Tổ chức dạy học các chủ đề lịch sử việt nam lớp 10 trường trung học phổ thông

Cho nên, việc xây dựng và tổ chức thành các chủ đề dạy học trong môn Lịch sử sẽ giúp học sinh hình thành tư duy độc lập, thấy rõ được hệ thống kiến thức, xâu chuỗi được các sự kiện, hiểu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRẦN THỊ TUYẾT

TỔ CHỨC DẠY HỌC CÁC CHỦ ĐỀ LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 10 TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

HÀ NỘI - 2018

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRẦN THỊ TUYẾT

TỔ CHỨC DẠY HỌC CÁC CHỦ ĐỀ LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 10 TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LỜI CẢM ƠN

Em xin chân thành cảm ơn cô giáo hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thị Thế Bình đã tận tình hướng dẫn, hết lòng giúp đỡ và tạo mọi điều kiện tốt nhất cho tôi hoàn thành luận văn này Xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến toàn thể quý thầy cô trong khoa Sư phạm Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội đã tận tình truyền đạt những kiến thức quý báu cũng như tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất cho tôi trong suốt quá trình học tập nghiên cứu và cho đến khi tôi thực hiện các thủ tục trong quá trình hoàn thành luận văn

Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn đến gia đình, các anh chị và các bạn đồng nghiệp đã hỗ trợ cho tôi rất nhiều trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện đề tài luận văn thạc sĩ một cách hoàn chỉnh

Xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, tháng 10 năm 2018

Tác giả

Trần Thị Tuyết

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt Viết đầy đủ

DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ BIỂU ĐỒ

Bảng 1.1: Kết quả phiếu điều tra học sinh 1 36

Bảng 1.2: Kết quả phiếu điều tra học sinh 2 37

Bảng 3.1: Thống kê kết quả kiểm tra lớp thực nghiệp và lớp đối chứng 98

Biểu đồ 3.1: Biểu đồ kết quả kiểm tra thực nghiệm 99

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 2.1 Lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn, xã Đọi Sơn-Duy Tiên -Hà Nam 56

Hình 2.2 Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy Hà Nam Nguyễn Đình Khang thực hiện nghi thức cày tịch điền 57

Hình 2.3 Cảnh đắp đê dưới triều Trần (tranh vẽ) 59

Hình 2.4 Làng gốm Bát Tràng – Hà Nội 58 Hình 2.5 Gốm thời Lý Trần 61

Hình 2.6 Gốm thời Lê sơ 61

Hình 2.7 Nghề khắc in bản gỗ 62

Hình 2.8 Tranh Đông Hồ (Đám cưới chuột) 62

Hình 2.9 Súng thần cơ (Hồ Nguyên Trừng) 62

Hình 2.10 Trang phục hoàng cung thời Lý- Trần 63

Hình 2.11 Chuông Quy Điền 63

Hình 2.12 Tượng A-di-đà chùa Phật Tích ở Viện Bảo tàng Lịch sử Việt Nam 63

Hình 2.13 Tiền Thuận Thiên Đại Bảo và Càn Phù nguyên bảo (Tiền nhà Lý) 64

Hình 2.14 Chợ làng xưa 64

Hình 2.15 Một phiên chợ Bưởi xưa 64

Hình 2.16 Thăng Long 36 phố phường 65

Hình 2.17 Bến Cái Làng trong thương cảng Vân Đồn qua bức tranh cổ của một hoạ sĩ Tây Ban Nha 65

Hình 2.18 Cảnh Thăng Long-Kẻ Chợ những năm 1690 66

Hình 2.19 Bến sông Hội An cuối thế kỷ XVIII 66

Hình 2.20 Phố Hiến thế kỉ XVI (Tranh vẽ) 67

Hình 3.1 Sơ đồ tư duy “Nhà Lý chống quân xâm lược Tống” 90

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Danh mục các chữ viết tắt ii

Danh mục các bảng và biểu đồ iii

Danh mục các hình iv

Mục lục v

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ TRONG MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 18

1.1 Cơ sở lí luận 18

1.1.1 Quan niệm về chủ đề và dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử 18

1.1.2 Quan niệm về tổ chức và tổ chức dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở trường THPT 20

1.1.3 Cách phân loại chủ đề trong môn Lịch sử 21

1.1.4 Đặc điểm của dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở trường THPT 23

1.1.5 Cơ sở xuất phát của việc tổ chức dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở trường THPT 24

1.1.6 Vai trò, ý nghĩa của việc xây dựng và tổ chức dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở trường THPT 26

1.2 Cơ sở thực tiễn 31

1.2.1 Thực trạng việc dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở trường THPT 31

1.2.2 Phân tích nguyên nhân của thực trạng dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở trường THPT 39

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 41

Chương 2: XÂY DỰNG MỘT SỐ CHỦ ĐỀ LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 10 TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 42

2.1 Vị trí mục tiêu, nội dung cơ bản của chương trình Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thông 42

2.1.1 Vị trí 42

2.1.2 Mục tiêu 42

2.1.3 Nội dung cơ bản của lịch sử Việt Nam lớp 10 THPT (từ nguồn gốc

đến giữa thế kỉ XIX) 46

2.2 Một số yêu cầu khi xây dựng các chủ đề lịch sử ở trường THPT 49

2.3 Quy trình về xây dựng chủ đề lịch sử 50

2.4 Xây dựng một số chủ đề phần lịch sử Việt Nam lớp 10 ở THPT 53

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 71

Chương 3: TỔ CHỨC DẠY HỌC MỘT SỐ CHỦ ĐỀ LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 10 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 72

3.1 Những yêu cầu chung khi tổ chức dạy học theo chủ đề lịch sử ở trường THPT 72

3.2 Một số biện pháp tổ chức dạy học chủ đề lịch sử Việt Nam lớp 10 73

3.2.1 Vận dụng dạy học nêu vấn đề 73

3.2.2 Vận dụng phương pháp dạy học theo dự án 77

3.2.3 Dạy học theo nhóm kết hợp với một số kĩ thuật dạy học hiện đại 82

3.2.4 Sử dụng công nghệ thông tin hỗ trợ việc tổ chức dạy học các chủ đề lịch sử 88

3.2.5 Rèn kỹ năng tự học cho học sinh qua dạy học theo chủ đề 91

3.3 Thực nghiệm sư phạm 96

3.3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 96

3.3.2 Đối tượng thực nghiệm 96

3.3.3 Nội dung và phương pháp thực nghiệm 96

3.3.4 Kết quả thực nghiệm 98

TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 100

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 101

TÀI LIỆU THAM KHẢO 104

PHỤ LỤC 114

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nâng cao chất lượng dạy học nói chung và chất lượng dạy học môn Lịch sử nói riêng là một yêu cầu cấp bách đối với ngành giáo dục nước ta hiện nay Cùng với các môn học khác ở trường phổ thông, môn Lịch sử có ưu thế trong giáo dục học sinh vốn hiểu biết về lịch sử văn hóa dân tộc và nhân loại,

về truyền thống dân tộc, từ đó có trách nhiệm bảo vệ đất nước, giữ gìn chủ quyền toàn vẹn lãnh thổ

Xuất phát từ thực trạng việc học lịch sử hiện nay - số lượng học sinh say mê yêu thích môn Lịch sử là rất ít Chính vì vậy, các nhà giáo dục đã và đang đi tìm nguyên nhân, giải pháp giúp HS yêu thích môn Lịch sử, trong đó đặc biệt nhấn mạnh đến việc đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh

Giáo dục hiện nay đang chuyển từ giáo dục tinh hoa sang giáo dục đại chúng, từ chỉ cung cấp tri thức lí thuyết sang chú trọng rèn luyện kĩ năng, hình thành phẩm chất, phát triển năng lực của người học Giáo dục hiện nay

đang hướng tới nguyên tắc chung của giáo dục thế kỉ XXI là học để biết, học

để làm, học để chung sống, học để tự khẳng định mình Chính vì thế mà Bộ

Giáo dục và đào tạo đã công bố chương trình giáo dục phổ thông mới (2018) Khác với chương trình hiện hành, nội dung chương trình môn Lịch sử cấp THPT lần này không thiết kế theo mạch thông sử mà theo hệ thống chủ đề/ chuyên đề Tuy nhiên, hệ thống kiến thức về cơ bản không thay đổi nên giáo chỉ viên cần nghiên cứu kĩ cách tổ chức dạy học theo chủ đề/ chuyên đề theo chương trình giáo dục phổ thông mới

Dạy học theo chủ đề là hình thức tìm tòi những khái niệm, tư tưởng, đơn vị kiến thức, nội dung bài học có sự giao thoa, tương đồng lẫn nhau được

đề cập đến trong một số chương hay bài học của một môn học, xây dựng thành nội dung học trong một chủ đề Thông qua chủ đề, kiến thức được hệ

thống hóa, logic nhờ đó HS ghi nhớ được bản chất của kiến thức và nhận thức được mối liên hệ giữa các sự kiện hiện tượng lịch sử trong chủ đề và khóa trình lịch sử, học sinh sẽ tích cực, chủ động và hứng thú hơn trong mỗi giờ học lịch sử

Phương pháp dạy học chủ đạo của nhiều GV ở trường phổ thông hiện nay vẫn là truyền thụ kiến thức một chiều Số GV thường xuyên chủ động sáng tạo, sử dụng các phương pháp dạy học tiên tiến, hiện đại để phát huy tính tích cực, độc lập của HS còn chưa nhiều Đối với GV thì DHTCĐ vẫn còn là vấn đề mới mẻ, khi vận dụng thực tế thì còn gặp nhiều khó khăn, GV chưa hiểu rõ nguyên tắc, cách thức tổ chức dạy học chủ đề một cách đúng và hiệu quả

Bên cạnh đó, trường THPT Khoa học Giáo dục (HES) trực thuộc Trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN) là mô hình trường THPT thực hành giáo dục tiên tiến của Việt Nam Tại HES, dựa trên việc thụ hưởng và triển khai có hiệu quả các thành tựu khoa học giáo dục trong nhà trường, các em học sinh sẽ có một mô hình học tập – sinh hoạt toàn diện và tiên tiến nhất hiện nay

Phần Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường THPT (từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX) có vị trí quan trọng trong tiến trình lịch sử dân tộc Đây là thời kì lịch sử Lịch sử Việt Nam được khắc họa từ thời nguyên thủy với sự ra đời của các quốc gia cổ: Văn Lang – Âu Lạc, Chăm pa, Phù Nam đến thời Bắc thuộc kéo dài 1000 năm và cuối cùng kết thúc ở những triều đại phong kiến độc lập

Là thời kì nhân dân Việt Nam vừa tiến hành đấu tranh chống xâm lược, giành độc lập dân tộc để bảo vệ Tổ quốc, vừa tiến hành xây dựng nền văn hóa dân tộc Nhiều sự kiện, nhân vật, thành tựu kinh tế, văn hóa giai đoạn này còn nguyên giá trị đến ngày nay, thông qua đó giáo dục lòng yêu nước, truyền thống giữ gìn và phát huy nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc Vấn đề đặt ra

là tổ chức dạy học chủ đề như thế nào để giúp HS lĩnh hội kiến thức, khơi gợi được niềm say mê, hứng thú học tập trong giờ học LS

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi chọn vấn đề “Tổ chức dạy học

các chủ đề Lịch sử Việt Nam lớp 10 trường trung học phổ thông” làm đề tài

luận văn Thạc sĩ khoa học giáo dục, chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Đã có nhiều nhà nghiên cứu, nhà giáo dục lịch sử trong và ngoài nước nghiên cứu về dạy học theo chủ đề và các vấn đề có liên quan ở nhiều góc độ

khác nhau Cụ thể:

2.1 Tài liệu nước ngoài

Tác giả N.G.Đairi trong cuốn “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào”

(NXB Giáo dục, 1973) đã nêu tầm quan trọng của chuẩn bị một giờ học và

cách tổ chức giờ học lịch sử có hiệu quả, “giờ học là hình thức tổ chức dạy

học, là một bộ phận nhỏ, sinh động của quá trình sư phạm, gắn bó hữu cơ với toàn bộ hệ thống quá trình đó” [45, tr 6] và “Nội dung của hầu hết giờ học nào cũng đều gắn bó chặt chẽ với giờ học trước và giờ học sau” [45, tr 98]

Tác giả đã khẳng định sự vai trò to lớn của người thầy trong một giờ học đó là tính hệ thống, gắn bó của quá trình sư phạm và công tác chuẩn bị của người thầy, trước hết là mặt nội dung Người thầy cần xác định những nội dung nào cho học sinh cần học trong một khóa trình cụ thể, những nội dung nào học sinh sẽ được học lại trong một khóa trình khác Cho nên, việc xây dựng và tổ chức thành các chủ đề dạy học trong môn Lịch sử sẽ giúp học sinh hình thành

tư duy độc lập, thấy rõ được hệ thống kiến thức, xâu chuỗi được các sự kiện, hiểu được mối quan hệ của giữa các sự kiện lịch sử

Tác giả L.X.XLovaytrich trong tác phẩm “Từ hứng thú đến tài năng”,

(NXB Phụ nữ, 1975) đã khẳng định rằng giáo viên chỉ là người kích thích, khơi gợi HS hành động, còn các em phải tự lực hành động, giáo viên cung cấp cho các em những kiến thức cơ bản nhưng quan trọng HS phải biến những

kiến đó thành của mình và phục vụ cho cuộc sống “biến như thế nào? Thành

của mình được bao nhiêu phần trăm? Cái nào đã là của mình? Điều đó phụ thuộc vào đứa bé, vào cá nhân em.” [35, tr 40] Như vậy tác giả đã nhấn

mạnh đến vai trò của người GV là người định hướng, tổ chức và nhiệm vụ

quan trọng nhất của HS là phải tự học, tự hoàn thành nhiệm vụ học tập một cách độc lập Đây chính là phương pháp mà GV vận dụng linh hoạt trong dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử

B.P Êxipốp trong cuốn “Những cơ sở của lí luận dạy học” (tập 2, NXB giáo dục, 1977) cho rằng “sự lĩnh hội kiến thức là quá trình liên tục đào

sâu, chính xác hóa và củng cố kiến thức”, “ở giai đoạn dạy học đầu tiên giáo viên sẽ đưa ra không phải toàn bộ khối lượng tri thức mà chỉ nội dung cơ bản của khối lượng đó… tiếp sau đó nhằm đào sâu và củng cố tri thức, khối lượng

đó dần được mở rộng thêm, nêu ra những ví dụ mới, nhằm chính xác hóa hay minh họa sâu hơn cho điều khái quát” [9, tr 75] Như vậy, việc dạy học theo

chủ đề có tác dụng rất lớn trong việc ôn tập, củng cố, hệ thống hóa kiến thức

và làm nhận thức học sinh ngày càng sâu sắc hơn Tác giả cũng cho rằng để phát huy tính tích cực của học sinh thì GV cần thay đổi phương pháp cũ thay

vì “nắm tay chỉ việc” cho học sinh, GV cần xây dựng kế hoạch dạy học theo từng giai đoạn từ nắm kiến thức cơ bản đến kiến thức nâng cao phải có quá trình ôn tập, củng cố, đào sâu kiến thức Điều này rất phù hợp với DHTCĐ vì mỗi nội dung chủ đề bao gồm cả kiến thức cơ bản trong sách giáo khoa và kiến thức nâng cao giáo viên đưa thêm vào bài dạy

I.F.Kharlamốp trong tác phẩm “Phát huy tính tích cực học tập của HS

như thế nào” (1978, tập 1, NXB Giáo dục) đã nhấn mạnh đến công việc của

giáo viên là cần phát huy tính tích cực của HS cùng tham gia khám phá, tìm tòi những mối liên hệ kiến thức giữa các bài, các chương nhờ tính quy luật của lịch sử Bên cạnh đó, tác giả còn khẳng định dạy học là quá trình lĩnh hội kiến thức một cách vững chắc của HS, việc nhận thức không phải do giáo

viên mà học sinh “thực sự nắm vững cái mà chính bản thân giành được bằng

chính sức lao động của mình” [29, tr 17] “Học tập là một quá trình nhận thức tích cực của HS, HS muốn nắm vững kiến thức một cách sâu sắc thì phải thực hiện đầy đủ một chu trình trí tuệ, bao gồm những hành động tri giác tài liệu nghiên cứu, thông hiểu, ghi nhớ, luyện kĩ năng kĩ xảo và cuối cùng là

những hoạt động khái quát hóa và hệ thống hóa kiến thức nhằm xác lập mối quan hệ trong từng đề tài, giữa các đề tài và các môn học” [29, tr 29] Qua

những tư tưởng đó, tác giả xây dựng thành những vấn đề chung trong một chủ

đề học tập, có ý nghĩa đối với thầy và trò

Trong cuốn “Phát triển tư duy của học sinh trong dạy học lịch sử” của

tác giả I.Ia.Lecne (NXB Giáo Matxcơva, 1982 – Người dịch: Trần Kim Vân, Đinh Ngọc Bảo, Phạm Huy Khánh, Nguyễn Thị Côi) đã đưa ra yêu cầu đối với giáo viên trong dạy học lịch sử phải tạo ra tình huống có vấn đề nhằm nâng cao kĩ năng nhận thức tích cực để giải quyết tốt các vấn đề trong quá trình dạy học, từ đó kích thích năng lực tư duy sáng tạo, tính tích cực của HS Đây là gợi ý rất tốt để chúng tôi triển khai các dạy học các chủ đề học tập

Các tác giả Robert J Marzano, Debra J Pickerking, Jane E Pollock,

trong cuốn “Các phương pháp dạy học hiệu quả” (NXB Giáo dục Việt Nam,

2011) đưa ra các biện pháp nhằm nâng cao quá trình tổ chức dạy học như: gợi

ý câu hỏi, khích lệ học tập, học theo nhóm, lập mục tiêu, … và khẳng định dù

áp dụng biện pháp nào đi chăng nữa thì việc quan trọng nhất là GV phải nuôi dưỡng hoạt động học tập đích thực cho người học, kích thích HS tích, chủ

động tham gia vào quá trình lĩnh hội trí thức “Học tập đích thực bao giờ

cũng là một quá trình gian nan và bổn phận của người thầy là làm thế nào để quá trình đó ít gian nan đối với người học” [54, tr 5] Những gợi ý này thực

sự có ý nghĩa đối với việc tổ chức dạy học theo chủ đề bởi vì trong đó vai trò của HS được đề cao dưới sự tổ chức, hướng dẫn, hỗ trợ của GV

Trong quyển “Lí luận dạy học hiện đại cơ sở đổi mới mục tiêu, nội

dung và phương pháp dạy học” của Bernd Meier và Nguyễn Văn Cường,

NXB Đại học Sư phạm, 2014 đã đưa ra một số vấn đề về đổi mới phương pháp dạy học, các quan điểm dạy học, các kĩ thuật dạy học tích cực, các loại phương tiện dạy học, đề cập đến các thuyết học tập như thuyết hành vi, thuyết nhận thức và thuyết kiến tạo dựa trên cơ sở Tâm lí học Nếu vận dụng các PPDH như dạy học nhóm, đóng vai, dạy học nêu vấn đề… với các kĩ thuật dạy

học như khăn trải bàn, kĩ thuật 3-2-1… trong dạy học tích hợp theo chủ đề thì

sẽ tạo động cơ học tập và kích thích tư duy của HS trong giờ học LS Những đề xuất của tác giả là gợi ý cho chúng tôi tổ chức các chủ đề dạy học thành công

2.2 Tài liệu trong nước

- Tài liệu giáo dục học, tâm lí học

Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt trong cuốn “Giáo dục học, tập I”, (NXB

Giáo dục, 1987) nhấn mạnh “các nhà giáo dục cần tạo cơ hội cho các em tiếp

xúc với thực tế cuộc sống sinh động… đồng thời tổ chức tốt các hoạt động tập thể đa dạng về hình thức, phong phú về nội dung” [48, tr 37], “giáo viên cần phải vận dụng linh hoạt các nguyên tắc, phương pháp, phương tiện dạy học nhằm phát huy cao độ tính tự giác, tích cực độc lập nhận thức của học sinh dưới tác động chủ đạo của mình” [48, tr 286] Quan điểm tác giả đưa ra phù

hợp với DHTCĐ, người GV cần vận dụng linh hoạt, sáng tạo các phương pháp, kĩ thuật dạy học phù hợp với đối tượng học sinh và từng hoạt động nhận thức trong chủ đề Đồng thời HS sẽ được làm việc nhiều hơn, độc lập tìm kiếm kiến thức và hoàn thành nhiệm vụ chủ đề đặt ra

Thái Duy Tuyên trong cuốn “Phương pháp dạy học truyền thống và

hiện đại” (NXB Giáo dục, 2008) đã trình bày tư tưởng dạy học tích cực như

dạy học nêu vấn đề, dạy học tương tác, dạy học lấy học sinh làm trung tâm, dạy học theo lý thuyết kiến tạo… Đồng thời tác giả cũng nhấn mạnh đến các phương pháp dạy học phát huy tính tích cực của học sinh trong đó có phương pháp thảo luận thường được sử dụng rộng rãi trong các môn khoa học xã hội,

nó rất phù hợp với dạy học các chủ đề, người thầy phải biết lựa chọn các chủ

đề hấp dẫn, thiết thực và phù hợp với trình độ học sinh, khích lệ cho các em

tư duy, trao đổi để tự tìm ra kiến thức Đây là cơ sở để chúng tôi tổ chức DHTCĐ trong môn Lịch sử

Đồng quan điểm trên, tác giả Ngô Thu Dung trong tác phẩm “Lý luận dạy học” (NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2010), đã đưa ra giải pháp cụ thể

hơn đó là các nhà giáo dục đưa ra các phương pháp “phải tạo cơ hội, điều

kiện thuận lợi cho mỗi cá nhân phát triển về mọi mặt, song trực tiếp và chủ yếu là tác động hình thành và phát triển nhân cách trong mỗi người, trong đó yếu tố hoạt động cá nhân giữ vai trò quyết định trực tiếp” [19, tr 45]

Tác giả Nguyễn Sinh Huy, Nguyễn Văn Lê trong cuốn “Giáo dục học

đại cương” (NXB Giáo dục, 1999) cho rằng “cần đa dạng các loại hình hoạt động, cần lựa chọn kết hợp theo điều kiện tốt nhất có thể được thông qua đó tạo được hứng thú, đưa lại niềm vui, không khí thi đua phấn khởi khi hoạt động Cần động viên, phát huy tính tích cực cá nhân của chủ thể, kết hợp hợp

lý với vai trò đôn đốc, điều chỉnh của người cố vấn” [25, tr 123] Như vậy

các tác giả đã nhấn mạnh vai trò tạo ra môi trường học, định hướng, tổ chức của GV và tính tích cực hoạt động của chính HS trong mỗi giờ học

Trần Thị Tuyết Oanh với cuốn “Giáo dục học, tập 1” (NXB Đại học Sư

phạm, 2015) cũng khẳng định “các phương pháp dạy học tích cực có tác

động không chỉ đến hiệu quả tiếp nhận tri thức, mà còn tác động đến tư duy, hứng thú học tập và thái độ, hành vi người học Các hình thức ngoại khóa, học tập theo nhóm, hoặc gắn với các tình huống thực hành – thực tiễn cũng

sẽ đưa lại những định hướng giá trị tích cực về nhiều mặt trong nhân cách người học” [50, tr 182] Đồng thời khi bàn về bài học và giờ học, tác giả đưa

ra những yêu cầu đối với bài học hay chủ đề học tập “bất kì bài học, chủ đề

hay một dự án học tập nào được tiến hành trong nhà trường cũng phải đảm bảo bốn yêu cầu…về mặt tư tưởng, lí luận dạy học, tâm lí, vệ sinh” [50, tr

236] Như vậy có thể thấy rằng những vấn đề khi DHTCĐ trong nhà trường cần phải đáp ứng những điều kiện học về mặt tư tưởng, tâm lí, vệ sinh, lí luận dạy học, GV dù có sử dụng các hình thức dạy học như thế nào cũng phải xuất phát từ mục tiêu giáo dục về hình thành nhân cách người học

Bên cạnh đó là hai cuốn “Dạy học tích hợp phát triển năng lực học

sinh” (Quyển 1 và quyển 2) của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, 2016 của

Trần Thị Thanh Thủy (chủ biên) đã trình bày cơ bản những cơ sở lý luận về

dạy học tích hợp và một số chủ đề tích hợp Đây là một trong những cuốn

sách đầu tiên cụ thể hóa DHTCĐ theo định hướng đổi mới giáo dục hiện nay, trở thành tài liệu hữu ích giúp chúng tôi thực hiện đề tài

- Tài liệu giáo dục lịch sử

Tác giả Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị trong cuốn “Phương pháp dạy học

lịch sử tập 1” (NXB Giáo dục, 1976) đã đề cập đến hệ thống các phương

pháp, hình thức dạy học lịch sử ở trường phổ thông, giáo dục tư tưởng thông qua các khóa trình lịch sử ở trường phổ thông Tác giả nhấn mạnh trong quá trình dạy học, người thầy phải tìm và xác lập được hệ thống kiến thức lịch sử

để tạo cơ sở cho việc lựa chọn những kiến thức xây dựng chủ đề dạy học, nhờ mối liên hệ của các chương, các bài trong sách giáo khoa lịch sử, từ đó giúp HS hiểu bài, nắm chắc bản chất và tính biện chứng của những mối liên hệ tri thức lịch sử Như vậy, trong quá trình xây dựng chủ đề dạy học GV phải đặc biệt chú ý đến tính logic, mối quan hệ của nội dung lịch sử giữa các bài, chương

Tác giả Trịnh Đình Tùng trong cuốn “Phát huy tính tích cực của học

sinh trong dạy học Lịch sử ở phổ thông” (1999) thì sự kiện lịch sử phải được

học sinh thể hiện lại một cách sinh động, cụ thể, có hình ảnh Không khí lịch

sử của giờ học phải được tạo ra bởi chính sự sống động của các sự kiện lịch

sử Chính vì vậy, GV khi tổ chức DHTCĐ phải biết lựa chọn những sự kiện tiêu biểu, điển hình nhất để khắc sâu cho HS, các biện pháp sư phạm được áp dụng trong giờ học lịch sử phải trước hết khôi phục lại bức tranh của quá khứ, đồng thời định hướng học sinh khám phá bản chất sự kiện, hiện tượng, từ đó

mà hình thành thế giới quan khoa học, nhân sinh quan cách mạng, giáo dục tư tưởng tình cảm, bồi dưỡng truyền thống dân tộc

Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi trong cuốn

“Phương pháp dạy học lịch sử, tập 2” (NXB Đại học sư phạm, 2002) đã

đưa ra quan niệm về soạn giáo án “giáo án không chỉ bao gồm phần xác

định mục tiêu, nội dung, phương pháp giảng dạy mà còn có cách tổ chức hoạt động của giáo viên và học sinh…nên coi bản giáo án đó là bản thiết kế của giáo viên về một bài giảng…phải xuất phát từ sự kiện lịch sử cụ thể mà

lựa chọn nội dung kiến thức, giáo dục tư tưởng học sinh, phát huy tính tích cực của học sinh” [40, tr 154] Cho nên, người GV phải dành nhiều tâm

huyết, thời gian để thiết kế nội dung, hoạt động của thầy và trò khi dạy một chủ đề lịch sử Việc thiết kế giáo án xuất phát từ các sự kiện lịch sử cụ thể có mối liên hệ với nhau trong một số chương, bài ở nhiều lĩnh vực khác nhau (chính trị - xã hội, chiến tranh – cách mạng, kinh tế, văn hóa – khoa học) nhằm hình thành những chủ đề có ý nghĩa hơn GV phải lựa chọn được sự kiện lịch sử chính, hay, hấp dẫn, thu hút được HS, mỗi một sự kiện lịch sử có tác dụng giáo dục tư tưởng HS, kích thích tư duy độc lập, sáng tạo của các

em Một chủ đề lịch sử khi GV lựa chọn được sự kiện lịch sử chuẩn xác nhất

sẽ đem lại hiệu quả bài học cao nhất

Phan Ngọc Liên (chủ biên) (2006) trong cuốn“Tài liệu chủ đề tự chọn

bám sát chương trình nâng cao lịch sử 10 dùng cho giáo viên” (NXB Giáo

dục), tác giả đã khẳng định việc dạy và học các chủ đề tự chọn là một bước phát huy tính độc lập, tự chủ của HS, phục vụ mục đích nâng cao chất lượng

và hiệu quả dạy học lịch sử

Phan Ngọc Liên (chủ biên), Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi trong cuốn

“Phương pháp dạy học lịch sử”, tập 1 (NXB Đại học sư phạm, 2010) tuy

không đề cập đến DHTCĐ nhưng cũng định hướng cho GV và HS trong việc dạy học Lịch sử theo chủ đề Trong các nhân tố của quá trình dạy học tác giả

nhấn mạnh “thầy giáo đóng vai trò chủ đạo đảm bảo việc dạy học được tiến

hành đúng mục đích và nội dung quy định Học sinh là chủ thể của việc học tập trong quá trình dạy học” [39, tr 243] Như vậy tác giả chỉ rõ tầm quan

trọng của người thầy không chỉ có kiến thức chuyên môn vững chắc mà cần

có tầm khái quát cao, phải tiến hành theo đúng mục tiêu, nội dung, PPDH đã

dự kiến trong việc tổ chức DHTCĐ Đồng thời người thầy phải định hướng

HS tham gia tích cực vào các hoạt động trọng tâm của chủ đề học tập, qua đó các em nắm vững kiến thức cơ bản, huy động những kiến thức đã học để hiểu sâu, toàn diện một sự kiện, một vấn đề,vận dụng vào trong quá trình học tập

và rèn luyện các năng lực học tập Đây chính là sự thay đổi phương pháp trong dạy học theo chủ đề

Hoàng Thanh Tú trong cuốn “Phương pháp ôn tập Lịch sử ở trường

phổ thông – Một số vấn đề lí luận và thực tiễn” (NXB Đại học Quốc gia Hà

Nội, 2012) đã chỉ ra giáo viên cần căn cứ vào trình độ học sinh, loại bài ôn tập chương trình, mục tiêu cần đạt để lựa chọn, cấu trúc nội dung ôn tập phù hợp với hình thức tổ chức và phương pháp tiến hành Các nội dung ôn tập có thể cấu trúc theo hai kiểu điển hình là cấu trúc theo chủ đề khái quát và so sánh các sự kiện trong mối quan hệ đồng đại/lịch đại và cấu trúc theo chủ đề tương ứng với các nội dung về chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa, khởi nghĩa, kháng chiến, chiến tranh Như vậy dạy và học theo chủ đề không chỉ giúp cho HS tạo tư tưởng logic, hiểu bài hơn mà còn giúp quá trình tổng hợp kiến thức ở mức độ cao hơn và biết vận dụng sáng tạo trong học tập

Cuốn “Phát triển năng lực tự học lịch sử cho học sinh” của tác giả

Nguyễn Thị Thế Bình (NXB Đại học Sư phạm, 2014) có đề cập đến vấn đề vì

sao phải hình thành và phát triển kĩ năng tự học lịch sử của học sinh; hệ thống

kĩ năng tự học lịch sử; các biện pháp hình thành và phát triển hệ thống kĩ năng

tự học; đổi mới phương pháp dạy học lịch sử, những yêu cầu đối với giáo viên khi hình thành và phát triển kĩ năng tự học lịch sử của học sinh Đồng

thời tác giả nhấn mạnh “trong học tập thì học sinh giữ vai trò quan trọng Bởi

vì tự học là nhân tố nội lực quyết định chất lượng học tập, còn hoạt động dạy

là nhân tố ngoại lực có tác dụng định hướng” [12, tr 37] Như vậy, tác giả

đặc biệt quan tâm đến việc hình thành cho HS kĩ năng tự học, coi đó là nhân

tố quyết định kết quả học lịch sử, kĩ năng này hoàn toàn phù hợp với việc học tập theo chủ đề, GV là người tổ chức, hướng dẫn, HS tự học và tìm hiểu các chủ đề ở nhà và tự học các chủ đề ngay trên lớp đạt được chất lượng tốt hơn

Nguyễn Thị Côi trong cuốn “Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu

quả dạy học lịch sử ở trường phổ thông” (NXB Đại học sư phạm, in lần thứ

năm, tái bản năm 2016) đề cập đến việc nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử

“Việc tối ưu hóa quá trình dạy học trước hết đòi hỏi phải xây dựng kế hoạch dạy học toàn diện cho cả năm học, từng kỳ học, từng chương, từng bài để đảm bảo tính hệ thống và tập trung vào thực hiện nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục, phát triển chung… Xuất phát từ mục tiêu, nội dung của bài học, giáo viên lựa chọn kiến thức cơ bản, quan trọng mà học sinh cần nắm vững.” [14, tr 14]

Có thể thấy tác giả đã đặc biệt chú trọng đến việc xây dựng kế hoạch dạy học

và lựa chọn kiến thức cơ bản qua đó giáo dục tư tưởng, đạo đức, tình cảm cho học sinh, biện pháp này ý nghĩa quan trọng đối với việc thiết kế chủ đề và tổ chức DHTCĐ

Nguyễn Xuân Trường, Nguyễn Văn Ninh, Lại Thị Thu Thúy, Lê Thị

Thu, Tài liệu tập huấn xây dựng các chuyên đề dạy học theo định hướng phát

triển năng lực học sinh môn Lịch sử, Bộ Giáo dục và đào tạo, Hà Nội, 2014

Trong bài viết tác giả đã đề cập đến nhiều vấn đề liên quan đến DHTCĐ trong môn học Lịch sử như: cơ sở xây dựng chuyên đề dạy học; đặc trưng của DHTCĐ; quy trình xây dựng chuyên đề và thiết kế - tổ chức dạy học một số chuyên đề mẫu tham khảo Đây sẽ là một trong những cơ sở lý luận và PPDH quan trọng để chúng tôi vận dụng linh hoạt trong quá trình xây dựng các chủ

đề lịch sử lớp 10 và tổ chức DHTCĐ đạt kết quả tốt

Nguyễn Xuân Trường trong bài viết: “Nhìn nhận lại chương trình SGK

Lịch sử hiện hành và một số vấn đề trao đổi, định hướng xây dựng chương trình SGK sau năm 2015” đã đề xuất ở cấp THPT, nội dung kiến thức Lịch sử

không lặp lại như ở trường Trung học cơ sở, mà được thiết kế thành các chủ đề Tuy nhiên phải đảm bảo tính toàn diện giữa các chủ đề chiến tranh với các chủ

đề về kinh tế, văn hóa Như vậy, có thể thấy DHTCĐ là một trong những định hướng được nhiều nhà nghiên cứu, nhà quản lý giáo dục đưa ra tại hội thảo, là hướng đi đúng đắn phù hợp với thực trạng dạy học hiện nay ở nước ta

Bài viết của tác giả Nguyễn Thị Bích “Tổ chức hiệu quả việc dạy học chủ

đề lịch sử ở trường THPT” được đăng trong cuốn “Nghiên cứu và giảng dạy LS

trong bối cảnh hiện nay”, (NXB Lí luận chính trị, 2016) cũng đã nêu ra khái

niệm dạy học theo chủ đề và những gợi ý về cách thức, con đường, biện pháp để

tổ chức hiệu quả dạy học theo chủ đề môn lịch sử ở trường phổ thông

Bên cạnh đó, chúng tôi còn tiếp cận và tham khảo các bài viết trên tạp chí, luận văn liên quan đến vấn đề nghiên cứu

Nguyễn Thị Côi, Nguyễn Quốc Vương trong bài viết “Kinh nghiệm

tiến hành giờ học lịch sử của Kato Kimiaki ở trường phổ thông Nhật Bản”

đăng trên tạp chí Giáo dục số 290 kỳ 2 tháng 7/ 2012 đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc dạy học bằng tư duy phê phán đồng thời tác giả đưa ra những

ví dụ cụ thể về xây dựng một bài học lịch sử bằng tư duy phê phán Bài viết của tác giả cùng với phương pháp DHTCĐ mà đề tài chúng tôi nghiên cứu đã góp phần vào đổi mới dạy học lịch sử ở trường phổ thông

“Dạy học theo chủ đề trong môn lịch sử ở trường trung học phổ thông”

của Nguyễn Thị Thế Bình, Lê Thị Thu, Tạp chí Giáo dục, số 388 kì 2 – 8/2016 đã đề cập đến khái niệm, vai trò, ý nghĩa của dạy học theo chủ đề, cách phân loại chủ đề, cách thiết kế, tổ chức dạy học chủ đề trong môn lịch

sử, và tác giả cũng đã đưa ra ví dụ minh họa về cách thức tổ chức dạy học một

chủ đề cụ thể phần lịch sử 10 Đồng thời tác giả khẳng định “Các chủ đề

không chỉ giúp HS hiểu sâu sắc, hệ thống sự phát triển của LS, mối quan hệ biện chứng giữa sự kiện, hiện tượng lịch sử, mà còn mở rộng, làm phong phú vốn tri thức; giúp học sinh biết vận dụng linh hoạt kiến thức đã học để tiếp thu kiến thức mới và liên hệ, đánh giá thực tiễn cuộc sống…Học sinh được rèn luyện, phát triển kĩ năng tư duy, thực hành bộ môn và các năng lực cốt lõi như: tự học, phát hiện, giải quyết vấn đề ; được bồi dưỡng thế giới quan khoa học, phẩm chất, nhân cách” [11, tr 51] Chúng tôi thấy những vấn đề

mà tác giả đề cấp đến đặc biệt là bốn bước trong việc tổ chức dạy học theo chủ đề có vai trò định hướng hết sức quan trọng trong việc tiến hành dạy học theo chủ đề trong môn lịch sử theo hướng đổi mới của chương trình phổ thông mới hiện nay

Nguyễn Thị Thế Bình, Nguyễn Thị Thu Hoa trong bài viết “Thiết kế và

dạy học các chủ đề tích hợp liên môn về biển đảo quốc gia” đăng trên tạp chí

Giáo dục số 411 kì 1 (8/2017) đã nhấn mạnh “Để dạy học tích hợp liên môn

theo chủ đề đạt hiệu quả tốt, cần sử dụng một số phương pháp dạy học phù hợp như dạy học theo dự án, kết hợp với hoạt động nhóm…sẽ góp phần đáng

kể vào việc phát huy tính tích cực, chủ động, độc lập, sáng tạo của học sinh trong quá trình nhận thức” [10, tr 16], điều này góp phần tạo điều kiện cho

đề tài nghiên cứu của chúng tôi trong việc vận dụng linh hoạt các kĩ thuật dạy học để thiết kế các chủ đề lịch sử lớp 10

Luận văn thạc sĩ: “Xây dựng và tổ chức dạy học các chủ đề lịch sử Việt

Nam từ 1919-1954 ở trường THPT Chuyên” của Bùi Thị Hương Mơ (2013,

trường Đại học Sư phạm Hà Nội), đã nói đến những vấn đề chung về dạy học theo chủ đề Đây là tài liệu để thiết kế các hình thức tổ chức dạy học theo hướng phát huy tính tích cực và chủ động của học sinh

Luận văn thạc sĩ “Thiết kế kế hoạch dạy học chủ đề tích hợp phần lịch

sử Việt Nam (1858 – 1918) cho học sinh lớp 11, trường THPT Hiếu Tử, tỉnh Trà Vinh” của Trương Văn Minh, (2017, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội),

đã đề cập đến những khái niệm, thuật ngữ về dạy học theo chủ đề, từ đó thiết

kế và tổ chức dạy học một số chủ đề tích hợp

Trần Thị Tuyết Nga (2017), Tổ chức dạy học theo chủ đề phần lịch sử

Việt Nam (thế kỉ X – XIX) cho học sinh lớp 10, trường THPT Dương Quang Đông, Tỉnh Trà Vinh, Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục, Trường Đại học Sư

phạm Hà Nội đã trình bày khá đầy đủ những cơ sở lí luận và thực tiễn của việc tổ chức dạy học theo chủ đề trong môn lịch sử ở trường phổ thông, đồng thời tác giả đề xuất một số biện pháp tổ chức dạy học theo chủ đề phần lịch lịch sử Việt Nam lớp 10 từ thế kỉ X – XIX

Luận văn Thạc sĩ “Xây dựng và tổ chức dạy học một số chủ đề lịch sử thế

giới hiện đại lớp 12 THPT (qua thực nghiệm ở trương Phú Bình – Thạch Thất –

Hà Nội)” của Nguyễn Hữu Hòa, (2017, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội) đã

đưa ra những cơ sở lí luận và thực tiễn của việc xây dựng và tổ chức DHTCĐ, một số chủ đề của lịch sử thế giới lớp 12 THPT và cách tổ chức DHTCĐ

Như vậy, các công trình nghiên cứu về lí luận dạy học nói chung, các hình thức tổ chức dạy học ở nhiều khía cạnh khác nhau (Tâm lý học, Giáo dục học, khoa học Lịch sử) đã đề cập đến DHTCĐ, góp phần tích cực vào nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Lịch sử Việc sử dụng DHTCĐ giúp cho kiến thức lịch sử không còn khô khan, nhàm chán mà sẽ sinh động, cụ thể giúp HS

dễ dàng tiếp thu kiến thức, đem lại kết quả học tập tốt hơn Song, việc tìm hiểu về dạy học theo chủ đề phần lịch sử Việt Nam lớp 10 thì chưa có công trình cụ thể nào đề cập đến Các công trình nghiên cứu trên là những tài liệu tham khảo có giá trị, gợi ý quý báu, đặt cơ sở về lý luận giúp chúng tôi tìm được hướng giải quyết các nhiệm vụ của luận văn Chúng tôi sẽ kế thừa và tiếp tục nghiên cứu vấn đề trên nhằm nâng cao hơn nữa chất lượng dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng, thông qua việc xây dựng và tổ chức dạy học theo chủ đề

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là quá trình xây dựng và tổ chức

dạy học các chủ đề Lịch sử lớp 10 ở trường THPT

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Nội dung nghiên cứu: Đề tài giới hạn trong việc xây dựng và tổ chức dạy học một số chủ đề lịch sử Việt Nam lớp 10 trường THPT trong giờ học nội khóa và các tài liệu liên quan

- Địa phạm vi khảo sát, thực nghiệm: trường THPT Khoa Học Giáo Dục – Đại Học Giáo Dục – Đại học Quốc Gia Hà Nội - Hà Nội

- Phạm vi bài thực nghiệm: Chủ đề 4: Kinh tế Việt Nam từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XIX (3 tiết)

4 Mục đích, nhiệm vụ của đề tài

nhằm nâng cao nhận thức cho HS trường THPT nói chung và HS trường THPT Khoa học Giáo dục nói riêng

4.2 Nhiệm vụ

Từ mục đích đặt ra, đề tài tập trung giải quyết các nhiệm vụ sau:

- Nghiên cứu cơ sở lí luận của dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở trường THPT

- Nghiên cứu thực tiễn của dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở trường THPT

- Tìm hiểu chương trình lịch sử Việt Nam lớp 10 THPT chương trình chuẩn, từ đó xây dựng các chủ đề cần dạy cho HS

- Đề xuất một số biện pháp tổ chức dạy học theo chủ đề lịch sử Việt

Nam lớp 10 trường THPT

- Thực nghiệm sư phạm làm cơ sở thực tiễn của đề tài và khẳng định tính khả thi thông qua việc dạy học một số chủ đề lịch sử Việt Nam lớp 10 trường THPT

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp luận

Đề tài này dựa trên quan điểm Mác Lê –nin và tư tưởng Hồ Chí Minh,

lý luận về Giáo dục học, Tâm lý học, Phương pháp dạy học lịch sử, của các nhà khoa học giáo dục có liên quan

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu các tài liệu về giáo dục học, giáo dục lịch sử, tâm lý học, tài liệu và chương trình tập huấn của Bộ giáo dục – đào tạo

Nghiên cứu nội dung chương trình sách giáo khoa lịch sử THPT và những tài liệu liên quan đến nội dung cần đề tài cần khai thác để tương ứng với việc giảng dạy lịch sử Việt Nam lớp 10 trường THPT

Nghiên cứu tổng quát về dạy học theo chủ đề và vận dụng dạy học theo chủ đề vào giảng dạy lịch sử Việt Nam ở trường THPT

Nghiên cứu thực tiễn dạy học theo chủ đề môn Lịch sử hiện nay ở trường THPT

Tiến hành thực nghiệm sư phạm: Tổng phần và toàn phần thực nghiệm

sư phạm dưới hình thức tổ chức dạy học tại trường THPT Khoa Học Giáo Dục – Đại Học Giáo Dục – Đại Học Quốc Gia Hà Nội

6 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng và tổ chức dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử một cách hợp lý, khoa học, phù hợp với những yêu cầu luận văn đã đưa ra sẽ góp phần nâng cao chất lượng bộ môn trong dạy học Lịch sử ở trường THPT Khoa học Giáo dục nói riêng và trên địa bàn Hà Nội nói chung

- Xác định các yêu cầu và cách xây dựng các chủ đề lịch sử Việt Nam

để phục vụ dạy học môn lịch sử ở trường THPT Khoa học Giáo dục

- Đề xuất các biện pháp tổ chức dạy học theo chủ đề lịch sử Việt Nam lớp 10 trường THPT

8 Ý nghĩa của đề tài

8.1 Ý nghĩa khoa học

Hoàn thành việc nghiên cứu của đề tài góp phần làm phong phú lý luận dạy học bộ môn Lịch sử về việc dạy học theo chủ đề nói chung và về vận dụng dạy học một số chủ đề trong dạy học lịch sử lớp 10 ở trường THPT nói riêng

8.2 Ý nghĩa thực tiễn

Qua quá trình nghiên cứu và kết quả nghiên cứu của luận văn giúp bản thân tác giả có kiến thức về các chủ đề trong dạy học lịch sử lớp 10 THPT theo chương trình phổ thông mới Luận văn là tài liệu tham khảo cho GV bộ môn Lịch sử tại trường THPT Khoa Học Giáo dục, góp phần nâng cao chất lượng bộ môn và đáp ứng yêu cầu mục tiêu giáo dục đào tạo thế hệ trẻ - con người Việt Nam mới

9 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Khuyến nghị, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận văn gồm 3 chương với nội dung như sau:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc tổ chức dạy học theo chủ

đề trong môn Lịch sử ở trường THPT

Chương 2: Thiết kế một số chủ đề LSVN lớp 10 THPT

Chương 3: Tổ chức dạy học một số chủ đề lịch sử Việt Nam lớp 10 ở

trường trung học phổ thông Thực nghiệm sư phạm

Chương 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC DẠY HỌC

THEO CHỦ ĐỀ TRONG MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG

Theo Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê thì “chủ đề” là: “tư tưởng trung

tâm biểu hiện trong một tác phẩm văn học nghệ thuật, là chủ thể và nòng cốt của nội dung tác phẩm, là biểu hiện nhận thức, sự đánh giá và tư tưởng của tác giả đối với đời sống hiện thực” [52, tr 238] Tác giả Bửu Kế trong Từ điển

Hán Việt Từ nguyên viết: “chủ” là “cốt yếu”, “đề” là “đầu mối của sự việc”,

* Quan niệm về dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử

Việc dạy học môn lịch sử hiện nay ở trường THPT chủ yếu được thực hiện trên lớp theo bài/ tiết trong SGK một cách logic về lí luận và thực tiễn thành chủ đề học tập, vận dụng phương pháp và kỹ thuật dạy học phù hợp Đảm bảo mục tiêu học tập của chủ đề phải đáp ứng yêu cầu chuẩn kiến thức,

kỹ năng, và thái độ

Dạy học theo chủ đề là sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyền thống

và hiện đại mà ở đó giáo viên không dạy học bằng cách chỉ truyền thụ kiến thức mà chủ yếu hướng dẫn học sinh tự tìm kiếm thông tin, sử dụng kiến thức được học và giải quyết các nhiệm vụ có ý nghĩa thực tiễn

Dạy học theo chủ đề là một mô hình mới cho hoạt động lớp học thay thế lớp học truyền thống (với đặc trưng là những bài học ngắn, cô lập, những hoạt động lớp học mà Gv giữ vai trò trung tâm) bằng lớp học chú trọng nội dung học tập có tính tổng quát, liên quan đến nhiều lĩnh vực, trung tâm là học sinh và nội dung tích hợp nhiều vấn đề, thực hành gắn liền với thực tiễn Với

mô hình dạy học này, HS có nhiều cơ hội làm việc theo nhóm để giải quyết vấn đề có tính hệ thống và liên quan đến nhiều kiến thức khác nhau

DHTCĐ là hình thức tìm tòi những khái niệm, tư tưởng, kiến thức, nội dung… có sự giao thoa, tương đồng lẫn nhau, dựa trên cơ sở các mối liên hệ

về lí luận và thực tiễn được đề cập đến các môn học hoặc các hợp phần của các môn học làm thành nội dung học trong một chủ đề có ý nghĩa, hấp dẫn và thực tế hơn

Nội dung dạy học trong chủ đề phải là một vấn đề cơ bản của chương trình THPT có mối quan hệ mật thiết với nhau, để tạo thành một chuỗi các hoạt động học tập cần giải quyết Khi giải quyết xong các vấn đề đó sẽ có một nội dung hoàn chỉnh

DHTCĐ trong môn Lịch sử giúp HS nắm kiến thức cơ bản cốt lõi của SGK THPT môn Lịch sử, nhằm ôn tập củng cố, hệ thống hóa, khái quát hóa kiến thức Thuận tiện cho việc mở rộng kiến thức, hiểu được tính toàn diện,

hệ thống, thể hiện mối quan hệ của lịch sử thế giới và lịch sử dân tộc, các lĩnh vực của đời sống (kinh tế, chính trị, văn hóa)

DHTCĐ trong môn Lịch sử chú trọng đến việc giáo dục thái độ, tình cảm tư tưởng của HS thông qua nội dung chủ đề và hình thức tổ chức dạy học của GV Vận dụng nguyên lý học đi đôi với hành, tăng cường sự tương tác giữa HS với giáo viên và HS với nhau

1.1.2 Quan niệm về tổ chức và tổ chức dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở trường THPT

* Quan niệm về tổ chức

Theo Hoàng Phê trong cuốn “Từ điển Tiếng Việt”, (2002) “tổ chức”

nghĩa là “Làm cho thành một chỉnh thể, có một cấu tạo, một cấu trúc và

những chức năng chung nhất định.” Hay “Làm cho thành có trật tự, có nề nếp.” hoặc “Là những gì cần thiết để tiến hành một hoạt động nào đó nhằm

có được hiệu quả tốt nhất” [51; tr 1007]

Trong tác phẩm “Từ điển Tiếng việt thông dụng” của tác giả Nguyễn

Như Ý, (2002) đã đưa ra quan niệm về “tổ chức” là “sắp xếp, bố trí thành các

bộ phận để cùng thực hiện một nhiệm vụ, hoặc một chức năng chung.” Hay

“Sắp xếp, bố trí để làm cho có trật tự, có nền nếp” [67, tr 797]

Theo Song Dương và Quang Thông trong cuốn “Từ điển tiếng Việt

dành cho học sinh” thì “Tổ chức là sắp xếp các bộ phận cho ăn nhịp với nhau

để toàn bộ là một cơ cấu nhất định, sửa soạn một việc để tiến hành được trong những điều kiện mang lại kết quả tốt” [20, tr 232]

Như vậy, có thể hiểu “tổ chức” là một hệ thống hoạt động hay tác động

có ý thức của hai hay nhiều người Nhằm xây dựng nên một cơ cấu, một cấu trúc hoàn chỉnh Dựa trên liên kết các vấn đề riêng lẻ hay các đơn vị kiến thức, các bộ phận của bài học có mối tương quan rõ ràng với các bộ phận khác

* Quan niệm về tổ chức DHTCĐ trong môn Lịch sử ở trường THPT

Về nội dung:

- Tổ chức DHTCĐ là chú trọng khai thác nội dung kiến thức trong các

chương, bài, tiết học vốn đã có những mối liên hệ với nhau ở mặt này hay mặt khác và ở mức độ nhiều hay ít Kết hợp những nội dung và đơn vị kiến thức

có những điểm tương đồng giao thoa với nhau trong một số bài thành các vấn

đề chung và dạy trong một chủ đề nhất định, nhằm khắc phục những hạn chế trong việc tổ chức dạy học hiện nay theo từng bài, tiết

Về phương pháp:

- Tổ chức DHTCĐ nói chung và tổ chức DHTCĐ trong môn Lịch sử nói riêng đều cần chú trọng là phải ứng dụng được kiến thức của chủ đề vào thực tiễn cũng như vận dụng để hiểu bài mới và ôn tập củng cố kiến thức đã học

- Tổ chức DHTCĐ trong môn Lịch sử nhằm phát triển năng lực học tập cho HS, đòi hỏi phải tổ chức hoạt động học tích cực, tự lực và sáng tạo cho

HS mà các hoạt động ấy phải được tổ chức đa dạng ở trong lớp và ngoài lớp, trong trường, ngoài trường

- Vai trò của GV không còn là người truyền thụ tri thức, mà là người tổ chức, kiểm tra, đánh giá và định hướng hoạt động của HS trong và ngoài lớp

- Như vậy, tổ chức DHTCĐ trong môn Lịch sử, trên cơ sở của dạy học truyền thống, GV vận dụng một số biện pháp, kỹ thuật dạy học phù hợp với nội dung kiến thức và mục tiêu, đối tượng HS Chú trọng tổ chức các hoạt động học dạy và học nhằm phát huy tính tích cực nhận thức của HS

1.1.3 Cách phân loại chủ đề trong môn Lịch sử

Có nhiều cách phân loại chủ đề

* Chủ đề đơn môn: Là chủ đề học tập được xây dựng bằng cách cấu

trúc lại nội dung kiến thức của một số bài/ tiết trong môn học nhất định nào

đó trên cơ sở chương trình SGK THPT hiện hành và đảm bảo yêu cầu chuẩn kiến thức, kỹ năng và thái độ

* Chủ đề liên môn: Là chủ đề học tập được xây dựng trên cơ sở xác

định và lựa chọn nội dung kiến thức chủ đề liên quan đến hai hay nhiều môn học khác nhau Môn học nào chiếm ưu thế về nội dung kiến thức thì dạy ở môn học đó

* Chủ đề trong môn Lịch sử

- Căn cứ vào nội dung lịch sử phản ánh có chủ đề: Chiến tranh- cách

mạng: chính trị- xã hội; kinh tế- khoa học: thành tựu văn hóa; nhân vật lịch sử

+ Chủ đề về kinh tế- khoa học: thường đi sâu vào tìm hiểu một số

quốc gia nền kinh tế có sự phát triển vượt bậc, hay sự tăng trưởng thần kỳ, để lại dấu ấn trong lịch sử thời đại Cũng như sự tiến bộ trong lĩnh vực khoa học đưa nhân loại đến một tầm hiểu biết cao hơn, thúc đẩy sự phát triển nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội

+ Chủ đề chính trị- xã hội: thường được đề cập đến sự hình thành, cơ

cấu hoạt động, sự phát triển và suy vong của các thể chế chính trị xã hội, hay những mối quan hệ quốc tế, phân chia, sắp xếp trật tự thế giới mà ở đó sức ảnh hưởng và sự chi phối đến nhiều quốc gia, vùng lãnh thổ, khiến cho lịch sử thế giới thêm phong phú và phức tạp

+ Chủ đề chiến tranh- cách mạng: vốn rất hấp dẫn và lôi cuốn sự chú

ý của HS như về các chiến thuật quân sự, những nhà lãnh đạo quân sự tài ba trong lịch sử dân tộc

+ Chủ đề thành tựu văn hóa: thường đề cập đến tôn giáo, giáo dục,

văn học, khoa học, nghệ thuật, những thành tựu văn hóa nó không chỉ có giá trị đương thời mà nó còn có giá trị rất lớn đối với các quốc gia hiện nay

+ Chủ đề về nhân vật lịch sử: lịch sử là do con người sáng tạo ra, không

thể có lịch sử mà thiếu yếu tố con người Xây dựng chủ đề nhân vật lịch sử rất hấp dẫn và thu hút học sinh tìm hiểu về một nhân vật lịch sử ở các khía cạnh như: tiểu sử, quá trình hoạt động cách mạng, tính cách đặc biệt, câu nói nổi tiếng, các chiến thuật quân sự, trận đánh nổi tiếng gắn liền với nhân vật đó…

- Căn cứ vào thời gian xảy ra sự kiện lịch sử có chủ đề: lịch sử thời

nguyên thủy; cổ đại; trung đại; cận đại và hiện đại

- Căn cứ vào không gian diễn ra sự kiện lịch sử có thể xây dựng các chủ đề như; lịch sử thế giới; lịch sử Việt Nam; lịch sử địa phương

Giáo viên xây dựng chủ đề dựa theo cách phân loại nào cũng giúp học

sinh tích cực, chủ động hứng thú hơn khi học lịch sử, học lịch sử theo chủ đề

sẽ khác với học theo kiểu cuốn chiếu theo từng bài Mỗi cách phân loại đều có

ưu và nhược điểm Trong quá trình dạy học, tùy vào mục đích, đối tượng để lựa chọn và xây dựng chủ đề phù hợp, làm cơ sở để xác định nội dung, hình thức và phương pháp dạy học hiệu quả Với đề tài này, chúng tôi chọn cách phân loại chủ đề căn cứ vào nội dung lịch sử phản ánh có chủ đề

1.1.4 Đặc điểm của dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở trường THPT

DHTCĐ trong môn Lịch sử cũng phải đảm bảo các chuẩn kiến thức,

kỹ năng của chương trình THPT nên DHTCĐ cũng có những điểm cơ bản của dạy học nội dung kiến thức của bài học lịch sử nhưng nâng lên một mức

độ cao hơn

Thứ nhất: Nội dung của một chủ đề mang tính hệ thống, được tổ chức

sắp xếp lại từ một số bài được lựa chọn trong SGK Với đặc điểm có sự giao thoa, liên hệ mạng lưới với nhau về mặt không gian, thời gian, sự kiện, nhân vật trong một số công việc chung không thể tách rời, nhưng lại xây dựng ở các bài lịch sử độc lập khác nhau Nên GV sắp xếp thiết kế, thiết kế cho những nội dung lịch sử đó được đứng cạnh nhau trong một chủ đề Khi kết thúc chủ đề ta có thể tổng kết kiến thức tinh giản, chặt chẽ, khác với thiết kế SGK nhưng nội dung kiến thức nền tảng căn bản không thay đổi mà còn phong phú thêm

Thứ hai: GV đóng vai trò rất quan trọng: động viên HS phát huy hết

khả năng làm việc, tự lực trong tìm kiếm thông tin tài liệu, trao đổi, thảo luận

để giải quyết nhiệm vụ HS là đối tượng làm việc nhiều hơn trong giờ học để tìm ra kiến thức mới (HS là trung tâm) Với mục tiêu HS phát hiện và vận dụng kiến thức qua đó rèn luyện khả năng quan sát, thu thập, xử lý thông tin, suy luận, tự học, áp dụng vào thực tiễn Rèn luyện kỹ năng (giao tiếp, hợp tác, điều hành…), hình thành năng lực (chung và chuyên biệt), chứ không đơn thuần là việc lĩnh hội và ghi nhớ kiến thức sau mỗi giờ học truyền thống

Thứ ba: GV không tự quyết hay áp đặt tiến trình học tập và giải quyết

vấn đề mà các nhiệm vụ học tập được chuyển giao cho HS, HS tự quyết định chiến lược học tập, chức năng hỗ trợ, hướng dẫn thuộc về GV Tuy nhiên, những vấn đề khó khăn mà bản thân kiến thức kinh nghiệm của các nhóm không thể trình bày bằng lời được thì GV sẽ hướng dẫn và giải thích trước cả lớp để tháo gỡ thắc mắc Một sự khác biệt, các chủ đề không bị bó hẹp và hạn chế và thời gian quy định phải dạy xong trong một tiết học mà có thể kéo dài hai hoặc ba tiết với thời gian hoàn thành chủ đề, điều kiện quan trọng là giải quyết trọn vẹn một chủ đề trong thời gian dự tính

1.1.5 Cơ sở xuất phát của việc tổ chức dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở trường THPT

Việc DHTCĐ trong môn Lịch sử đã và đang triển khai rộng rãi ở các trường THPT cả nước, dựa trên những cơ sở sau:

- Theo chỉ đạo của Đảng và và ngành Giáo dục nước ta, định hướng đổi mới căn bản toàn diện giáo dục, trong đó cần thiết phải đổi mới phương pháp

và nội dung theo hướng tích cực hóa học sinh Theo chương trình giáo dục phổ thông mới ở cấp THPT Lịch sử là môn học được lựa chọn theo nguyện vọng và định hướng nghề nghiệp của học sinh, thuộc nhóm môn Khoa học xã hội Môn Lịch sử giúp học sinh phát triển năng lực sử học, đặc biệt là tư duy lịch sử, các khả năng thu thập và xử lý số liệu, kết nối quá khứ với hiện tại, vận dụng các bài học lịch sử vào việc giải quyết những vấn đề của thực tế cuộc sống Điểm mới so với chương trình hiện hành là trục phát triển chính của Chương trình môn Lịch sử là hệ thống các chủ đề và chuyên đề về những vấn đề cơ bản của lịch sử thế giới, lịch sử khu vực Đông Nam Á và lịch sử Việt Nam, nhằm mục tiêu nâng cao và mở rộng kiến thức thông sử mà học sinh đã được học ở cấp trung học cơ sở

- Xuất phát từ đặc trưng kiến thức lịch sử và nhiệm vụ của môn Lịch

sử Với đặc trưng riêng, môn Lịch sử giữ vai trò chủ đạo trong việc giáo dục lòng yêu nước, tinh thần tự tôn dân tộc, truyền thống lịch sử và văn hoá dân tộc, góp phần giúp học sinh nhận thức sâu sắc và vận dụng được các bài học

lịch sử vào việc giải quyết những vấn đề của thực tế cuộc sống, phát triển tầm nhìn, củng cố các giá trị nhân văn, tinh thần cộng đồng, lòng khoan dung, nhân ái và hình thành những phẩm chất của công dân Việt Nam, công dân toàn cầu trong xu thế phát triển của thời đại Môn Lịch sử góp phần quan trọng trong việc giúp học sinh hình thành và phát triển tư duy lịch sử, giúp học sinh làm chủ kĩ năng khai thác và sử dụng các nguồn sử liệu, nhận thức

và trình bày lịch sử trong logic lịch đại và đồng đại, kết nối quá khứ với hiện tại Đồng thời, giúp học sinh nhận thức được giá trị khoa học và giá trị thực tiễn của sử học trong đời sống xã hội hiện đại Hiểu biết và có tình yêu đối với lịch sử, văn hoá dân tộc và nhân loại sẽ góp phần quan trọng trong việc định hướng học sinh lựa chọn những nghề nghiệp như: nghiên cứu khoa học

xã hội và nhân văn, ngoại giao, quản lí, lãnh đạo, hoạt động du lịch, văn hoá, thông tin truyền thông

- Xuất phát từ yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học: chương trình giáo dục phổ thông đang chuyển từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗ quan tâm đến việc HS học được cái gì đến chỗ quan tâm HS vận dụng được cái gì qua việc học Để đảm bảo được điều đó, phải thực hiện chuyển từ phương pháp dạy học theo lối "truyền thụ một chiều" sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất Tăng cường việc học tập trong nhóm, đổi mới quan hệ giáo viên - học sinh theo hướng cộng tác có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển năng lực xã hội Bên cạnh việc học tập những tri thức và kỹ năng riêng lẻ của các môn học chuyên môn cần bổ sung các chủ đề học tập tích hợp liên môn nhằm phát triển năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp

Việc sử dụng phương pháp dạy học gắn chặt với các hình thức tổ chức dạy học Tuỳ theo mục tiêu, nội dung, đối tượng và điều kiện cụ thể mà có những hình thức tổ chức thích hợp như học cá nhân, học nhóm; học trong lớp, học ở ngoài lớp Cần chuẩn bị tốt về phương pháp đối với các giờ thực hành

để đảm bảo yêu cầu rèn luyện kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn, nâng cao hứng thú cho người học

- Do đặc điểm nhận thức của HS THPT mang tính khái quát cao hơn cấp học trước, học tập theo chủ đề có ưu thế lớn trong khái quát hóa và hệ thống hóa kiến thức lịch sử, dễ dàng ôn tập, củng cố và ghi nhớ kiến thức Với hình thức dạy học lịch sử theo chủ đề, giáo viên hướng dẫn học sinh củng

cố hệ thống kiến thức cơ bản, nâng cao nhận thức về lịch sử Việt Nam, khu vực và thế giới thông qua hệ thống chủ đề về lịch sử chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, tư tưởng, tôn giáo - tín ngưỡng, nghệ thuật - kiến trúc, ngoại giao

và quan hệ quốc tế, dân cư và tộc người Thông qua hệ thống chủ đề này, giáo viên giúp học sinh có khả năng tiếp cận và xử lý thông tin từ những nguồn khác nhau, có khả năng xâu chuỗi các sự kiện lịch sử có liên quan, đưa ra nhận xét cá nhân về các sự kiện lịch sử, xây dựng năng lực phản biện và sáng tạo, từ đó có khả năng vận dụng những kinh nghiệm lịch sử vào thực tiễn, dùng tri thức lịch sử để giải thích những vấn đề hiện tại

- Dạy học theo chủ đề góp phần tích cực, đón đầu vào đổi mới nội dung chương trình SGK THPT tương lai

1.1.6 Vai trò, ý nghĩa của việc xây dựng và tổ chức dạy học theo chủ

đề trong môn Lịch sử ở trường THPT

- Vai trò

Với mục tiêu hướng tới hình cho HS những năng lực chung (tự chủ và

tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo), và năng lực sử học: năng lực nhận diện và sử dụng tư liệu lịch sử; năng lực tái hiện và trình bày lịch sử; năng lực giải thích lịch sử; năng lực đánh giá lịch sử; năng lực vận dụng bài học lịch sử vào thực tiễn trên cơ sở nắm vững hệ thống kiến thức cơ bản và nâng cao về lịch sử thế giới, khu vực và Việt Nam thông qua

hệ thống chủ đề về lịch sử chính trị, kinh tế, xã hội, văn hoá, văn minh.Việc DHTCĐ có vai trò và ý nghĩa rất lớn trong việc nhận thức và hành động của học sinh trong quá trình học tập ngay khi còn ngồi trên ghế nhà trường

Có thể nói việc áp dụng mô hình dạy học tích cực như hiện nay, đặc biệt là vận dụng dạy học theo chủ đề giúp chúng ta nhận thấy rằng các tổ chức của quá trình dạy học cũng đã có những thay đổi tích cực, phù hợp với nội

dung học sinh, đồng thời đó cũng là định hướng cho chương trình phổ thông, sách giáo khoa mới Đây là vai trò rất quan trọng của việc DHTCĐ – một định hướng dạy học mới, đúng theo Chương trình giáo dục phổ thông mới (2018) của Bộ Giáo dục và Đào tạo đang được các nhà quản lý, giáo viên quan tâm, chú trọng

- Ý nghĩa

Dạy học nói chung và dạy học môn Lịch sử ở trường phổ thông nói riêng là một quá trình sư phạm phức tạp Quá trình đó là tổng hợp của nhiều yếu tố và mang tính đặc thù bộ môn Từ việc GV thiết kế, tổ chức, hướng dẫn các hoạt động học tập có mục đích có kế hoạch giúp HS nắm vững kiến thức

cơ bản, trọng tâm đến rèn luyện kỹ năng thực hành, phát triển năng lực, hình thành thế giới quan cho HS Trong các biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở trường THPT nói chung và THPT Khoa Học Giáo Dục nói riêng, thì việc tổ chức DHTCĐ trong môn Lịch sử có ý nghĩa trên ba mặt: kiến thức, thái độ, kỹ năng và định hướng phát triển năng lực

Về kiến thức

DHTCĐ có ý nghĩa quan trọng đối với bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông Để tổ chức DHTCĐ lịch sử GV phải nghiêm túc lao động hoàn thành việc nghiên cứu một giai đoạn, thời kỳ, hay quá trình Điều đó giúp tri thức toàn diện về nguồn tài liệu và có tác dụng thiết thực trong việc củng cố, hoàn thiện tri thức của HS

Từ thực tiễn giảng dạy bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông, các bài lịch

sử chỉ giảng cho HS một lần theo số tiết quy định và không dạy lại ở những tiết học sau, chưa có tính hệ thống và mức độ phân tích, so sánh, đánh giá Việc này ít nhiều gây khó khăn cho học tập, ghi nhớ kiến thức cho HS (giờ ôn tập ít) Do đó, việc GV xây dựng những chủ đề lịch sử và tổ chức DHTCĐ sẽ rất thiết thực cho học tập của HS, những kiến thức ở trong chủ đề được giáo viên lựa chọn kĩ, tiêu biểu, và quan trọng là những kiến đó được đi theo

“chiều dọc” cho nên có tính khái quát rất cao Các chủ đề luôn có tính chiều sâu, đòi hỏi các em phải có sự tổng hợp, đánh giá cao và đưa ra được các ý

kiến của riêng của các nhân Các kiến thức này luôn có sự liên kết chặt chẽ, ràng buộc nhau, do đó học sinh sẽ có một kiến thức mới trên nền tảng những bài học trước đó, từ đó tạo cho các em tính tư duy sáng tạo cao, phát huy được khả năng của bản thân

Một trong những ý nghĩa nổi bật của DHTCĐ trong môn Lịch sử là: thông qua chủ đề làm cho kiến thức đã học trở nên phong phú, logic nhờ một tư tưởng (ý tưởng thiết kế của giáo viên) Những kiến thức đã học vừa được củng

cố vừa được sắp xếp thành hệ thống khoa học rất dễ học và ôn tập Điều quan trọng hơn là GV giúp HS khái quát hóa, hệ thống hóa kiến thức theo nội dung chủ đề Nên rất cần thiết bổ sung một số chủ đề lịch sử trong quá trình dạy học

Ví dụ khi dạy chủ đề Văn hóa Việt Nam từ thế kỉ X đến nửa đầu thế

kỉ XIX, để giúp HS có được hệ thống kiến thức về các thành tựu lĩnh vực văn

học, giáo viên hướng dẫn HS lập bảng kiến thức sau:

Giai

đoạn

Tác phẩm tiêu biểu Thể loại Tác giả, nội dung

Thế kỉ X

– XV

- Nam quốc sơn hà

- Bình Ngô đại cáo

- Nội dung: Ca ngơi về các anh hung, các chiến công vĩ đại, về quê hương, đất nước…

- Song thất lục bát

- Tác giả: Thi sĩ (Đặng Trần Côn bản dịch chữ Nôm tương truyền của Đoàn Thị Điểm, Nguyễn Gia Thiều, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Bà Huyện Thanh Quan

- Nội dung: Phản ánh tâm tư nguyện vong nhân dân

Với bảng kiến thức này, HS nhớ được các kiến thức cơ bản về thành tựu văn hóa thời kì này như các tác phẩm, tác giả nổi tiếng gắn với thể loại từ

đó các em có thể vận dụng vào học môn Ngữ văn và đời sống

Về kĩ năng

Thông qua học tập các chủ đề, HS được rèn luyện, phát triển đa dạng các kĩ năng (tư duy, thực hành bộ môn, kỹ năng sống) và các năng lực cốt lõi (tự học, phát hiện, giải quyết vấn đề) Thông qua việc tổ chức DHTCĐ có ý nghĩa quan trong việc giúp học sinh rèn luyện các kĩ năng, tư duy: phân tích, giải thích, chứng minh; thực hành bộ môn: rèn luyện kĩ năng lập bảng niên biểu hệ thống các sự kiện theo các chủ đề, thu thập và xử lý các tài liệu bộ môn, sử dụng và xây dựng đồ dùng trực quan; kĩ năng sống: kĩ năng hợp tác, làm việc nhóm, thuyết trình…

Ví dụ khi tiến hành dạy chủ đề Các cuộc khởi nghĩa và kháng chiến bảo vệ Tổ quốc của dân tộc từ thế kỉ X đến thế kỉ XVIII, để rèn cho HS kĩ

năng thực hành bộ môn, GV yêu cầu HS lập bảng so sánh điểm giống và khác

nhau trong cách đánh của 3 trận đánh trên sông Bạch Đằng GV cho học

sinh quan sát 2 bức ảnh: sông Bạch Đằng ngày nay và hình ảnh bãi cọc trên sông Bạch Đằng, yêu cầu học sinh quan sát, cùng với các kiến thức đã tìm hiểu, học sinh rút ra điểm giống và khác nhau trong cách đánh của 3 trận đánh trên sông Bạch Đằng: năm 938, 981 và 1288

Đằng Khi thủy triều lên,

bãi cọc không bị lộ Ngô

Quyền cho quân ra nhử

quân địch vào nơi mai

phục, khi thủy triều xuống

mới giao chiến

- Đánh phục kích khi giặc

tấn công vào nước ta

- Đánh kiềm chế, ngăn chặn những mũi tiến công theo 2 hướng thủy bộ của địch

- Là trận đánh có quy mô lớn, quyết liệt nhất, đánh truy kích, mai phục, tổng tấn công khi địch rút chạy

- Trần Hưng Đạo thực hiện bao vây chặt quân thuỷ của

Ô Mã Nhi: dùng hang rào cọc, thuyền chặn hai đầu quân giặc, đánh từ hai bên đánh ra, chia nhỏ ra để dễ dàng tiêu diệt giặc

Với bảng so sánh này, HS dùng để đối chiếu, so sánh các sự kiện xảy ra không cùng thời gian nhưng cùng địa điểm lịch sử trên sông Bạch Đằng, từ đó HS thấy được sáng tạo của ông cha ta trong khi sử dụng các chiến thuật đánh giặc

Về thái độ

Trên cơ sở cung cấp kiến thức thực sự khoa học, có hệ thống, cơ bản và hiện đại để giáo dục cho HS tính tích cực, tự giác, chủ động ứng xử trong mọi tình huống học tập và thực tiễn Thông qua các chủ đề lịch sử, hình thành ở

HS những hiểu biết hệ thống về lịch sử thế giới, lịch sử dân tộc, nêu được quy luật vận động của lịch sử

Việc tổ chức DHTCĐ lịch sử được tiến hành theo hướng phát huy tính tích cực của HS thông qua các hoạt động học tập như: trao đổi, thảo luận, giải quyết vấn đề, hoàn thành bài tập, thực hiện các kế hoạch học tập , từ đó HS được tích cực, sáng tạo trong tư duy và độc lập trong nhận thức, góp phần hình thành ý thức, thái độ học tập đúng đắn như tính chuyên cần, kiên trì, vượt khó và thêm yêu thích môn học

Ví dụ khi dạy về chủ đề Kinh tế Việt Nam từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XIX không chỉ yêu cầu HS biết được tình hình kinh tế, các chính sách

về kinh tế, mà HS sẽ được rèn luyện thái độ nhìn nhận lịch sử như: giáo dục

HS truyền thống yêu nước, trân trọng những thành tựu kinh tế thời phong kiến Thấy được hạn chế của nền kinh tế thời phong kiến, từ đó liên hệ thực

Ví dụ khi dạy chủ đề Các triều đại phong kiến Việt Nam từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XIX, GV lựa chọn và đưa ra vấn đề cho HS tranh luận về

vị trí, vai trò của Nguyễn Ánh và Vương triều Nguyễn trong lịch sử dân tộc

Quan điểm thứ nhất cho rằng: Nguyễn Ánh là vị vua bán nước, kẻ

“cõng rắn cắn gà nhà”, cướp công của nhà Tây Sơn và có hành động trả thù nhà Tây Sơn một cách tàn bạo Do đó vương triều Nguyễn là vương triều phản động và có những chính sách cai trị không hợp lí khiến đất nước lâm vào khủng hoảng, suy yếu và cuối cùng bị thực dân Pháp xâm lược

Quan điểm thứ hai: Nguyễn Ánh là vị vua tài giỏi, có công lao trong

việc thống nhất đất nước Nhà Nguyễn đã có nhiều đóng góp to lớn cho LSDT

và để lại nhiều di sản có giá trị đến ngày nay Xã hội không ổn định không phải do nhà Nguyễn mà do chế độ phong kiến Việt Nam đã bước vào giai đoạn suy vong, khủng hoảng trầm trọng cần được thay thế bằng một chế độ

xã hội khác tiến bộ hơn

Sau khi đưa ra vấn đề tranh luận, GV chia lớp thành hai nhóm, mỗi nhóm bảo vệ một quan điểm Hai nhóm thảo luận sau đó đưa ra quan điểm của nhóm và dẫn chứng bảo vệ ý kiến của mình là đúng, nhóm khác sẽ đưa ra

ý kiến phản đối chất vấn… Với phương pháp tranh luận này HS sẽ phải làm việc tích cực, HS không những nắm được kiến thức cơ bản mà các em còn phát triển được năng lực tự chủ và tự học, năng lực hợp tác, phát triển khả năng tư duy, óc phân tích, tư duy phản biện…

Như vậy, việc DHTCĐ trong môn Lịch sử ở trường THPT có ý nghĩa góp phần hoàn thành mục tiêu giáo dục, nhiệm vụ môn học đề ra Từ đó làm cho HS có những hiểu biết sâu sắc hơn về sự kiện, hiện tượng lịch sử và thực hiện việc giáo dục tư tưởng tình cảm đạo đức, rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo và đặc biệt là phát triển tư duy độc lập sáng tạo cho HS

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Thực trạng việc dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở trường THPT

Về phía giáo viên

Để xác lập cơ sở thực tiễn cho đề tài nghiên cứu, để có những nhận xét

khách quan, chính xác, chúng tôi tiến hành khảo sát 15 giáo viên về vấn đề dạy học theo chủ đề trong môn Lịch sử ở một số trường THPT trên địa bàn Hà Nội: Trường THPT FPT, Trường THPT Hòa Bình – La Trobe, Trường THPT Khoa học Giáo dục, Trường THPT Trần Phú…

Câu 1: GV lịch sử hiểu và nhận thức được quan điểm về “chủ đề” Là

vấn đề trọng tâm, cốt yếu chỉ chiếm 40 %, 20 % Là một nội dung kiến thức chuyên sâu, còn lại cho rằng chủ đề 40 % Là một vấn đề lớn quan trọng Như vậy số GV hiểu và nhận thức được quan điểm về chủ đề vẫn còn ít, đa phần

GV vẫn còn hiểu sai về chủ đề là như thế nào

Câu 2: Khi được hỏi về “thầy/ cô hiểu “chủ đề lịch sử” là gì?”: 46,7%

GV tham gia cuộc điều tra cho rằng “chủ đề lịch sử” Là những vấn đề lịch sử

cụ thể, quan trọng của từng giai đoạn nhất định có mối liên hệ với nhau 53,3

% GV chọn “chủ đề lịch sử” Là những vấn đề trọng tâm, cốt yếu của từng giai đoạn, thời kì lịch sử có mối liên hệ mật thiết với nhau, và không ai đưa ra quan điểm khác ngoài quan điểm trên Kết quả trên có thể thấy rằng số GV hiểu về “chủ đề lịch sử” còn nhiều, do GV vẫn chọn cách dạy truyền thống theo bài là chủ yếu, còn dạy theo chủ đề chỉ thi thoảng và hình thức

Câu 3: Dạy học theo chủ đề có ý nghĩa: 40 % GV chọn Giúp học sinh

ôn tập, nắm vững kiến thức một cách có hệ thống; chỉ 20 % GV chọn Giáo viên dễ dàng áp dụng các phương pháp dạy học tích cực cho học sinh, còn lại

40 % là Có ý nghĩa với giáo viên và học sinh về mặt kiến thức, kĩ năng và thái

độ Như vậy, cho thấy rõ ràng nhận thức của GV về ý nghĩa DHTCĐ chưa đầy đủ và toàn diện

Câu 4: 100 % giáo viên thỉnh thoảng mới tổ chức dạy học theo chủ đề,

đây là thực trạng dạy học lịch sử ở trường THPT, GV chủ yếu vẫn dạy theo bài trong SGK

Câu 5: Các cách phân loại chủ đề trong dạy học lịch sử: 53,3% giáo

viên chọn phân loại chủ đề dựa vào nội dung lịch sử, thời gian, không gian và môn học 40 % giáo viên chọn phân loại chủ đề chỉ dựa vào nội dung lịch sử 6,7 % giáo viên chọn phân loại chủ đề chỉ cần dựa vào thời gian xảy ra sự