢO 79 PHỤ LỤC

nó không phải là kiểm tra kiến thức sách vở tại trường học mà nó là xem xét năng lực hiểu biết thực tế của học sinh Bài thi giúp đánh giá, kiểm tra khả năng vận dụng các kiến thức Toán của học sinh vào giải quyết các vấn đề của thực tế, kiểm tra khả năng vận dụng những kiến thức khoa học vào lí giải các tình huống Toán học Đồng thời bài thi giúp đo lường khả năng vận dụng kiến thức vào đọc hiểu các tài liệu[7]

Ngay từ lần đầu tiên tham dự chương trình này, Việt Nam đã nằm trong top 20 các nước có điểm chuẩn cao hơn điểm trung bình của OECD và cao hơn nhiều nước có nền kinh tế phát triển như Mỹ, Pháp, Anh [7] Đây quả thực là một niềm tự hào đối với giáo dục nước nhà Tuy nhiên, từ kết quả trên

có khẳng định được Việt Nam đã đi sâu vào việc dạy học thông qua các kiến thức thực tế hay chưa, thực trạng việc dạy học ở nước ta đã gắn liền với thực tiễn đời sống chưa? Câu trả lời đó tự mỗi chúng ta đều có thể trả lời Do vậy việc dạy học gắn với thực tiễn là thực sự cần thiết, nó cho học sinh được trải nghiệm và lĩnh hội kiến thức để giải quyết nhiều vấn đề cuộc sống đặt ra

Những điều đó, bây giờ nó được gọi dưới cái tên “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo”

Từ giữa thế kỉ XX, John Dewey - nhà khoa học giáo dục nổi tiếng người

Mĩ đã chỉ ra rằng: để nâng cao hiệu quả giáo dục chúng ta cần có sự liên kết giữa người học, những kiến thức được học với thực tiễn cuộc sống Theo Kolb (1984) nhận định rằng bản chất của hoạt động học là quá trình trải nghiệm trong đó kiến thức của người học được hình thành thông qua việc chuyển hóa kinh nghiệm thu được

Ngoài các ý kiến, nhận định trên, một số học giả quốc tế khác cho rằng

“giáo dục trải nghiệm coi trọng và khuyến khích mối liên hệ giữa các bài học trừu tượng với các hoạt động giáo dục cụ thể để tối ưu hóa kết quả học tập (Sakofs, 1995); học từ trải nghiệm phải gắn kinh nghiệm của người học với hoạt động phản ánh và phân tích (Chapman, McPhee and Proudman, 1995); chỉ có kinh nghiệm thì chưa đủ để được gọi là trải nghiệm; chính quá trình phản ánh đã chuyển hóa kinh nghiệm thành trải nghiệm giáo dục (Joplin, 1995)”

Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là hoạt động giáo dục được nhiều nước quan tâm, đặc biệt là các nước có nền giáo dục phát triển như Đức, Anh, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, Singapore

Tại Singapore, các chương trình của các nhóm nghệ thuật trong trường phổ thông hay những kinh nghiệm để sáng tạo nghệ thuật đều được tài trợ toàn bộ bởi chương trình giáo dục nghệ thuật của chương trình giáo dục nghệ thuật của hội đồng nghệ thuật quốc gia

Tại Netherlands, xây dựng các trang mạng nhằm trợ giúp học sinh có những sáng tạo làm quen với nghề nghiệp Tại đây, mỗi học sinh sẽ nhận được một khoản tiền nhỏ để thực hiện dự án do mình xây dựng, sáng tạo ra

thông qua việc gửi hồ sơ dự án của mình vào các trang mạng đó Đồng thời các trang mạng cũng là nguồn để học sinh tìm hiểu thêm các thông tin

Tại Vương quốc Anh học sinh được khuyến khích sự đổi mới, sáng tạo, dám nghĩ dám làm Học sinh được học tập thông qua các tình huống, bối cảnh phong phú, đa dạng Đồng thời đòi hỏi sự am hiểu về kiến thức và có các kĩ năng cần thiết để phát triển sự sáng tạo và tư duy cho học sinh; đặt ra nhiều cách thức khác nhau để giải quyết vấn đề chứ không dập khuông theo một phương pháp, sau đó phân tích, lựa chọn giải pháp tối ưu từ đó sẽ thu được kết quả cao hơn

Tại Đức, ngay từ cấp Tiểu học học sinh đã được chú trọng đến phát triển các kĩ năng cá nhân, trong đó có phát triển kĩ năng sáng tạo cho trẻ; phát triển khả năng học độc lập; tư duy phê phán và học từ kinh nghiệm của chính mình Tại Nhật, trẻ được nuôi dưỡng năng lực ứng phó với sự thay đổi của xã hội, hình thành một cơ sở vững mạnh để khuyến khích sự sáng tạo

Tại Hàn Quốc, mục tiêu của hoạt động trải nghiệm sáng tạo là hướng đến con người được giáo dục, có sức khỏe, độc lập và sáng tạo Ở mỗi cấp học sẽ có những yêu cầu nhất định như ở cấp tiểu học và Trung học cơ sở học sinh được chú trọng tới việc phát triển cảm xúc và ý tưởng sáng tạo, ở cấp THPT chú trọng vào phát triển công dân toàn cầu có suy nghĩ sáng tạo

Ở Việt Nam, tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX khẳng định giáo dục đào tạo cùng với Khoa học công nghệ là quốc sách hàng đầu Nghị quyết Hội nghị số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 của Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục đã chỉ ra rằng “chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học” Do đó, trong dự thảo chương trình giáo dục phổ thông tổng thể, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã coi hoạt động trải nghiệm sáng tạo là một bộ phận của chương trình giáo dục phổ thông sau năm 2015

Khi tham gia hoạt động trải nghiệm sáng tạo học sinh được trực tiếp tham gia vào các hoạt động thực tiễn trong nhà trường hoặc trong xã hội dưới

sự hướng dẫn và tổ chức của nhà giáo dục, qua đó phát triển tình cảm, đạo đức, các kỹ năng và tích lũy kinh nghiệm riêng của các cá nhân Trải nghiệm sáng tạo là hoạt động được coi trọng trong từng môn học; đồng thời cũng có

sự tổng hợp của nhiều lĩnh vực giáo dục, kiến thức, kĩ năng khác nhau Qua đây ta thấy hoạt động trải nghiệm sáng tạo là hoạt động có sự phối hợp nhuần nhuyễn giữa trải nghiệm và sáng tạo, đồng thời nó tạo cơ hội cho học sinh được tham gia trải nghiẹm để tích lũy thêm nhiều kinh nghiệm, từ đó có thể tổng hợp và khái quát thành hiểu biết theo cách của mỗi cá nhân

Bên cạnh các môn học trong chương trình giáo dục bậc THPT, Toán là một môn học chiếm vị trí quan trọng, là công cụ cho việc dạy và học các môn học khác Tuy nhiên, ở bậc THPT môn Toán việc dạy và học Toán thường mang nặng tính lý thuyết và hàn lâm do môn Toán có tính trừu tượng Tuy nhiên, môn Toán vẫn là môn học xuất phát và bắt nguồn từ thực tiễn, đồng thời nó cũng có rất nhiều ứng dụng trong xã hội Tiêu biểu ta có thể nói tới nội dung Tổ hợp – xác suất trong chương trình môn Toán lớp 11, đây là nội dung có rất nhiều các bài toán mang tính thực tiễn và cũng là nội dung áp dụng được rất nhiều kiến thức trong đời sống

Trong thực tế cuộc sống, Toán tổ hợp – xác suất xuất hiện đã từ rất lâu

Từ hàng nghìn năm trước, các ý niệm về tổ hợp - xác suất đã xuất hiện thông qua việc chơi cờ bạc, tuy nhiên để mô tả các ý niệm đó bởi Toán học và được

sử dụng trong đời sống thực tế thì muộn hơn rất nhiều Toán về tổ hợp xác suất nó không dừng lại ở phạm vi một môn học nữa mà nó còn đóng góp rất lớn trong các lĩnh vực khác như kinh tế, chính trị Nhận thấy tầm quan trọng của Tổ hợp – xác suất trong xã hội hiện đại nên ở nhiều quốc gia, Tổ hợp - xác suất được đưa vào giảng dạy với nhiều mức độ khác nhau Ở nước ta Trong chương trình Toán phổ thông, nội dung Tổ hợp – xác suất là một nội

dung khó, thường xuất hiện trong các cuộc thi và các công trình nghiên cứu Tuy nhiên, phần lớn các công trình nghiên cứu đi vào việc xây dựng các dạng bài tập, cách giải quyết các bài toán khó hay chỉ sai lầm học sinh thường mắc phải Đây đều là những nghiên cứu về mặt lý thuyết, kiến thức chứ chưa tập trung vào khai thác các kĩ năng, hoạt động Những vấn đề này kết hợp cùng lượng kiến thức học được sẽ giúp hình thành các năng lực cho học sinh

Từ những lí do trên tôi quyết định lựa chọn chủ đề “Xây dựng các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học chủ đề tổ hợp – xác suất chương trình môn Toán lớp 11” làm đề tài luận văn của mình

2 Mục đích nghiên cứu

Khẳng định vai trò và ý nghĩa của hoạt động học tập trải nghiệm sáng tạo, từ đó đưa ra các hình thức và biện pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học chủ đề Tổ hợp – xác suất chương trình môn Toán lớp 11

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về hoạt động trải nghiệm sáng tạo như khái niệm, mục tiêu, đặc điểm, các hình thức và phương pháp tổ chức, cách đánh giá các hoạt động trải nghiệm sáng tạo

- Nghiên cứu thực trạng việc dạy học tổ hợp xác suất trong trường học cũng như thực trạng tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong nội dung Tổ hợp – xác suất

- Xây dựng nội dung và cách thức tổ chức và đánh giá các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học chủ đề tổ hợp – xác suất

- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá bước đầu hiệu quả của các hoạt động được xây dựng

4 Câu hỏi nghiên cứu

- Tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho học sinh trong dạy học chủ đề tổ hợp – xác suất có phát huy được sự hứng thú học tập, tính tích cực

cho học sinh không?

5 Khách thể, đối tượng nghiên cứu

- Khách thể nghiên cứu: hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học ở trường THPT

- Đối tượng nghiên cứu: Các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học chủ đề tổ hợp – xác suất chương trình môn Toán 11 cho học sinh THPT

6 Giả thuyết nghiên cứu

- Xây dựng và tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học chủ

đề tổ hợp xác suất góp phần nâng cao hứng thú, kĩ năng, nhận thức cho học sinh trong môn Toán

7 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi nghiên cứu: Quá trình tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo

trong dạy học chủ đề Tổ hợp – xác suất cho học sinh lớp 11

8 Phương pháp nghiên cứu

8.1 Nghiên cứu lí luận

- Nghiên cứu các dự thảo, chương trình của Bộ Giáo dục và Đào tạo về hoạt động trải nghiệm sáng tạo và cách tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng

tạo trong dạy học

- Nghiên cứu các phương pháp dạy học môn Toán, các tài liệu giáo dục

có liên quan tới đề tài, đặc biệt các tài liệu liên quan đến hoạt động trải

nghiệm sáng tạo

- Nghiên cứu sách giáo khoa, sách tham khảo có liên quan đến chủ đề tổ hợp – xác suất, các nghiên cứu trước đây về tổ chức hoạt động trải nghiệm

sáng tạo

8.2 Điều tra, quan sát

- Khảo sát thực trạng của việc dạy và học Tổ hợp – xác suất ở trường phổ thông

- Khảo sát định tính về tính sinh động, hấp dẫn của giờ dạy Toán khi học sinh được tham gia các hoạt động trải nghiệm sáng tạo

8.3 Thực nghiệm sư phạm

Thực nghiệm sư phạm nhằm bước đầu khẳng định tính khả thi, hiệu quả của việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm, sáng tạo trong dạy học chủ đề tổ hợp – xác suất cho học sinh lớp 11

8.4 Phỏng vấn

Phỏng vấn các học sinh để thu thập thêm thông tin về mức độ hứng thú của học sinh khi tham gia vào các hoạt động trải nghiệm trải nghiệm sáng tạo trong dạy học chủ đề tổ hợp – xác suất

9 Cấu trúc của luận văn

Ngoài các phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, luận văn được chia thành 3 chương:

Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn

Chương 2 Xây dựng một số hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học tổ hợp – xác suất

Chương 3 Thực nghiệm sư phạm

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Khái niệm, mục tiêu của hoạt động trải nghiệm sáng tạo

1.1.1.1 Hoạt động trải nghiệm sáng tạo

Để tìm hiểu về khái niệm hoạt động trải nghiệm sáng tạo ta sẽ đi xem xét

từng khái niệm “hoạt động”, “trải nghiệm”,“sáng tạo” và xem xét mối quan

hệ qua lại giữa chúng với nhau

 Hoạt động

Cuộc sống con người là một chuỗi các hoạt động trong đó con người là chủ thể của các hoạt động Con người và thế giới có mối quan hệ tác động qua lại với nhau để tạo ra sản phẩm cả về phía con người, cả về phái thế giới Mối quan hệ giữa con người và thế giới bao gồm hai quá trình gắn bó, tác động lẫn nhau

Quá trình thứ nhất là quá trình đối tượng hóa (xuất tâm) Quá trình này chủ thể (con người) chuyển năng lực của mình thành sản phẩm hoạt động và trong quá trình này tâm lí con người được bộc lộ, được khách quan hóa trong quá trình làm ra sản phẩm Có nghĩa là tại quá trình này con người sẽ tác động vào thế giới khách quan và sản phẩm tạo ra của quá trình này mang đặc điểm tâm lí của người tạo ra nó[20]

Quá trình thứ hai là quá trình chủ thể hóa (nhập tâm) Quá trình này chủ thể (con người) chuyển những nội dung khách thể là những quy luật, bản chất của sự vật vào bản thân mình tạo nên tâm lí, ý thức và nhân cách của bản thân Đồng thời đây cũng là quá trình con người lĩnh hội thế giới, thông qua

đó con người tích lũy thêm được những vốn kinh nghiệm để có thể tác động ngược trở lại thế giới [20]

Do vậy, ta thấy rằng trong quá trình con người tham gia và thực hiện các hoạt động, con người vừa tạo ra sản phẩm về phía thế giới, vừa tạo ra tâm lý của mình, hay nói cách khác thì tâm lí, ý thức, nhân cách sẽ được bộ

lộ và hình thành trong hoạt động

Đặc điểm của hoạt động

- Tính đối tượng: Đối tượng là tất cả những yếu tố tự nhiên, xã hội mà con người hướng tới nhằm nhận thức, cải tạo, là cái con người cần làm ra, cần chiếm lĩnh đó chính là là động cơ

- Tính chủ thể: Hoạt động do con người tiến hành, con người ở đây có thể xét

là một người hay một nhóm người, con người tác động một cách chủ động, tích cực và tực giác vào khách thể

- Tính mục đích: Mục đích của hoạt động là làm biến đổi thế giới (khách thể) và biến đổi bản thân chủ thể đồng thời nó gắn liền với tính đối tượng và bị nội dung xã hội chế ước, đồng thời nó phụ thuộc vào nhận thức và

sự phát triển nhân cách của cá nhân

- Tính gián tiếp: Con người sử dụng công cụ lao động, ngôn ngữ, hình ảnh tâm lí trong đầu tác động vào khách thể trong quá trình hoạt động của bản thân

Cấu trúc của hoạt động

Sơ đồ: 1.1 Sơ đồ biểu thị cấu trúc của hoạt động

Sơ đồ trên biểu thị mối quan hệ qua lại giữa động cơ và mục đích, giữa động cơ chung và động cơ riêng, giữa mục đích và mục đích bộ phận, mối quan hệ này được nảy sinh từ hoạt động Do vậy, hoạt động của con người đã tạo nên các mối quan hệ tác động qua lại này.Và cũng thông qua đó mà tâm

lý, ý thức và nhanan cách của con người được bộc lộ

Từ những yếu tố trên ta thấy rằng hoạt động là yếu tố quyết định trực tiếp tới sự hình thành và phát triển tâm lí, ý thức nhân cách của con người Thông qua hoạt động mà con người có thể tiếp thu và lĩnh hội những kinh nghiệm và tích lũy thành kinh nghiệm của bản thân, đồng thời hình thành và phát triển những phẩm chất, năng lực cho riêng cá nhân mình Thông qua hai quá trình tác động qua lại của hoạt động mà con người có thể nhận thức và chiếm lĩnh được thế giới và cũng chính bằng hoạt động mà con người có thể cải tạo thế giới và cải tạo chính bản thân mình

 Trải nghiệm

Nhắc tới trải nghiệm hẳn ai cũng nghĩ tới hoạt động của con người, bản chất của giáo dục là trải nghiệm Do vậy trong quá trình giáo dục chúng ta không thể chỉ dạy thuần lý thuyết mà phải cho học sinh được trải nghiệm thông qua các hoạt động, chúng ta phải chuyển từ việc dạy học tiếp cận kiến thức sang hướng tiếp cận năng lực Con người của thời đại mới không chỉ học tập từ sách vở, trường lớp mà còn học tập từ thế giới bên ngoài, có như vậy

con người mới tích lũy được nhiều kinh nghiệm, trí thức, đồng thời biết sử dụng những điều học được áp dụng vào thực tiễn của cuộc sống

Quá trình trải nghiệm bao gồm hai yếu tố “thử” và “sai” Thông qua trải nghiệm con người học được nhiều vốn kinh nghiệm quý giá mà chỉ có chính bản thân mình từng trải qua mới thấm thía và tự rút ra được Đôi khi những kinh nghiệm của người khác sẽ không đúng với chính bản thân mình, do vậy cần có trải nghiệm để học hỏi những kinh nghiệm của thế hệ trước, nhưng từ

đó lại rút ra kinh nghiệm riêng cho bản thân Đồng thời thông qua trải nghiệm con người nhận ra được những năng lực của bản thân để có thể phát triển và hoàn thiện mình

Đặc điểm của trải nghiệm

- Con người được trực tiếp tham gia vào các hoạt động và các mối quan hệ một cách tự giác

- Con người được thử nghiệm và thể hiện bản thân mình, thông qua đó có thể phát hiện những năng lực của bản thân

- Con người được tham gia giao lưu, tương tác, làm việc cùng với người khác, với tập thể cộng đồng, với các sự vật, hiện tượng trong cuộc sống

- Con người được thành một chủ thể chủ động, tích cực, sáng tạo

Trải nghiệm luôn bao gồm hai yếu tố gắn liền với nhau đó là hành động

và cảm xúc, nếu thiếu đi một trong hai yếu tố này thì đều không mang lại kết quả Kết quả hướng tới của trải nghiệm là hình thành được những hiểu biết mới, kinh nghiệm mới, những năng lực, thái độ và giá trị mới

Các dạng trải nghiệm

Có rất nhiều các dạng trải nghiệm, dựa vào từng tiêu chí ta có thể phân thành các dạng trải nghiệm Ví dụ như căn cứ vào cơ quan tham gia hoạt động ta phân thành trải nghiệm trong đầu, trải nghiệm bằng thao tác tay chân,

trải nghiệm các giác quan; căn cứ vào phạm vi diễn ra hoạt động ta phân thành trải nghiệm trên lớp và trải nghiệm ngoài trời; căn cứ vào các quá trình tâm lí ta có thể kể tới trải nghiệm cảm giác bên ngoài, trải nghiệm tư duy và tưởng tượng, trải nghiệm tri giác, trải nghiệm các cung bậc cảm xúc, trải nghiệm về ghi nhớ

Vì những yếu tố trên, ta thấy rằng trải nghiệm rất đa dạng và phong phú nên việc tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo cũng rất đa dạng Chúng ta không chỉ gò bó, ép buộc rằng việc trải nghiệm phải là được tham gia các hoạt động ngoài trời mà tùy vào điều kiện thực tế chúng ta có thể tổ chức các hoạt động trải nghiệm ngay tại lớp học Khi học sinh được tham gia, tiếp xúc với các hoạt động trên lớp, các sự vật, hiện tượng cũng đã giúp học sinh hình thành kinh nghiệm cho bản thân và như thế cũng có nghĩa là học sinh được trải nghiệm thông qua việc hiểu đúng về trải nghiệm mà giáo viên, nhà giáo dục có thể lựa chọn được các hình thức và phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm một cách phù hợp nhất

 Sáng tạo

Trong cuộc sống thường ngày, hẳn ai cũng từng nghe tới cụm từ sáng tạo, nó thường được nhắc đến như con người sáng tạo, công ty sáng tạo, làm việc sáng tạo Vậy sáng tạo là gì?

Có rất nhiều ý kiến nói về sáng tạo như:

+ Là dám nghĩ dám làm

+ Là nhìn nhận một vấn đề, một câu hỏi theo một khía cạnh khác + Là nghĩ ra một ý tưởng hay một sản phẩm mới hoặc cải biên lại chúng

Tất cả các định nghĩa ở trên chỉ đúng ở một khía cạnh nhất định, một cách đầy đủ sáng tạo là hoạt động tạo ra bất cứ cái gì có đồng thời tính mới

và tính ích lợi (trong phạm vi áp dụng cụ thể) Sáng tạo là một đặc trưng nổi bật của tâm lí con người, trong thời đại công nghệ, kinh tế trí thức đòi hỏi con người phải luôn vận động và chuyển mình, khi đó năng lược thích nghi và năng lực sáng tạo được phát huy tối đa

Đặc điểm của sáng tạo

- Bao gồm cả yếu tố kiến thức và trình độ chuyên môn

- Khả năng tư duy nhạy bén, uyển chuyển và linh hoạt

Do vậy ta thấy rằng sáng tạo xuất hiện ở bất cứ lĩnh vực nào của thế giới vật chất và tinh thần nó tạo nên sự khác biệt của đối tượng và có thể mang lại lợi ích cho bản thân, gia đình và xã hội

Thông qua việc tìm hiểu các thuật ngữ “hoạt động”, “trải nghiệm” và

“sáng tạo” chúng ta thấy rằng thuật ngữ “hoạt động trải nghiệm sáng tạo” không chỉ đơn thuần là việc ghép ý nghĩa của 3 thuật ngữ trên lại với nhau, vì như ở trên ta đã phân tích trong hoạt động vẫn còn bao gồm trải nghiệm và sáng tạo Do đó, việc tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo sẽ đem lại cho học sinh những cái nhìn mới mẻ, tạo điều kiện cho học sinh được thử nghiệm thực tế, được giao tiếp, trao đổi với mọi người Qua đó các em sẽ hình thành được nhân cách, phẩm chất, năng lực và cá tính riêng cho bản thân

Do vậy, để một hoạt động được gọi là hoạt động trải nghiệm sáng tạo thì phải đảm bảo đủ ba yếu tố là hoạt động – trải nghiệm – sáng tạo Hay nói cách khác hoạt động đó cần đảm bảo việc tổ chức phải có mục đích, có tổ chức và hình thành được những năng lực phẩm chất cho người học

Theo tác giả Đinh Thị Kim Thoa nhận định rằng: “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là hoạt động giáo dục, trong đó, dưới sự hướng dẫn của nhà giáo dục, từng cá nhân học sinh được tham gia trực tiếp vào các hoạt động khác nhau của đời sống nhà trường cũng như ngoài xã hội với tư cách là chủ thể của hoạt động, qua đó phát triển năng lực thực tiễn, phẩm chất nhân cách và phát huy tiềm năng sáng tạo của cá nhân mình”

Nhà giáo dục lúc này chỉ đóng vai trò hướng dẫn, hỗ trợ và giám sát học sinh, để mỗi học sinh sẽ trở thành chủ thể của hoạt động, thông qua đó học sinh được tự mình tham gia hoạt động Điều đó sẽ phát huy tính tích cực, chủ động ở mỗi cá nhân học sinh và kết quả mong muốn đạt được sẽ là năng lực thực tiễn, phẩm chất năng lực sáng tạo ở mỗi cá nhân

Theo tác giả Ngô Thị Thu Dung, bản chất của hoạt động ở người là trải nghiệm sáng tạo Tính sáng tạo này là tính sáng tạo của mỗi cá nhân chứ không phải của cả tập thể

Theo tác giả Ngô Thị Tuyên cho rằng hoạt động trải nghiệm trong nhà trường cần được hiểu là hoạt động có động cơ, có đối tượng để chiếm lĩnh, được tổ chức bằng các việc làm cụ thể của học sinh, được thực hiện trong thực tế, được sự định hướng, hướng dẫn của nhà trường

Từ các quan điểm trên, em đồng ý với quan điểm sau: “Hoạt động trải

nghiệm sáng tạo là một hoạt động giáo dục tích cực, tự giác có mục đích, được tổ chức theo phương thức tạo điều kiện cho học sinh tham gia trực tiếp vào các loại hình hoạt động và giao lưu, nhằm hình thành và phát triển cho học sinh những phẩm chất, tư tưởng, ý chí, tình cảm, giá trị và kĩ năng

sống và những năng lực cần có của con người trong xã hội hiện đại (hay nói cách khác là phát triển toàn diện nhân cách học sinh), nhằm mục đích tạo nhiều cơ hội để học sinh được tham gia trực tiếp vào hoạt động, phát huy

khả năng sáng tạo, tạo ra cái mới có giá trị với bản thân và xã hội.”

1.1.1.2 Mục tiêu của hoạt động trải nghiệm sáng tạo

Dựa theo dự thảo Chương trình giáo dục phổ thông về hoạt động trải nghiệm của Bộ Giáo dục - Đào tạo ngày 19/1/2018, mục tiêu của hoạt động trải nghiệm sáng tạo như sau:

 Mục tiêu chung

Hoạt động trải nghiệm giúp hình thành và phát triển các năng lực cần thiết cho học sinh thông qua các chủ đề hoạt động gắn liền với những nội dung về quê hương, đất nước, con người Thông qua hoạt động trải nghiệm, học sinh có cơ hội khám phá bản thân và thế giới xung quanh, phát triển đời sống tâm hồn phong phú, biết rung cảm trước cái đẹp của thiên nhiên và tình người, có quan niệm sống và ứng xử nhân văn; bồi dưỡng cho học sinh tình yêu đối với quê hương, đất nước, ý thức về cội nguồn và bản sắc của dân tộc

để góp phần giữ gìn, phát triển các giá trị tốt đẹp của con người Việt Nam [2]

 Mục tiêu theo các cấp học

+ Mục tiêu ở tiểu học

Ở cấp tiểu học, hoạt động trải nghiệm nhằm giúp học sinh hình thành các

kĩ năng sống cơ bản, biết tuân thủ các nội quy, quy định; có thói quen sinh hoạt tích cực trong cuộc sống hằng ngày, nền nếp học tập ở nhà cũng như ở trường; bắt đầu có định hướng tự đánh giá và tự điều chỉnh bản thân; hình thành những hành vi giao tiếp, ứng xử có văn hóa; có ý thức làm việc nhóm, ý thức tham gia hoạt động lao động, hoạt động xã hội, hoạt động phục vụ cộng đồng; bước đầu biết cách tổ chức một số hoạt động đơn giản, làm quen và hình thành hứng thú với một số nghề gần gũi với cuộc sống của học sinh [2]

+ Mục tiêu ở trung học cơ sở

Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp ở trung học cơ sở giúp học sinh tiếp tục củng cố và phát triển các kĩ năng sống cơ bản, thói quen tích cực, nền nếp học tập, hành vi ứng xử văn hóa ở tiểu học Ở trung học cơ sở, hoạt động trải nghiệm tập trung hơn vào sự phát triển phẩm chất, trách nhiệm của mỗi cá nhân, đó là trách nhiệm với gia đình, xã hội, trách nhiệm trong học tập Từ đó học sinh hình thành được các năng lực giải quyết vấn đề, năng lực tự điều chỉnh và tự đánh giá, đồng thời hình thành các giá trị cá nhân Khi học sinh tham gia vào một hoạt động trải nghiệm sáng tạo ở lứa tuổi này, học sinh được tham gia vào các hoạt động phục vụ cho cộng đồng, các hoạt động lao động từ đó hình thành trong đầu học sinh các ý niệm, hay những sự hứng thú với một ngành nghề nhất nhất Qua đó các em sẽ có ý thức rèn luyện, kế hoạch học tập để đáp ứng các nhu cầu của người lao động tương lai [2]

+ Mục tiêu ở trung học phổ thông

Ở giai đoạn THPT, các hoạt động trải nghiệm sáng tạo hướng tới cho học sinh được thể hiện mình, khẳng định mình nhưng vẫn phù hợp với các chuẩn mực đạo đức chung Đồng thời các hoạt động đó sẽ giúp học sinh thể hiện tình yêu quê hương, đất nước, thể hiện trách nhiệm của một người công dân thông qua các việc làm, hành động cụ thể để tham gia phục vụ cộng đồng Ở giai đoạn này, học sinh có thể tự định hướng được nghề nghiệp cho bản thân dựa trên nhu cầu của thị trường, sự hiểu biết của bản thân, sự hứng thú của mỗi cá nhân với một ngành nghề nào đó, từ đó xây dựng cho mình một kế hoạch riêng để phát triển và phù hợp với những sự thay đổi của xã hội Giai đoạn này các hoạt động trải nghiệm sáng tạo cũng tếp tục hoàn thiện các phẩm chất năng lực chung của chương trình giáo dục [2]

1.1.2 Đặc điểm của hoạt động trải nghiệm sáng tạo

1.1.2.1 Nội dung của hoạt động trải nghiệm sáng tạo mang tính tích hợp và phân hóa cao

Hoạt động trải nghiệm sáng tạo được tiến hành trên nhiều lĩnh vực mang tính tích hợp và tổng hợp kiến thức, kĩ năng của nhiều môn học như: giáo dục

đạo đức, giáo dục trí tuệ, giáo dục kĩ năng sống, giáo dục giá trị sống, giáo dục thẩm mĩ, giáo dục thể chất, giáo dục lao động, giáo dục an toàn giao thông, giáo dục môi trường, giáo dục phòng chống ma túy, giáo dục phòng chống HIV/AIDS và tệ nạn xã hội, giáo dục các phẩm chất người lao động,

… Thông qua đó giúp cho các nội dung giáo dục trở nên thiết thực và gần gũi

với cuộc sống thực tế hơn, đáp ứng được nhu cầu hoạt động của học sinh, giúp các em vận dụng vào trong thực tiễn cuộc sống một cách dễ dàng, thuận lợi hơn [2]

Việc xây dựng nội dung cho hoạt động trải nghiệm sáng tạo được xây dựng trên tinh thần các chủ đề mở và tương đối độc lập với nhau Khi tiến hành lựa chọn tổ hình thức và phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo cần dựa trên những điều kiện, lĩnh vực đời sống, kinh tế, văn hóa, khoa học, chính trị của từng địa phương, vùng miền để có thể thực hiện phù hợp và đạt hiệu quả

Chương trình hoạt động trải nghiệm sáng tạo tập trung vào việc hình thành các phẩm chất nhân cách, kỹ năng sống những thói quen, ở giai đoạn giáo dục cơ bản Thông qua việc tham gia các hoạt động, học sinh được tự mình trải nghiệm, tham gia vào các hoạt động, các dự án học tập, các chương trình tham quan, các trò chơi hay những chương trình thiện nguyện Nhờ vậy mà mỗi học sinh được kích thích sự tích cực, tinh thần ham học hỏi, biết cách điều chỉnh bản thân sao cho phù hợp Qua đó, học sinh được phát huy hết những thế mạnh của bản thân, được thể hiện mình, được tham gia đóng góp ý kiến và tự mình trải nghiệm để tích lũy tư tưởng, tình cảm, nhân cách, kiến thức, kĩ năng, đồng thời phát hiện ra năng lực và sở trường của bản thân, trở thành một người công dân có trách nhiệm và có cá tính riêng biệt

Ở giai đoạn tiếp theo là giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp, các hoạt động trải nghiệm sáng tạo nên được tổ chức gắn liền với việc lựa chọn ngành nghề Giai đoạn này hình thức câu lạc bộ tổ chức các buổi đàm thoại,

talk show được sử dụng phổ biến Tại đó học sinh được đánh giá về năng lực, được trao đổi nói lên tâm tư nguyện vọng, ngành nghề yêu thích Đồng thời học sinh cũng được tư vấn hướng nghiệp, lựa chọn định hướng nghề nghiệp sau này Giai đoạn này học sinh được trải nghiệm với các nhiều ngành nghề khác nhau thông qua nhiều hình thức khác nhau, thể hiện tính phân hóa và tự chọn cao

1.1.2.2 Hoạt động trải nghiệm sáng tạo được thực hiện dưới nhiều hình thức

đa dạng

Có rất nhiều hình thức để tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo như: diễn kịch, sân khấu hóa, trò chơi, tham quan, cuộc thi, câu lạc bộ Với mỗi hình thức đó đều chứa đựng một khả năng giáo dục nhất định Do vậy, việc tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo có thể sử dụng nhiều hình thức tạo nên

sự tự nhiên, hấp dẫn trong hoạt động phù hợp với từng lứa tuổi học sinh Với nhiều hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo nên trong quá trình lập kế hoạch tổ chức, giáo viên và học sinh được chủ động lựa chọn các hình thức, tạo nên sự hứng thú đối với mỗi cá nhân, từ đó phát huy được tối đa sự

sáng tạo của mỗi con người [9]

1.1.2.3 Hoạt động trải nghiệm mang tính sáng tạo

Thông qua hoạt động trải nghiệm sáng tạo, học sinh được tham gia vào tất cả các bước của quá trình hoạt động, qua đó thúc đẩy tinh thần sáng tạo, tự giác của mỗi em Tại đây các em được tự do bày tỏ quan điểm của mình, đồng thời được lắng nghe những góp ý của mọi người cùng tham gia Vì vậy, hoạt động trải nghiệm sáng tạo tạo ra cho học sinh cơ hội được trải nghiệm, được đắm mình vào thực tiễn, cơ hội được thể hiện bản thân, được khẳng định và nói lên tiếng nói của mình Từ đó giúp phát huy tối đa sự sáng tạo ở sâu trong mỗi con người đồng thời hình thành và phát triển cho học sinh những giá trị

sống và các năng lực cần thiết

1.1.2.4 Hoạt động trải nghiệm sáng tạo đòi hỏi sự phối hợp, liên kết nhiều lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường

Hoạt động trải nghiệm sáng tạo yêu cầu có những điều kiện để tổ chức nhất định như về kinh phí, địa điểm tổ chức, trang thiết bị sử dụng, nên nó

có khả năng thu hút sự tham gia của nhiều lực lượng như cán bộ giáo viên nhà trường, cha mẹ học sinh, chính quyền địa phương, hội cựu chiến binh, đoàn thanh niên, tổ chức, danh nghiệp, các nghệ nhân Các lực lượng này sẽ phối hợp với nhau để giúp tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo đạt hiệu quả Với mỗi lực lượng giáo dục sẽ mang trong mình những thế mạnh và tiềm năng riêng biệt Khi tham gia vào các hoạt động trải nghiệm sáng tạo các em được giao lưu tiếp xúc với nhiều lực lượng khác nhau, tạo ra cho các em cơ hội thể hiểu biết thêm nhiều kiến thức mới không có trên sách vở Đồng thời các em được giải đáp những thắc mắc từ những lĩnh vực khác nhau Qua đó làm tăng tính hấp dẫn, đa dạng và hiệu quả cho hoạt động trải nghiệm sáng tạo

1.1.2.5 Học qua trải nghiệm giúp lĩnh hội những kinh nghiệm mà các hình thức học tập khác không thực hiện được

Có nhiều con đường khác nhau để lĩnh hội kiến thức như học qua sách

vở, báo chí, học qua thầy cô bạn bè, Tuy nhiên chỉ có học qua trải nghiệm mới lĩnh hội được những kinh nghiệm mà không hình thức học tập nào làm được Ví dụ như việc học tập về cảm nhận mùi hương, học sinh phải được ngửi mới biết mùi hương này như nào; hay học về cảm thụ âm nhạc, học sinh phải được nghe bản nhạc đó; học về mùi vị, học sinh phải được nếm chúng tất cả những điều đó chỉ có được khi được được tham gia trải nghiệm Khi được trải nghiệm càng nhiều, trải nghiệm ở càng nhiều lĩnh vực thì vốn kín thức, kinh nghiệm của học sinh tích lũy được càng đa dạng và phong phú Tất

cả những điều này chỉ có thể là trải nghiệm mang lại chứ không thể thông qua một định lý hay mệnh đề nào

Do đó, học từ trải nghiệm là hình thức học tập hiệu quả và có thể thực hiện được ở tất cả các lĩnh vực của cuộc sống Học qua trải nghiệm cần được tiến hành theo một quy trình, tổ chức nhất định để đạt được kết quả tốt Hoạt

động để giáo dục nhân cách cho học sinh chỉ có thể tổ chức qua trải nghiệm

1.1.3 Các hình thức và phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học Toán

1.1.3.1 Hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo

Hoạt động trải nghiệm sáng tạo có thể được tổ chức dưới nhiều hình

thức đa dạng và phong phú như: trò chơi; câu lạc bộ; diễn đàn; tham quan

dã ngoại;sân khấu tương tác; hội thi, cuộc thi; tổ chức sự kiện, giao lưu; hoạt động chiến dịch; hoạt động nhân đạo; hoạt động tình nguyện; lao động công ích; sinh hoạt tập thể; hoạt động nghiên cứu khoa học, … Với mỗi hình thức sẽ đều có một ý nghĩa giáo dục riêng [9]

Các hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo khá đa dạng và phong phú, phù hợp với tất cả các cấp học, môn học Tuy nhiên đối với hoạt động dạy học môn Toán THPT chúng ta thường sử dụng các hình thức như câu lạc bộ, trò chơi, hoạt động nghiên cứu khoa học, diễn đàn Đồng thời khi tổ chức các hoạt động ta phải xem xét tới tính phù hợp với điều kiện của từng địa phương và vùng miền nhất định

 Câu lạc bộ

Đây là hình thức hoạt động được tạo ra nhằm tạo môi trường vui chơi, giải trí lành mạnh cho học sinh Hình thức này thường được áp dụng khá phổ biến ở các trường, là nơi để kết nối các học sinh có cùng đam mê, sở thích có

cơ hội trao đổi, giao lưu với nhau Đồng thời trong câu lạc bộ sẽ có cả các thầy

cô và những người cùng am hiểu lĩnh vực đó tham gia Có rất nhiều mô hình câu lạc bộ lập ra, mỗi câu lạc bộ sẽ có những mục tiêu phát triển riêng Các câu lạc bộ ta hay bắt gặp và nghe tới như câu lạc bộ thể thao, câu lạc bộ âm

nhạc, câu lạc bộ Toán, Việc tham gia sinh hoạt các câu lạc bộ học sinh được tham gia trên tinh thần tự nguyện, thống nhất lịch sinh hoạt định kì [15]

Khi tham gia câu lạc bộ học sinh được giao lưu, làm quen và trao đổi với mọi người Thông qua đó không chỉ học sinh được chia sẻ những kiến thức, kinh nghiệm của bản thân mà còn được nhận lại, được tiếp thu thêm nhiều kiến thức, kinh nghiệm mới từ những người khác Từ đó, nâng cao được các kiến thức, kỹ năng cần thiết cho bản thân Đồng thời thông qua câu lạc bộ, các thầy cô, nhà giáo dục sẽ hiểu và phát hiện ra nhiều năng lực tiềm ẩn của học sinh Qua đó có định hướng, giúp đỡ các em phát triển hơn nữa [15]

Riêng đối với môn Toán, khi tham gia các câu lạc bộ liên quan tới Toán học, học sinh được củng cố các kiến thức đã học và được biết thêm nhiều kiến thức mới bên ngoài Qua đó, giúp học sinh bồi đắp thêm kinh nghiệm và tăng

sự hứng thú học tập với môn học này

Trò chơi

Trò chơi là hình thức hoạt động mà hầu như học sinh nào cũng đều thích thú, đây được coi là hình thức giải trí nhưng nếu biết lồng ghép và đưa những nội dung dạy học vào thì trò chơi là một hoạt động có tác dụng giáo dục tích cực Trò chơi giúp tạo hứng thú, lôi cuốn học sinh vào bài học, xua tan căng thẳng giúp học sinh lĩnh hội bài tốt hơn

Khi tham gia trò chơi, học sinh được phát huy tính sáng tạo, tính tích cực, khả năng tư duy của mỗi cá nhân Đồng thời, khi tổ chức trò chơi sẽ tạo được bầu không khí vui vẻ, giúp học sinh dễ dàng lĩnh hội được kiến thức hơn Trò chơi có thể được tổ chức và sử dụng trong nhiều tình huống và điều kiện khác nhau, có thể tổ chức trong lớp học, ngoài lớp học với mỗi điều kiện nhất định ta sẽ đưa ra hình thức trò chơi phù hợp

Hình thức trò chơi có rất nhiều chức năng xã hội như: chức năng giao tiếp, chức năng giải trí, chức năng văn hóa, chức năng giáo dục Chỉ khi nó mang đầy đủ các chức năng của mình thì nó mới có ý nghĩa và tác dụng [15]

 Hoạt động nghiên cứu khoa học

Đây là hình thức hoạt động được tạo ra giúp cho học sinh được tham gia nghiên cứu, quan sát, tìm hiểu, thí nghiệm dựa trên các số liệu thu thập được để tìm ra được quy luật chung của sự vật, hiện tượng, tìm ra những kiến thức mới, những ứng dụng kỹ thuật mới hay những mô hình mới có tính ứng dụng và có ý nghĩa trong thực tiễn

Hoạt động nghiên cứu khoa học khơi dậy cho học sinh nhiều hứng thú học tập, nghiên cứu, giúp học sinh chủ động hơn trong việc học, rèn luyện được cách làm việc tự lực, phát huy khả năng tự học để trau dồi được kiến thức Qua đó các thầy cô giáo và gia đình cũng sẽ hiểu được đam mê của học sinh và có hướng tạo điều kiện giúp đỡ học sinh hoàn thành [15]

 Tổ chức diễn đàn

Đây là một hình thức được tổ chức để học sinh có thể bày có ý kiến, quan điểm của mình trước bạn bè, thầy cô, gia đình Hình thức này giúp học sinh có thể được bày tỏ suy nghĩ, quan điểm cá nhân của mình trước một hay một số vấn đề, đồng thời đưa ra các những đề xuất, nguyên vọng của các em Đồng thời thông qua hình thức này các em cũng học được cách lắng nghe và học tập được từ các bạn

Hình thức tổ chức diễn đàn như là một sân chơi cho các em học sinh, giúp các em có cơ hội được thể hiện bản thân, được nói lên những suy nghĩ, quan điểm của mình Tại đó các em học sinh được khẳng định mình, nói lên những tâm tư nguyện vọng, hay những điều còn băn khoăn lo lắng và những mong đợi của các em về thầy cô, bạn bè, gia đình Đồng thời thông qua hình

thức này gia đình sẽ hiểu hơn về con, thầy cô hiểu hơn về học sinh, bạn bè sẽ hiểu nhau hơn, từ đó về phái nhà trường cũng sẽ có thể nắm bắt được vấn đề của học sinh để có những biện pháp giáo dục và xây dựng chính sách phù hợp hơn với các em học sinh [15]

1.1.3.2 Phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo

Hoạt động trải nghiệm sáng tạo coi trọng tính tự chủ của mỗi cá nhân dựa trên tinh thần hoạt động tập thể, giúp phát triển sự sáng tạo và cá tính riêng của mỗi cá nhân trong tập thể Đây là những hoạt động đòi hỏi các hình thức và phương pháp tổ chức đa dạng, linh hoạt, tại đó học sinh sẽ tự hoạt động và trải nghiệm là chính, giáo viên chỉ là người hỗ trợ

Có 4 phương pháp chính để tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo là:

- Phương pháp giải quyết vấn đề (GQVĐ),

 Phương pháp giải quyết vấn đề

Phương pháp GQVĐ là phương pháp dạy học mà giáo viên đưa ra những tình huống có vấn đề, điều khiển học sinh phát hiện vấn đề, từ đó chiếm lĩnh tri thức, rèn luyện kĩ năng và đạt được các mục đích học tập [13]

Phương pháp giải GQVĐ giúp học sinh có cái nhìn toàn diện hơn trước mỗi sự vật, hiện tượng không chỉ nảy sinh trong học tập mà còn cả thực tế

cuộc sống Phương pháp này được sử dụng khi cần xem xét, nhìn nhận vấn

đề, đề xuất những giải pháp

Để tiến hành tốt phương pháp này giáo viên cần đưa ra vấn đề sát với mục tiêu của hoạt động đồng thời kích thích học sinh tìm tòi giải quyết Việc giải quyết cần coi trọng nguyên tắc tôn trọng và bình đẳng, không gây căng thẳng cho học sinh Ta tiến hành thông qua quy trình 4 bước sau [13]

Bước 1 Nhận biết vấn đề

Vấn đề cần được trình bày rõ ràng thông qua câu hỏi hoặc tình huống phù hợp yêu cầu, mục đích cần đạt

Bước 2 Tìm các cách giải quyết vấn đề

Trong bước này, học sinh cần liên hệ, kết nối những kiến thức đã học hay kinh nghiệm đã biết để đưa ra tối thiểu một phương án giải quyết, giáo viên khuyến khích học sinh đưa ra được càng nhiều cách giải quyết càng tốt

- Nếu có nhiều phương án được đưa ra thì cần hệ thống hoá các phương án

- Nếu không đưa ra được phương án nào thì cần quay trở lại bước 1 để nhận biết lại vấn đề

Bước 3 Lựa chọn phương án giải quyết và thực hiện

Từ hệ thống các phương án được đưa ra ở bước 2, học sinh cần so sánh, đánh giá lựa chọn phương án nào là tối ưu Nếu phương án được lựa chọn là chưa chính xác thì cần đánh giá lại các phương án ở bước 2 Nếu phương

án đã chọn là phù hợp, tức là vấn đề đã được giải quyết Trong trường hợp có nhiều phương án có mức độ phù hợp như nhau thì chúng ta sẽ thực hiện từng phương án một và xem xét kết quả sau khi thực hiện mỗi phương án

Bước 4 Vận dụng

Tìm hiểu những khả năng ứng dụng kết quả, đồng thời đề xuất những vấn đề mới có liên quan

Quá trình tổ chức hoạt động có thể diễn ra theo nhiều hình thức đa dạng, lôi kéo sự chú ý của người học dưới sự dẫn dắt của giáo viên

Ví dụ:

- Sắm vai/trò chơi đóng vai (tập luyện cho người học tăng thêm khả năng nghĩ ra những hướng khác nhau, và phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề và giải quyết xung đột)

Tùy theo mức độ độc lập của học sinh trong quá trình giải quyết vấn đề, chúng ta đề cập đến các cấp độ khác nhau khi dạy học theo phương pháp giải quyết vấn đề

(1) Tự nghiên cứu vấn đề

Đây là cấp độ mà tính độc lập của học sinh được phát huy cao nhất Học sinh là người chủ động phát hiện và giải quyết vấn đề và thực hiện tất cả các khâu cơ bản của quá trình nghiên cứu Tuy nhiên giáo viên có thể giúp học trò

ở khâu phát hiện vấn đề

(2) Tìm tòi từng phần

Trong cách tổ chức này, học sinh giải quyết vấn đề không hoàn toàn độc lập mà là có sự gợi ý dẫn dắt của thầy khi cần thiết Giáo viên sẽ đưa ra những câu hỏi, học sinh sẽ trả lời các câu hỏi gợi mở đó và sau đó kết nối chúng lại với nhau

Với hình thức này, ta nhận thấy dạy học giải quyết vấn đề có thể tiến hành theo phương pháp đàm thoại hoặc tổ chức tự nghiên cứu sau đó báo cáo lại Nét quan trọng của dạy học giải quyết vấn đề là tình huống có vấn đề chứ không phải là câu hỏi Trong một giờ học, giáo viên đặt nhiều câu hỏi nhằm mục đích tái hiện kiến thức thì đó không phải là dạy học nêu vấn đề

Ngược lại, trong một số trường hợp, học sinh tự giải quyết vấn đề được đặt ra mà không cần nhờ tới sự dẫn dắt, gợi ý của giáo viên

(3) Trình bày giải quyết vấn đề

Mức độ độc lập của học sinh ở hình thức này thấp hơn so với hai hình thức trên Ở hình thức này giáo viên là người đưa ra tình huống có vấn đề, đồng thời cũng là người lần lượt giúp giải quyết vấn đề lớn bằng cách đặt ra các vấn đề nhỏ hơn Như vậy, kiến thức được trình bày không phải dưới dạng có sẵn mà chúng được khám phá ra bằng cách mô phỏng và rút ngắn quá trình khám phá thực

Đây là phương pháp có ý nghĩa lớn đối với học sinh vì:

- Phát huy cao độ tính tự giác, tích cực, sáng tạo, năng động, ý thức trách nhiệm của mỗi học sinh, tạo cơ hội cho các em tự thể hiện, tự khẳng định mình

- Hình thành ở học sinh các phẩm chất nhân cách và nhiều kĩ năng cần thiết như: kĩ năng tổ chức, quản lí; kĩ năng giải quyết vấn đề; kĩ năng hợp tác; kĩ năng giao tiếp; tinh thần đồng đội;…

Một số lưu ý khi sử dụng phương pháp làm việc nhóm

Thiết kế các Yêu cầu học sinh chia sẻ tài liệu

Phân công các vai trò hỗ trợ để thực hiện một nhiệm vụ chung

Người đánh giá Tạo những

Điều tiết sự đi lại của học sinh xung quanh lớp học

Phân công nhiệm

khác nhau Đánh giá mức độ tham gia của mỗi cá nhân đối với công việc của nhóm

Xếp nhóm theo giới tính, theo khả năng làm việc, …

Bước 3 Đánh giá hoạt động: các thành viên lần lượt đánh giá, nhóm nhận định và thống nhất về kết quả,

Tóm lại, chúng ta học từ trải nghiệm và thực tế cho thấy chúng ta

không có cách học nào khác cả Do đó, các phương pháp, hình thức trải nghiệm để thu nhận kiến thức là vô cùng đa dạng, có thể xảy ra ở ngoài trời hay trong lớp, ngoài giờ học cũng như trong giờ học Vì vậy, chúng ta có thể thu hẹp hay mở rộng các hoạt động để phù hợp với mỗi chủ đề sao cho người học có niềm tin rằng tôi có thể học và phát triển từ các kinh nghiệm sống của mình

1.1.4 Đánh giá hoạt động trải nghiệm sáng tạo

 Nội dung đánh giá

Nội dung đánh giá hoạt động trải nghiệm sáng tạo cần cụ thể, có tiêu chí rõ ràng Việc đánh giá được thể hiện ở hai cấp độ: cá nhân và tập thể lớp

* Đánh giá cá nhân

- Đánh giá mức độ hiểu biết của học sinh về nội dung các hoạt động

- Đánh giá trình độ đạt được các kĩ năng sau khi tham gia hoạt động

- Đánh giá về thái độ, tình cảm của học sinh đối với hoạt động trải nghiệm sáng tạo

* Đánh giá tập thể lớp

- Số lượng học sinh tham gia

- Các sản phẩm hoạt động

- Ý thức trách nhiệm của mỗi thành viên

- Tinh thần hợp tác trong khi tham gia hoạt động

- Kĩ năng hợp tác của học sinh trong hoạt động

 Hình thức đánh giá [16]

Chương trình giáo dục phổ thông giúp học sinh hình thành và phát những phẩm chất chủ yếu như: Sống yêu thương; Sống tự chủ; Sống trách nhiệm Đồng thời giúp hình thành và phát triển cho học sinh những năng lực chung chủ yếu như: Năng lực giải quyết vấn đề, năng lực tự học, năng lực thẩm mỹ, năng lực giao tiếp, năng lực tính toán, năng lực hợp tác, năng lực thể chất, năng lực công nghệ thông tin và truyền thông (ICT)

Ngoài ra hoạt động trải nghiệm sáng tạo con thúc đẩy người học hình thành một số năng lực đặc thù sau:

- Năng lực hoạt động và tổ chức hoạt động

- Năng lực tổ chức và quản lý cuộc sống

- Năng lực tự nhận thức và tích cực hóa bản thân

- Năng lực định hướng nghề nghiệp

- Năng lực khám phá và sáng tạo

Do đó, hoạt động trải nghiệm sáng tạo cần sử dụng nhiều hình thức đánh giá, nhiều bộ công cụ đánh giá, trong đó chú ý việc coi trọng nhận xét quá trình tiến bộ về nhiều mặt khác nhau của học sinh

* Một số công cụ sử dụng đánh giá

Công cụ ghi chép

Giáo viên sẽ ghi lại những hành động thường nhật của học sinh hoặc những thái độ, hành vi được biểu hiện trong môi trường học cũng như trong quá trình hoạt động trải nghiệm sáng tạo

Công cụ bảng kiểm

Giáo viên chuẩn bị sẵn bảng hỏi về những hành vi dự định quan sát học sinh trong giờ hoạt động trải nghiệm sáng tạo, trong quá trình quan sát sẽ đánh dấu vào những nội dung ứng với biểu hiện, hành vi nhằm đánh giá khuynh hướng hoạt động của học sinh đó

Công cụ đánh giá theo cấp độ

Công cụ này sử dụng để đặt hệ thống câu hỏi và câu trả lời theo các cấp

độ quy ước trong hoạt động hay các đặc tính, yếu tố mà ta định quan sát

Công cụ khảo sát về suy nghĩ, thái độ của học sinh

Công cụ này thường sử dụng để tìm hiểu về thái độ tham gia, mức

độ quan tâm, động cơ, hứng thú… khi tham gia hoạt động trải nghiệm sáng tạo của học sinh

Công cụ tự đánh giá

Công cụ được sử dụng để tự đánh giá, tự kiểm điểm và nhìn nhận lại năng lực, thái độ hành vi được biểu hiện trong quá trình hoạt động trải nghiệm sáng tạo

Công cụ đánh giá đồng đẳng

Giáo viên xây dựng hệ thống câu hỏi theo các tiêu chuẩn về thái độ và hành động mà học sinh cần đạt được trong hoạt động trải nghiệm sáng tạo, sau đó thì học sinh sẽ tìm ra và đánh giá xem bạn nào đạt được các tiêu chuẩn ấy

Đánh giá sản phẩm

Đây là phương pháp truyền thống thường được áp dụng để đánh giá sản phẩm làm được của cá nhân học sinh hoặc một nhóm học sinh Khi sử dụng hình thức này cần lưu ý không đánh giá mức độ đạt được hay chất lượng của sản phẩm thời điểm đó mà cần xem xét, đối chiếu với mức độ đạt được trước đây của học sinh để nhận định sự thay đổi, phát triển của học sinh đó

Hội ý giáo viên

Có thể sử dụng hình thức này trước khi hoạt động, trong quá trình hoạt động hoặc sau khi hoạt động trải nghiệm sáng tạo diễn ra giáo viên sẽ trao đổi thông tin về phương pháp và nội dung chỉ đạo cho từng loại hình hoạt động, sau khi kết thúc hoạt động sẽ cùng đánh giá kết quả thực hiện của học sinh

 Quy trình đánh giá

* Yêu cầu của quy trình đánh giá

- Đảm bảo tính khách quan trong quy trình đánh giá

- Đảm bảo tính hệ thống của quy trình đánh giá

* Các tiêu chí đánh giá trải nghiệm

- Học sinh được trực tiếp tham gia vào các loại hình hoạt động trải nghiệm sáng tạo

- Học sinh được trải nghiệm tất cả các giác quan

- Học sinh được hoạt động, tương tác trực tiếp với đối tượng

- Học sinh được trải nghiệm cả trên lớp và hoạt động thực tiễn bên ngoài lớp học

* Các tiêu chí đánh giá sự sáng tạo của học sinh

- Tính độc đáo: Sản phẩm của học sinh thể hiện tính chất hiếm, lạ về ý nghĩa, chức năng sử dụng, tính chất, vai trò, vị trí của nó đối với vấn đề đặt ra

- Tính thành thục: Số lượng ý tưởng, ý kiến hay phương án được đưa ra với mỗi nhiệm vụ mà học sinh thực hiện khi tham gia hoạt động học tập

cụ thể

- Tính mềm dẻo: Số lượng các giải pháp, phương án, ý tưởng và các thuộc tính được phát hiện của sự vật, hiện tượng

- Tính mới mẻ: Sản phẩm của học sinh thể hiện tính chất không quen thuộc về ý nghĩa, chức năng sử dụng, tính chất, vai trò, vị trí của nó trong hoàn cảnh vấn đề đặt ra

- Tính hiệu quả: Số lượng ý tưởng, phương án hay sản phẩm được ghi nhận

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Thực trạng dạy và học Tổ hợp- xác suất ở trường phổ thông

Chủ đề Tổ hợp - xác suất trong chương trình Toán được đưa vào trong sách Đại số và giải tích 11 Nội dung của phần này học sinh được giới thiệu

về quy tắc cộng, quy tắc nhân, tổ hợp, chỉnh hợp, nhị thức New-tơn, các quy tắc tính xác suất Ta nhận thấy rằng nội dung này là một nội dung chiếm một

vị trí khá quan trọng và cũng có nhiều ứng dụng trong thực tiễn Đây là một nội dung khó và xuất hiện trong các đề thi đại học, tốt nghiệp THPT Do vậy học sinh không chỉ học trên lớp mà còn phải chủ động tìm hiểu thêm từ các kiến thức bên ngoài để trau dồi thêm vốn kiến thức của mình Muốn vậy, người dạy phải gây được hứng thú tìm tòi, học hỏi cho học sinh để học sinh

1.2.2 Thực trạng của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học Tổ hợp- xác suất

Chúng ta đều biết quá trình dạy học là một thể thống nhất giữa giáo viên và học sinh Trong đó giáo viên giữ vai trò hướng dẫn, định hướng cho học sinh để học sinh tự lĩnh hội kiến thức và phát triển bản thân Hoạt động