Phát triển văn hóa nhà trường trung học cơ sở tề lỗ huyện yên lạc tỉnh vĩnh phúc trong bối cảnh hiện nay

Qua đây, có thể thấy, xây dựng và phát triển văn hóa nhà trường cũng chính là góp phần củng cố hệ thống các giá trị văn hóa của nhà trường, đồng thời hoàn thành nội dung cốt lõi của xây

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

PHẠM KIỀU HƯNG

PH¸T TRIÓN V¡N HãA NHµ TR¦êNG

TRUNG HäC C¥ Së TÒ Lç, HUYÖN Y£N L¹C, TØNH VÜNH PHóC TRONG BèI C¶NH HIÖN

NAY

LUẬN VĂN THẠC SỸ QUẢN LÝ GIÁO DỤC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

PHẠM KIỀU HƯNG

PH¸T TRIÓN V¡N HãA NHµ TR¦êNG

TRUNG HäC C¥ Së TÒ Lç, HUYÖN Y£N L¹C, TØNH VÜNH PHóC TRONG BèI C¶NH HIÖN

NAY

LUẬN VĂN THẠC SỸ QUẢN LÝ GIÁO DỤC

CHUYÊN NGÀNH : QUẢN LÍ GIÁO DỤC

Mã số: 8140114

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Tiến Hùng

HÀ NỘI – 2018

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, tôi xin gửi lời trân trọng cảm ơn sâu sắc nhất tới Ban Giám hiệu, lãnh đạo khoa Quản lí Giáo dục - Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo điều kiện thuận lợi cho chúng tôi được học tập, nghiên cứu chương trình thạc sĩ quản lí giáo dục nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của nhiệm vụ “đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo” hiện nay

Đặc biệt, tôi xin chân thành cảm ơn PGS.TS Nguyễn Tiến Hùng – Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam đã rất tận tình, chu đáo hướng dẫn giúp đỡ tôi học tập, nghiên cứu để hoàn thành luận văn tốt nghiệp thạc sĩ chuyên ngành Quản lý Giáo dục này

Đồng thời, tôi muốn gửi lời cảm ơn tới đồng chí, đồng nghiệp, các cán

bộ, giáo viên, nhân viên và học sinh Trường Trung học cơ sở Tề Lỗ, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc đã giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi nhất cho tôi trong thời gian nghiên cứu để hoàn thành luận văn tốt nghiệp

Những bài giảng trên lớp, những nội dung trong các tài liệu của các Giáo sư, Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Thạc sĩ Trường Đại học Giáo dục, Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam và sự giúp đỡ nhiệt thành của các đồng chí, đồng

nghiệp đã giúp tôi hoàn thiện đề tài: “Phát triển văn hóa nhà trường trung học

cơ sở Tề Lỗ, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc trong bối cảnh hiện nay”

Luận văn được thực hiện trong hoàn cảnh bản thân vừa học vừa làm, vì vậy thời gian nghiên cứu không nhiều nên kết quả nghiên cứu không tránh khỏi những tồn tại hạn chế Rất mong nhận được sự tham gia góp ý của các quý thầy cô để luận văn được đầy đủ và hoàn thiện hơn

Tác giả

Phạm Kiều Hƣng

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

CB, GV

CB, NV CBQL CSVC

GD

GV GD&ĐT PHHS QLGD THCS THPT XHCN

VH VHNT

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU vi

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 4

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 4

3.1 Khách thể nghiên cứu: VHNT ở trường THCS trong bối cảnh hiện nay 4

3.2 Đối tượng nghiên cứu: Biện pháp phát triển VHNT ở trường THCS Tề Lỗ trong bối cảnh hiện nay 4

4 Câu hỏi nghiên cứu 4

5 Giới hạn phạm vi nghiên cứu đề tài 4

5.1 Giới hạn đối tượng nghiên cứu: Đề tài tập trung nghiên cứu biện pháp phát triển VHNT ở trường THCS Tề Lỗ 4

5.2 Giới hạn địa bàn nghiên cứu 4

5.3 Giới hạn khách thể khảo sát, điều tra 5

6 Giả thuyết khoa học 5

7 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

8 Phương pháp nghiên cứu 5

8.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết: Nghiên cứu, phân tích, hệ thống hóa các tài liệu liên quan đến vấn đề lí thuyết về các biện pháp quản lí xây dựng và phát triển văn hóa nhà trường 5

8.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn 5

8.3 Xử lí số liệu: Phương pháp toán thống kê 6

9 Kết cấu của luận văn 6

Chương 1 LÍ LUẬN VỀ VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNGÀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG 7

1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề 7

1.1.1 Ở nước ngoài 7

1.1.2 Ở Việt Nam 8

1.2 Văn hóa, văn hóa tổ chức và văn hóa nhà trường trung học cơ sở 11

1.2.1 Văn hóa 11

1.2.2 Văn hóa tổ chức 13

1.2.3 Văn hóa nhà trường trung học cơ sở 16

1.3 Phát triển văn hóa nhà trường trung học cơ sở 20

1.3.1 Sự cần thiết phải xây dựng, phát triển văn hóa nhà trường 20

1.3.2 Các yếu tố cấu thành văn hóa nhà trường 23

1.3.3 Yêu cầu xây dựng, phát triển văn hóa nhà trường 31

1.3.4 Lập kế hoạch – Chỉ đạo, tổ chức – Kiểm tra, đánh giá và điều kiện cơ sở vật chất phát triển văn hóa nhà trường trung học cơ sở 32

1.3.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến xây dựng và phát triển văn hóa nhà trường 39

Tiểu kết chương 1 47

Chương 2 THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ TỀ LỖ, HUYỆN YÊN LẠC, TỈNH VĨNH PHÚC TRONG BỐI CẢNH HIỆN NAY 48

2.1 Giới thiệu Trường trung học cơ sở Tề Lỗ 48

2.1.1 Khái quát lịch sử hình thành và phát triển 48

2.1.2 Cơ cấu tổ chức 49

2.1.3 Cơ sở vật chất 50

2.1.4 Quy mô giáo dục 51

2.2 Thực trạng văn hóa nhà trường ở Trường Trung học cơ sở Tề Lỗ, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc 52

2.2.1 Thực trạng văn hóa nhà trường 52

2.2.2 Thực trạng nhận thức của đội ngũ cán bộ, giáo viên, nhân viên, phụ huynh học sinh và học sinh về mức độ quan trọng của phát triển văn hóa nhà trường 60

2.2.3 Thực trạng lập kế hoạch phát triển văn hóa nhà trường 63

2.2.4 Thực trạng chỉ đạo, tổ chức hoạt động phát triển văn hóa nhà trường 63

2.2.6 Thực trạng quản lý điều kiện cơ sở vật chất, trang thiết bị thực hiện phát triển văn hóa nhà trường 70

2.2.7 Đánh giá chung về thực trạng và nguyên nhân 71

Tiểu kết chương 2 74

Chương 3 MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ TỀ LỖ, HUYỆN YÊN LẠC, TỈNH VĨNH PHÚC TRONG BỐI CẢNH HIỆN NAY 75

3.1 Các nguyên tắc đề xuất biện pháp 75

3.1.1 Nguyên tắc đảm bảo tính mục tiêu 75

3.1.2 Nguyên tắc đảm bảo tính thực tiễn 75

3.1.3 Nguyên tắc đảm bảo tính hiệu quả 76

3.1.4 Nguyên tắc đảm bảo tính khả thi 76

3.2 Một số biện pháp quản lí công tác phát triển văn hóa ở Trường THCS

Tề Lỗ, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc 76

3.2.1 Nâng cao nhận thức cho các lực lượng giáo dục về vai trò và trách nhiệm của việc phát triển văn hóa nhà trường 77

3.2.2 Đổi mới phát triển kế hoạch phát triển văn hóa nhà trường phù hợp với điều kiện nhà trường và địa phương 80

3.2.3 Tập trung tổ chức và chỉ đạo các hoạt động phát triển văn hóa nhà trường 83

3.2.4 Xây dựng môi trường cảnh quan sư phạm văn hóa, kết hợp đầu tư tăng cường cơ sở vật chất nhà trường 88

3.2.5 Phối hợp giữa Gia đình - Nhà trường - Xã hội/Cộng đồng trong phát triển văn hóa nhà trường 90

3.2.6 Thường xuyên kiểm tra, đánh giá kết quả công tác phát triển văn hóa nhà trường và phản hồi thông tin để cải tiến 93

3.3 Thăm dò mức độ cần thiết và tính khả thi của các biện pháp 95

3.3.1 Mức độ cần thiết 96

3.3.2 Tính khả thi 97

3.3.3 Tổng hợp đánh giá tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp 99

TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 101

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 102

KẾT LUẬN 102

KHUYẾN NGHỊ 103

1 Với Bộ Giáo dục và Đào tạo 103

2 Với Sở Giáo dục và Đào tạo Vĩnh Phúc 104

3 Với cấp ủy Đảng, chính quyền địa phương: 104

4 Với nhà trường THCS Tề Lỗ 104

TÀI LIỆU THAM KHẢO 106

PHỤ LỤC 109

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1: Số lượng học sinh 5 năm học qua 51

Bảng 2.2: Tự đánh giá của HS về mức độ biểu hiện vi phạm chuẩn mực và nội quy quy định của nhà trường và Liên đội 53

Bảng 2.4 Đánh giá mức độ nhận thức của CB, GV, PHHS và HS

về tầm quan trọng xây dựng, phát triển văn hóa nhà trường 60

Bảng 2.5 Đánh giá mức độ hiểu biết của các thành viên trong

nhà trường về tầm nhìn, sứ mệnh, những giá trị cốt lõi của nhà trường 62

Bảng 2.6: Thực trạng hoạt động của GVCN trong việc phát triển VHNT 66

Bảng 2.7 Hoạt động của Đội thiếu niên trong năm học 2017-2018

góp phần phát triển văn hóa nhà trường 67

Bảng 2.8 Hoạt động phối hợp với các tổ chức xã hội khác góp phần phát triển văn hóa nhà trường 69

Bảng 9 Kết quả đánh giá về mức độ cần thiết của những biện pháp 96

Bảng 10 Kết quả đánh giá về tính khả thi của những biện pháp 97

Bảng 11: Tổng hợp đánh giá tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp 99

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Đất nước ta đang trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa để chuyển đổi nền kinh tế từ tập trung, quan liêu bao cấp, sử dụng lao động thủ công là phổ biến sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, sử dụng lao động được đào tạo với công nghệ và phương tiện, phương pháp tiên tiến, hiện đại nhằm tạo ra năng suất lao động xã hội ngày càng cao Trong bối cảnh đó, ngành giáo dục và đào tạo đã và đang đứng trước những thời cơ thuận lợi vô cùng to lớn, đồng thời cũng đứng trước những thách thức khó khăn không hề nhỏ nhằm đào tạo ra nguồn nhân lực lao động phát triển toàn diện đáp ứng yêu cầu của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Đó là đào tạo ra những con người vừa có đức vừa có tài như lời Bác Hồ từng

dạy: “Có tài mà không có đức là người vô dụng, có đức mà không có tài thì làm việc gì cũng khó”

Trong bối cảnh nước ta ngày càng chủ động hội nhập và hội nhập quốc

tế một cách sâu rộng vào tất cả các lĩnh vực như kinh tế, chính trị, quốc phòng, văn hóa, giáo dục, thì Đảng ta cũng nhận thức rõ được vai trò của giáo dục

Tại Đại hội XI (tháng 01 năm 2011) của Đảng nhấn mạnh: “Giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ có sức mạnh nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, góp phần quan trọng phát triển đất nước, xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam Phát triển giáo dục và đào tạo cùng với phát triển khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu; đầu tư cho giáo dục và đào tạo là đầu tư phát triển”

Báo cáo Chính trị tại Đại hội XI của Đảng Cộng sản Việt Nam chỉ rõ những nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu nhằm phát triển giáo dục và đào tạo :

“Thực hiện đồng bộ các giải pháp phát triển và nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy và học, phương pháp thi, kiểm tra theo hướng hiện đại; nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, đặc biệt coi trọng giáo dục lí tưởng, giáo dục truyền thống lịch sử

cách mạng, đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kĩ năng thực hành, tác phong công nghiệp, ý thức trách nhiệm xã hội ” [1]

Năm học 2008-2009, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã phát động phong trào

thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” Trong bài phát

biểu phát động phong trào thi đua, Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh – Nguyên Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Nguyễn Thiện

Nhân đã nói: “Phong trào này nhằm lập lại môi trường sư phạm với 6 đặc trưng là: Trật tự kỉ cương, trung thực, khách quan, công bằng, tình thương và khuyến khích sáng tạo, hiệu quả” 6 đặc trưng đó cũng là những nội dung rất

cơ bản của văn hóa nhà trường Văn hóa nhà trường có tác dụng rất tích cực trong việc xây dựng và phát triển nhân cách học sinh chống lại thứ văn hóa lai căng, dung tục với lối sống thực dụng, tiêu cực Vì lẽ đó, mỗi nhà trường trong hệ thống giáo dục quốc dân rất cần xây dựng và phát triển văn hóa học đường cho đơn vị mình

Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011-2020 chỉ rõ: “Xây dựng nền giáo dục có tính nhân dân, dân tộc, tiên tiến, hiện đại, XHCN, lấy chủ nghĩa Mác – Lê-nin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tập trung vào nâng cao chất lượng, đặc biệt chất lượng giáo dục đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kĩ năng thực hành ” [1] Qua đây, có thể thấy, xây dựng và

phát triển văn hóa nhà trường cũng chính là góp phần củng cố hệ thống các giá trị văn hóa của nhà trường, đồng thời hoàn thành nội dung cốt lõi của xây dựng và phát triển VHNT trong sứ mệnh của chiến lược phát triển giáo dục 2011-2020 nêu trên

GS Phạm Minh Hạc – Nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo tại Hội thảo khoa học Triết lí giáo dục Việt Nam, tổ chức tại Hà Nội đã chỉ ra

rằng: “GD phải làm sao để các em tự hình thành giá trị của bản thân” [20]

Hiện nay, công tác giáo dục trong các nhà trường còn mang nặng về dạy lí thuyết mà chưa quan tâm đúng mức tới tính thực hành, ít quan tâm đánh giá các hành vi biểu hiện trong đời sống người học Không những thế

giáo dục còn thiên về dạy chữ, học để thi mà chưa quan tâm nhiều đến dạy các kĩ năng làm người Học sinh tại các vùng miền trên cả nước cũng có những khoảng cách khác xa nhau trong việc ứng xử có văn hóa trong nhà trường và ngoài xã hội Tại các vùng kinh tế khó khăn nơi miền núi, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo… việc học sinh biết ứng xử có văn hóa còn gặp nhiều hạn chế Các em chưa phân biệt được điều hay lẽ phải để ứng xử cho đúng mực Ở các vùng có điều kiện kinh tế phát triển hơn như ở thành phố, vùng đồng bằng, dù nhận được cách ứng xử như thế nào cho có văn hóa nhưng do thiếu ý chí rèn luyện cũng như ý thức văn hóa chưa thực sự ăn sâu vào tiềm thức con người nên ở một số nơi kết quả giáo dục và ý thức văn hóa dường như đã không gắn kết, phát triển theo tỉ lệ thuận với nhau (học vấn càng cao, văn hóa càng đẹp) mà có khi, thậm chí còn ngược lại Trong các nhà trường hiện nay, hiện tượng nói tục chửi thề, vô lễ với thầy cô, cha mẹ và người lớn; vứt túi nilon, phá hoại môi trường sư phạm, trộm cắp, đánh nhau hội đồng, lối sống ích kỉ hẹp hòi, vô cảm, thờ ơ, bàng quan, coi thường pháp luật … diễn ra thường xuyên và ngày càng có chiều hướng gia tăng Những hiện tượng đó, không chỉ diễn ra đối với học sinh mà có khi cả đối với giáo viên, nhân viên – những người thầy của xã hội

Dưới sự lãnh đạo của Đảng, để thực hiện tốt nhiệm vụ chính trị quan trọng của ngành giáo dục đó là giáo dục thế hệ trẻ - những chủ nhân tương lai của đất nước trở thành những con người sống có hoài bão, có ước mơ, có lí tưởng cao đẹp; có ý thức trách nhiệm công dân; có đủ tri thức để trở thành những công dân tốt, góp phần xây dựng đất nước ngày càng giàu mạnh … thì việc xây dựng văn hóa nhà trường là một yêu cầu tất yếu

Do đó, đối với mỗi nhà trường, vấn đề xây dựng văn hóa nhà trường lành mạnh, trong sáng phải được coi là có tính sống còn, tính cấp bách và thiết thực hơn bao giờ hết Mặc dù vậy, cho đến nay, việc nghiên cứu tổng kết kinh nghiệm để rút ra những kết luận có tính khoa học về những biện pháp xây dựng và phát triển văn hóa nhà trường, nhất là ở bậc học Trung học cơ sở

của tỉnh Vĩnh Phúc là chưa có Với mong muốn góp phần nhỏ bé của mình vào việc nâng cao chất lượng QLGD ở trường trung học cơ sở Tể Lỗ nói riêng, ở các nhà trường THCS của huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc nói chung

Vì vậy, tôi mạnh dạn chọn đề tài: “Phát triển văn hóa nhà trường trung học

cơ sở Tề Lỗ, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc trong bối cảnh hiện nay”

2 Mục đích nghiên cứu

Tổng quan cơ sở lý luận, làm tiền đề đánh giá thực trạng và đề xuất các biện pháp phát triển văn hóa của nhà trường THCS Tề Lỗ nói riêng và các nhà trường THCS huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc nói chung trong bối cảnh hiện nay

3 Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu: VHNT ở trường THCS trong bối cảnh hiện nay

3.2 Đối tượng nghiên cứu: Biện pháp phát triển VHNT ở trường THCS

Tề Lỗ trong bối cảnh hiện nay

4 Câu hỏi nghiên cứu

- Vai trò của công tác phát triển văn hóa nhà trường ở trường THCS Tề

Lỗ như thế nào?

- Thực trạng công tác phát triển văn hóa nhà trường ở trường THCS Tề

Lỗ hiện nay ra sao?

- Cần có những biện pháp như thế nào để xây dựng, phát triển văn hóa nhà trường THCS Tề Lỗ?

5 Giới hạn phạm vi nghiên cứu đề tài

5.1 Giới hạn đối tượng nghiên cứu: Đề tài tập trung nghiên cứu biện pháp phát triển VHNT ở trường THCS Tề Lỗ

5.2 Giới hạn địa bàn nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu về biện pháp phát triển VHNT ở trường THCS Tề Lỗ, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc

5.3 Giới hạn khách thể khảo sát, điều tra

Cán bộ quản lí: 05 người Trong đó: 01 Hiệu trưởng; 01 Phó Hiệu trưởng; 01 Tổng phụ trách đội; 02 Tổ trưởng chuyên môn;

Giáo viên, nhân viên: 32; phụ huynh học sinh: 60; học sinh: 100

6 Giả thuyết khoa học

Văn hóa nhà trường là sức mạnh cho sự phát triển ổn định và bền vững của mỗi nhà trường Nó có tác động rất lớn đến hình ảnh, thương hiệu, đến chất lượng giáo dục và hiệu quả hoạt động của nhà trường Song, việc quản lí xây dựng, phát triển văn hóa nhà trường ở các trường THCS chưa được quan tâm đúng mức; chưa có nhiều công trình khoa học nghiên cứu với những bước đi phù hợp, nên chưa đáp ứng được yêu cầu của xã hội Do vậy, nếu có những biện pháp xây dựng và phát triển văn hóa nhà trường hợp lí thì sẽ khắc phục được những tồn tại, hạn chế; đồng thời nâng cao chất lượng giáo dục trong các nhà trường

7 Nhiệm vụ nghiên cứu

7.1 Hệ thống hóa lí luận cơ bản về phát triển văn hóa ở trường THCS trong bối cảnh hiện nay

7.2 Khảo sát, đánh giá thực trạng phát triển văn hóa nhà trường ở trường THCS Tề Lỗ, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc trong bối cảnh hiện nay

7.3 Đề xuất những biện pháp phát triển văn hóa nhà trường ở trường THCS Tề Lỗ, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc trong bối cảnh hiện nay

7.4 Khảo nghiệm tính cần thiết và khả thi của các biện pháp đề xuất

8 Phương pháp nghiên cứu

8.1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết: Nghiên cứu, phân tích, hệ thống hóa các tài liệu liên quan đến vấn đề lí thuyết về các biện pháp quản lí xây dựng và phát triển văn hóa nhà trường

8.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

8.2.1 Phương pháp điều tra viết: Sử dụng 3 loại phiếu (giáo viên, nhân viên, phụ huynh học sinh và học sinh)

8.2.2 Phương pháp quan sát: Quan sát các hoạt động tập thể; quan sát các hành vi, thái độ của cán bộ, giáo viên, nhân viên và học sinh trong mối quan hệ lẫn nhau

8.2.3 Phương pháp phỏng vấn: Đối tượng phỏng vấn là tổng phụ trách đội và các tổ trưởng chuyên môn về công tác xây dựng, phát triển văn hóa nhà trường

8.3 Xử lí số liệu: Phương pháp toán thống kê

9 Kết cấu của luận văn

Bên cạnh Phần Mở đầu, Kết luận và khuyến nghị, Tài liệu tham khảo

và Phụ lục, nội dung luận văn được kết cấu thành 03 chương:

Chương I Lí luận về văn hóa nhà trường và phát triển văn hóa nhà trường trong bối cảnh hiện nay

Chương II Thực trạng phát triển văn hóa nhà trường trung học cơ sở

Tề Lỗ, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc trong bối cảnh hiện nay

Chương III Một số biện pháp phát triển văn hóa nhà trường trung học

cơ sở Tề Lỗ, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc trong bối cảnh hiện nay

Chương 1

LÍ LUẬN VỀ VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG

VÀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG 1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề

Trong bối cảnh hiện nay – bối cảnh thực hiện Nghị quyết 29-NQ/TW

về “Đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công

nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội

chủ nghĩa”… thì phát triển văn hóa nhà trường được coi là cơ sở, là nền tảng,

và định hướng cho sự phát triển tiến bộ của nhà trường; đồng thời còn là động

lực quan trọng để thực hiện “đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo”

ở từng nhà trường đi đến thành công Các nhà nghiên cứu giáo dục coi xây

dựng và phát triển văn hóa nhà trường là yếu tố cơ bản của cơ chế phát triển

đối với từng nhà trường nói riêng và đối với toàn bộ hệ thống các trường học

nói chung

1.1.1 Ở nước ngoài

Vào khoảng thập niên 60 của thế kỉ XX, khái niệm “Văn hóa tổ chức”

(organisational culture) xuất hiện lần đầu tiên trên báo chí Mỹ và trở thành

một khái niệm trong Khoa học tổ chức – quản lí; tại các nước Âu – Mỹ, khái

niệm “Văn hóa tổ chức” xuất hiện từ những năm 80 của thế kỉ XX và trở

thành một khái niệm được phổ biến rộng rãi trong xã hội

Khoảng thập niên 70, thuận ngữ “Văn hóa công ty” (corporate culture)

bắt đầu xuất hiện và nhanh chóng trở thành thuật ngữ hết sức phổ biến sau khi

tác phẩm “Văn hóa công ty” của tác giả Terrence Deal và Atlan Kennedy

được xuất bản tại Mỹ năm 1982

Vào những thập kỉ cuối của thế kỉ XX, thuật ngữ “Văn hóa nhà trường”

(School culture) là một khái niệm mới xuất hiện Nội dung của “Văn hóa học

đường” bao hàm nội dung của thuật ngữ “Trường học thân thiện” do Quỹ Nhi

đồng Liên Hợp quốc (UNICEF) đề xướng

John Donahoe một doanh nhân người Mỹ, giám đốc điều hành tập đoàn

eBay khi nói về văn hóa đã chỉ ra rằng “Nếu văn hóa thay đổi thì mọi thứ thay đổi” Văn hóa nhà trường đang là một chủ đề nhận được sự chú ý nhiều trong các cuộc tranh luận về trường học hiệu quả và cải tiến trường học ở các nước phát triển

Trung tâm Lãnh đạo và học tập tại Đại học Calgary ở Alberta – Canada

đã tổ chức một cuộc hội thảo về vấn đề “Tìm hiểu văn hóa học” (tháng 1/1996) Tại cuộc hội thảo, những người tham gia đã có những quan điểm rất

đa dạng và phong phú về văn hóa học Trong đó, học giả Smith và Stolp khẳng định rằng: “Có lẽ cách tốt nhất để bắt đầu là khuyến khích một bầu không khí nơi các nhân viên và học sinh thấy những ý tưởng Đó là cung cấp tầm nhìn xa trông rộng thoải mái” Giáo sư Peter Smith trường Đại học Sunderlans – Vương quốc Anh đã khẳng định: “Văn hóa nhà trường có ảnh hưởng vô cùng to lớn đối với chất lượng cuộc sống và hiệu quả hoạt động của nhà trường”

1.1.2 Ở Việt Nam

Trong những năm gần đây, thuật ngữ “Văn hóa nhà trường” được đề cập ngày một nhiều tại các diễn đàn cũng như các cuộc hội thảo về vấn đề giáo dục Tuy nhiên, có thể thấy, bản chất và nội dung của văn hóa nhà trường

đã được các nhà trường ở Việt Nam từ xa xưa xây dựng và phát triển để trở thành các truyền thống quý báu của dân tộc Đó là truyền thống “tôn sư trọng đạo”, “Uống nước nhớ nguồn”, “Nhất tự vi sư, bán tự vi sư”… Trong quá trình xây dựng và phát triển, văn hóa nhà trường thể hiện ở ngay chính các hoạt động giáo dục của các thầy, cô giáo (giảng dạy, học tập, sinh hoạt ngoài giờ …) hay trong các hoạt động quản lý của Ban Giám hiệu (Hiệu trường, Phó Hiệu trưởng) Từ đó, tạo nên sự khác biệt, cũng như dấu ấn riêng đối với mỗi đơn vị nhà trường

Chủ tịch Hồ Chí Minh – Anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới, lúc sinh thời, Người đã rất quan tâm đến giáo dục - “cái nền” đạo đức cách mạng cho thế hệ trẻ để họ trở thành những người vừa “hồng”, vừa

“chuyên” Sự quan tâm đến giáo dục của Người được thể hiện qua khẩu hiệu

“Tiên học lễ, hậu học văn” “Lễ” chính là lễ nghĩa, là văn hóa, là đạo đức, một trong những nội dung cốt lõi của văn hóa nhà trường

Tại Đại hội Đại biểu toàn quốc của Đảng lần thứ VI (tháng 12/1986), quan điểm về đổi mới, phát triển giáo dục và đào tạo đã được Đảng ta đề ra Quan điểm đổi mới giáo dục và đào tạo tiếp tục được hoàn thiện và cụ thể, sát hợp với thực tiễn tại Báo cáo chính trị trình Đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng lần thứ XI (tháng 01/2011) Đến ngày 14/5/2011, Bộ Chính trị khóa XI ban hành Chỉ thị số: 03-CT/TW về tiếp tục đẩy mạnh việc học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh Một trong những nội dung chủ yếu của Chỉ

thị đó là: “Coi trọng việc giáo dục đạo đức, lối sống cho thế hệ trẻ” [1]

Ngày 22.7.2008, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Chỉ thị số: 40/CT-BGDĐT về việc phát động phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” trong các trường phổ thông giai đoạn 2008-2013 Phong trào thi đua trên được thực hiện ngay từ năm học 2008-2009, là bước

đi đầu tiên tiếp cận hiện đại trong giáo dục, đó là xây dựng và phát triển văn hóa nhà trường

Cũng từ năm 2008, việc hợp tác quốc tế trong lĩnh vực giáo dục tiếp tục được mở rộng Việt Nam không chỉ hợp tác phát triển giáo dục với các nước trong khu vực Đông Nam Á mà còn với nhiều quốc gia có nền giáo dục tiên tiến trên thế giới Nổi bật trong giai đoạn này là việc Học viện Quản lí giáo dục Việt Nam được sự nhất trí của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã hợp tác với Học viện Giáo dục Singapo tổ chức chương trình bồi dưỡng Hiệu trưởng trường phổ thông theo hình thức liên kết Việt Nam – Singapo giai đoạn 2008-

2010 Chương trình bồi dưỡng Hiệu trưởng trường phổ thông có 7 nội dung chuyên đề, trong đó chuyên đề “Văn hóa nhà trường” (chuyên đề 3) đã đi sâu phân tích tầm quan trọng của văn hóa nhà trường, cũng như đề ra các biện pháp để xây dựng và phát triển văn hóa nhà trường Tại chuyên đề 3 – Văn hóa nhà trường cho thấy yếu tố hàng đầu làm nên sự thành công trong việc

nâng cao chất lượng giáo dục của nhà trường chính là văn hóa nhà trường [2]

Có thể nói, nội dung xây dựng văn hóa nhà trường ở bậc phổ thông tại Việt Nam được đề cập đến chưa lâu Do vậy, nội dung quan trọng này chưa được các cấp quản lí giáo dục quan tâm chú ý tương xứng với vai trò và tầm quan trọng của nó GS Phạm Minh Hạc – Nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam trong bài nghiên cứu “Xây dựng văn hóa học đường phải là mối quan tâm của mọi nhà trường” đã chỉ rõ: “Nói chung, phạm trù “văn hóa học đường” chưa được đưa vào phạm vi quản lí nhà trường chúng ta, chưa có tiêu chí, chưa ai khảo sát, đánh giá…” [20] Thực tế cho thấy, đến nay, vấn đề quản lí xây dựng và phát triển văn hóa nhà trường có không nhiều tác giả đi sâu vào nghiên cứu lí luận một cách có hệ thống, bài bản, khoa học; chưa đi vào thực tế tại các nhà trường phổ thông, nhất là cấp trung học cơ sở Một số sách, bài viết gần đây chủ yếu là những Sáng kiến kinh nghiệm, Báo cáo tham luận, hội thảo khoa học … Trong số đó phải kể đến một số tác giả và tác phẩm như:

- Phạm Quang Luân (2007): “Văn hóa tổ chức, hình thái cốt lõi của văn hóa nhà trường” – Kỉ yếu hội thảo Văn hóa học đường do Viện nghiên cứu sư phạm, Trường ĐHSP Hà Nội tổ chức

- Lê Thị Ngoãn (2009): “Biện pháp xây dựng văn hóa nhà trường ở Trường Cao đẳng công nghiệp Nam Định” – Luận văn thạc sĩ QLGD – ĐH Thái Nguyên

- Hứa Thị Hoàn (2012): “Biện pháp quản lí xây dựng văn hóa nhà trường của Hiệu trưởng các trường THPT huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn” – Luận văn thạc sĩ – ĐHSP Hà Nội

- Phạm Minh Hạc (2012): “Xây dựng văn hóa học đường phải là mối quan tâm của mọi nhà trường” – Tạp chí Ban Tuyên giáo – Hà Nội

Có thể nói, các đề tài nghiên cứu, các bài viết trên đã bước đầu đi vào nghiên cứu, tìm hiểu một cách khoa học về một vấn đề thực tiễn, vấn đề thời

sự nổi cộm – văn hóa học đường Song lại chưa thực sự đi sâu nghiên cứu đến

công tác quản lí xây dựng, phát triển văn hóa nhà trường ở trường phổ thông,

trong đó có cấp học trung học cơ sở Luận văn “Phát triển văn hóa nhà

trường trung học cơ sở Tề Lỗ, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc trong bối cảnh hiện nay” có kế thừa và phát triển những kết quả nghiên cứu trên với hi

vọng làm sáng tỏ những biện pháp quản lí xây dựng và phát triển văn hóa nhà trường ở cấp THCS

1.2 Văn hóa, văn hóa tổ chức và văn hóa nhà trường trung học cơ sở

1.2.1 Văn hóa

1.2.1.1 Khái niệm văn hóa

Khi đi sâu nghiên cứu về văn hóa, có thể thấy từ “văn hóa” là một từ cổ trong tiếng Pháp, xuất hiện vào khoảng cuối thế kỷ XIII có nguồn gốc từ tiếng Latinh (cultura) Từ “văn hóa” được khai sinh trong tiếng Pháp, rồi truyền bá sang tiếng Anh (culture), tiếng Đức dưới hình thức vay mượn ngôn ngữ Nghĩa gốc của nó là “vun trồng, chăm sóc” sau đó còn có thêm ý nghĩa ẩn dụ

là “hình thành, giáo dục tinh thần”

Theo tiếng Hán: Văn có nghĩa là vẻ đẹp, có giá trị; Hóa có nghĩa là giáo hóa Nghĩa gốc của “văn hóa” là cái Đẹp, làm sao cho mọi cái trở nên đẹp, hướng con người vào cái Đẹp, biết làm theo cái Đẹp, yêu cái Đẹp bằng con đường cảm hóa thông qua GD Theo cách nhìn phương đông, hình thức đẹp

đẽ biểu hiện trước hết trong lễ, nhạc, cách lãnh đạo, quản lý … đặc biệt trong ngôn ngữ, cách ứng xử lịch sự Nó biểu hiện thành các chuẩn mực, giá trị ứng

xử được mọi người chấp nhận và xem là đẹp đẽ [2]

Đến nay có rất nhiều định nghĩa về VH, nhưng người ta chưa thống nhất nội hàm khái niệm này, người hiểu theo nghĩa hẹp, người hiểu theo nghĩa rộng Hiện nay số lượng về định nghĩa VH khó mà biết được chính xác là bao nhiêu có thể lên đến con số hàng nghìn

Hiểu theo nghĩa hẹp: “VH là một tổng thể những hệ thống biểu trưng (ký hiệu) chi phối cách ứng xử và sự giao tiếp trong một cộng đồng khiến cộng đồng ấy có đặc thù riêng… VH bao gồm hệ thống những giá trị để đánh

giá một sự việc, một hiện tượng (đẹp hay xấu, đúng hay sai…) theo cộng đồng ấy” [2]

Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hiệp Quốc (UNESCO)

đã định nghĩa về văn hóa trong Tuyên bố về những chính sách văn hóa tại Hội nghị quốc tế do UNESCO chủ trì từ ngày 26/7 đến ngày 06/8/1982 ở Mê-hi-

cô như sau: “Văn hóa hôm nay, có thể coi là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và xúc cảm quyết định tính cách của một xã hội hay của một nhóm người trong xã hội Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống

và các giá trị, những tập tục và những tín ngưỡng …”

Có thể thấy, đây là định nghĩa rộng nhất Định nghĩa được xem như là tiêu chí để phân biệt cộng đồng này với cộng đồng khác bằng căn cứ vào bản sắc của cộng đồng thể hiện qua đời sống vật chất và tinh thần Qua định nghĩa của UNESCO, ta nhận thấy văn hóa không phải là một lĩnh vực riêng biệt, văn hóa là tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra Mặc dù vậy, định nghĩa trên cũng chưa đề cập hết được những đặc trưng cơ bản của văn hóa

Mặc dù là một khái niệm hết sức phong phú, phức tạp, với nhiều đặc trưng, song văn hóa vẫn nổi lên bốn đặc trưng cơ bản đó là: Tính nhân sinh, tính giá trị, tính hệ thống và tính lịch sử Căn cứ vào bốn đặc trưng cơ bản đó,

có thể định nghĩa văn hóa một cách khá hoàn chỉnh như sau: “Văn hóa là một

hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần, tĩnh và động, vật thể và phi vật thể … do con người sáng tạo ra và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn trong sự tương tác với môi trường tự nhiên - xã hội của mình.”

1.2.1.2 Môi trường văn hóa

Có nhiều cách hiểu về môi trường văn hóa, song có thể hiểu Môi trường văn hóa là tổng hòa các giá trị văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần tác động đến con người và cộng đồng trong một không gian và thời gian xác định Môi trường văn hóa chính là sự vận động các quan hệ của con người

trong quá trình sáng tạo, tái tạo, đánh giá, lưu giữ và hưởng thụ các sản phẩm vật chất và tinh thần của mình

Không phải một và gồm nhiều yếu tố hợp thành các hệ thống nhất định tạo nên môi trường văn hóa Đó là hệ thống những giá trị văn hóa – các giá trị,

hệ thống những hình thái hoạt động văn hóa – cái thực hiện giá trị, hệ thống những quan hệ văn hóa – cái mang giá trị, hệ thống những thiết chế văn hóa – các định hướng giá trị Mỗi hệ thống đều ở trong quá trình phát triển không ngừng chứ không phải bất biến, không phải cố định [22]

Do đó, xây dựng và phát triển môi trường văn hóa thực chất là xây dựng và phát huy tác dụng của từng hệ thống trong cấu trúc tổng thể:

+ Thành tố hệ thống các giá trị văn hóa,

+ Thành tố hệ thống các quan hệ văn hóa,

+ Thành tố hệ thống những hình thái hoạt động văn hóa và cảnh quan văn hóa,

+ Thành tố những thiết chế văn hóa

Môi trường văn hóa có vai trò cực kì quan trọng đối với đời sống cộng đồng và quá trình xây dựng con người với ý nghĩa là tổng hòa các thành tố kể trên Bởi vì, theo PGS.TS Nguyễn Duy Bắc – Phó Chủ tịch UBND tỉnh Khánh Hòa: “Văn hóa trở thành nhân tố thúc đẩy con người tự hoàn thiện nhân cách, kế thừa truyền thống cách mạng của dân tộc, phát huy tinh thần yêu nước, ý chí tự lực, tự cường xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Xã hội chủ nghĩa.” [15]

1.2.2 Văn hóa tổ chức

1.2.2.1 Khái niệm văn hóa tổ chức

Tổ chức nào cũng có văn hóa riêng của nó Vấn đề đặt ra là văn hóa đó

có tích cực hay tiêu cực, mạnh hay yếu, phục vụ tốt cho việc đạt được mục tiêu hay là trở lực đối với quá trình đó Các loại tổ chức khác nhau tạo nên các loại hình văn hóa khác nhau

Văn hóa tổ chức là một sự pha trộn riêng biệt của các giá trị, niềm tin,

trông đợi và chuẩn mực được phát triển và duy trì trong tổ chức Phù hợp với chuẩn mực chung, tạo nên một dấu ấn riêng biệt, giúp phân biệt tổ chức này với tổ chức khác [2]

Theo GS.TS Edgar H Schein – nhà nghiên cứu nổi tiếng về văn hóa tổ

chức người Mỹ đã đưa ra định nghĩa về văn hóa tổ chức “Một dạng của

những giả định cơ bản – được sáng tạo, được khám phá hoặc được phát triển bởi các nhóm khi họ học về cách thức giải quyết những vấn đề của thích ứng với môi trường bên ngoài và hội nhập bên trong Những giả định cơ bản này

đã vận hành tốt và được quan tâm là có giá trị và và vì vậy được dạy cho những thành viên mới như những cách thức đúng để nhận thức, suy nghĩ và cảm giác trong quan hệ với các vấn đề.”

Còn theo nhà nhân chủng học người Hà Lan – Geert Hofstede thì khái niệm văn hóa của một tổ chức được định nghĩa như sau: Đó là tập hợp các chuẩn mực, các giá trị, niềm tin và hành vi ứng xử của một tổ chức tạo nên sự khác biệt của các thành viên của tổ chức này với các thành viên của tổ chức khác (Cultures and Organisations – 1991)

Văn hóa tổ chức là những niềm tin, thái độ và giá trị tồn tại phổ biến và tương đối ổn định trong tổ chức; thể hiện tổng hợp các giá trị và cách hành xử phụ thuộc lẫn nhau trong tổ chức và có xu hướng tự lưu truyền trong thời gian dài; phẩm chất riêng biệt của tổ chức được nhận thức phân biệt nó với các tổ chức khác trong cùng lĩnh vực [22]

Một định nghĩa khác: Văn hóa tổ chức là toàn bộ các giá trị, niềm tin, truyền thống và thói quen có khả năng quy định hành vi của mỗi thành viên trong tổ chức Mang lại cho tổ chức một bản sắc riêng ngày càng phong phú thêm và có thể thay đổi theo thời gian [34]

Có thể thấy, có rất nhiều định nghĩa khác nhau về văn hóa tổ chức Song, dù phát biểu theo những cách khác nhau về văn hóa tổ chức nói chung thì các tác giả đều cùng nhấn mạnh những chuẩn mực và giá trị chung được biểu hiện thành những nguyên tắc sống, những nguyên tắc ứng xử có tác dụng

chỉ dẫn hành vi của cá nhân trong tổ chức

Trên thực tế, những giá trị và chuẩn mực này thường không được truyền đạt chính thức cho những người mới tới với tư cách là một thành viên mới của tổ chức Song, những người này cũng cố gắng và muốn học về văn hóa tổ chức mà họ mới gia nhập Nói cách khác, văn hóa tổ chức gắn liền với những giá trị tư duy của con người, thể hiện trình độ ứng xử của con người trong các hoạt động quản lí [32]

1.2.2.2 Các đặc điểm của văn hóa tổ chức

Văn hóa tổ chức có nhiều đặc điểm khác nhau, song theo các nhà nghiên cứu về văn hóa thì văn hóa tổ chức có các đặc điểm sau:

Một là: Văn hóa tổ chức cũng được lưu truyền, tồn tại từ đời này sang đời khác giống như truyền thống gia đình, truyền thống địa phương, hay truyền thống vùng miền Tuy nhiên, văn hóa tổ chức luôn được phát triển và thích ứng với hoàn cảnh và môi trường xã hội chứ văn hóa tổ chức không phải

là bất biến

Hai là: Khi các giá trị, lòng tin, truyền thống và thói quen cấu thành nền văn hóa trở thành một tổng thể gắn bó và tương đối ổn định; cũng như được chấp nhận bởi các thành viên trong tổ chức thì nền văn hóa đó sẽ mạnh hơn

Ba là: Văn hóa tổ chức mang lại cho tổ chức một bản sắc riêng

Bốn là: Văn hóa tổ chức gồm nhiều nền văn hóa nhỏ tương ứng với các nhóm nhỏ, các đơn vị công tác trong cơ quan Do vậy, văn hóa tổ chức không nhất thiết mang tính đơn nhất, nhất là đối với các tổ chức có quy mô lớn

Năm là: Trong tổ chức, do mức độ chia sẻ của các thành viên không giống nhau, vì vậy tạo nên văn hóa chính thống và văn hóa nhóm Văn hóa chính thống là những giá trị cốt lõi được chia sẻ bởi đa số thành viên trong tổ chức, có tác dụng chỉ dẫn hành vi hàng ngày của các thành viên Văn hóa nhóm là những giá trị được chia sẻ bởi thiểu số thành viên trong tổ chức Văn hóa nhóm được hình thành nhằm giúp các thành viên của nhóm giải quyết những vấn đề cụ thể hàng ngày

Văn hóa tổ chức có thể bị xói mòn, suy yếu nếu trong tổ chức văn hóa nhóm mâu thuẫn với văn hóa chính thống và mâu thuẫn với các mục tiêu tổng thể của tổ chức [34]

Sáu là: Trong tổ chức, các yếu tố cấu thành của nó thường ảnh hưởng một cách tự nhiên và vô thức tới cách ứng xử của các thành viên với các cấp

độ và lĩnh vực khác nhau

1.2.3 Văn hóa nhà trường trung học cơ sở

1.2.3.1 Khái niệm văn hóa nhà trường trung học cơ sở

Với tư cách là một tổ chức, mỗi nhà trường THCS đều tồn tại một nền văn hóa nhất định Xét về bản chất, mỗi nhà trường là một tổ chức hành chính

- sư phạm Đó là một thế giới thu nhỏ với những cơ cấu, chuẩn mực, quy tắc hoạt động; những giá trị, điểm mạnh và điểm yếu riêng do những người cụ thể thuộc mọi thế hệ tạo lập [13]

Mỗi khi bước vào một nhà trường THCS, như bất kì một cơ quan, công

sở hoặc doanh nghiệp nào, người ta thường cảm nhận được bầu không khí đặc trưng của nhà trường đó qua hàng loạt các dấu hiệu: Hoặc biểu hiện dễ thấy, hoặc ngầm định khó thấy

Thực tế, mỗi nhà trường THCS đều tự biểu lộ ra bên ngoài một hình ảnh tốt đẹp hoặc tầm thường nào đó Hình ảnh này được tạo nên bởi người dạy, người học, người quản lí trong nhà trường; được truyền tải và phản ánh bởi đồng nghiệp trong địa phương và phụ huynh cũng như cộng đồng xã hội xung quanh; bởi cơ quan quản lí và người sử dụng sản phẩm giáo dục - những đối tượng phản ánh chất lượng sản phẩm giáo dục của nhà trường một cách rõ nét và khách quan nhất [13]

Nội hàm văn hóa nhà trường THCS có nhiều cách tiếp cận Do đó, tùy theo mỗi người nhấn mạnh khía cạnh này hay khía cạnh khác mà xuất hiện nhiều định nghĩa/biểu hiện khác nhau Tuy nhiên, tư tưởng xuyên suốt trong các định nghĩa văn hóa nhà trường chính là văn hóa của một tổ chức, văn hóa của một tổ chức hành chính - sư phạm

Một số khái niệm về văn hóa nhà trường nói chung và trường THCS nói riêng được các nhà nghiên cứu về văn hóa đưa ra trong thời gian gần đây:

+ Văn hóa nhà trường là một tập hợp các chuẩn mực, các giá trị, niềm tin và hành vi ứng xử đặc trưng của một trường học, tạo nên sự khác biệt với các tổ chức khác

+ Văn hóa tổ chức của một nhà trường là hệ thống niềm tin, giá trị, chuẩn mực, thói quen và truyền thống hình thành trong quá trình phát triển của nhà trường Được các thành viên trong nhà trường thừa nhận, làm theo và được thể hiện trong các hình thái vật chất và tinh thần Từ đó tạo nên bản sắc riêng cho mỗi tổ chức sư phạm [13]

Văn hóa nhà trường THCS biểu hiện trước hết trong tầm nhìn, sứ mạng, triết lí, mục tiêu, các giá trị, phong cách lãnh đạo, quản lí Do đó, có thể nói văn hóa nhà trường liên quan đến toàn bộ đời sống vật chất, tinh thần của một nhà trường Văn hóa nhà trường thể hiện thành hệ thống các chuẩn mực, các giá trị, niềm tin, quy tắc ứng xử được xem là tốt đẹp và được mỗi người trong nhà trường chấp nhận [2]

Văn hóa nhà trường THCS là toàn bộ sự pha trộn riêng biệt của các giá trị, niềm tin, mong đợi và các chuẩn mực xử sự được hình thành và duy trì trong quá trình dạy và học; xuyên suốt quá trình hình thành và phát triển của nhà trường phù hợp với các chuẩn mực chung và tạo nên dấu ấn riêng giúp phân biệt nhà trường này với nhà trường khác [22]

Trong mỗi nhà trường THCS, mục tiêu hoạt động là dạy chữ, dạy người, dạy nghề Truyền bá hay chia sẻ kiến thức, chuyển kiến thức thành tư duy và hành động Từ “văn” thành “hóa” - cái Hay, cái Tốt, cái Đẹp Văn hóa, văn minh là nội dung của và đồng thời cũng là mục tiêu của giáo dục Để đạt được các mục tiêu đó, môi trường nhà trường phải như thế nào? Nói cách khác, môi trường, cách thức, con đường của giáo dục phải gắn bó với một kiểu văn hóa nhất định Giáo dục, trước hết và suy cho cùng “là nhằm phát triển con người, hình thành ở mỗi người nhân cách văn hóa Vì thế, đòi hỏi

một môi trường giáo dục tương ứng mà thường được gọi là Văn hóa học đường” [11]

1.2.3.2 Quan hệ giữa văn hóa nhà trường và văn hóa học đường

Tuy cùng nói về một vấn đề nhưng thuật ngữ Văn hóa nhà trường và Văn hóa học đường lại xuất phát từ hai góc độ khác nhau Thuật ngữ văn hóa nhà trường tiếp cận văn hóa của một tổ chức, có khuôn khổ, có chủ thể, khách thể và có mục tiêu cần được theo đuổi Văn hóa nhà trường là văn hóa ở cấp

độ tổ chức của một dạng tổ chức Theo cách tiếp cận là văn hóa của một tổ chức thì trách nhiệm của chủ thể là nhà quản lí nhà trường, các cán bộ, giáo viên, nhân viên ở nhà trường được nhấn mạnh nhiều hơn

Thuật ngữ Văn hóa học đường lại có thể được hiểu là hệ các chuẩn mực, giá trị giúp các cán bộ quản lí nhà trường, các thầy cô giáo, các bậc phụ huynh và các em học sinh có các cách thức, suy nghĩ tình cảm, hành động tốt đẹp Như vậy, khi nói tới văn hóa học đường, có hai điều quan trọng cần nhấn mạnh:

- Một là, mặc dù hiện nay thuật ngữ văn hóa học đường chủ yếu dùng

để nhấn mạnh tính cấp thiết của thực tế ở các trường phổ thông, nhưng bản thân thuật ngữ này có thể áp dụng để chỉ mọi bối cảnh giáo dục, đào tạo, kể cả các trường cao đẳng, đại học hay cấp sau đại học

- Hai là: Văn hóa học đường được hình thành, duy trì, nuôi dưỡng và phát huy nhờ các bên có liên quan, không chỉ là thầy - trò, thầy - cô, mà còn giữa thầy - trò - phụ huynh Và khi đó, văn hóa học đường chính là một dạng

cụ thể của văn hóa tổ chức

Nhận thức được điều này là hết sức quan trọng, bởi nó giúp tránh được một thái độ sai lầm khá phổ biến trong thực tiễn hiện nay đó là: Cứ nói về văn hóa học đường là người ta chỉ nghĩ đến hai vai thầy - trò mà quên đi trách nhiệm của gia đình, cộng đồng và xã hội

Có thể thấy, văn hóa học đường cũng nói về văn hóa nhà trường, nhưng nhìn từ góc độ đa diện hơn, tương tác hơn, với xã hội cao hơn Tức là ranh

giới giữa nhà trường - cộng đồng - xã hội mờ hơn Trong thuật ngữ Văn hóa học đường, trách nhiệm, sự tham gia và trông đợi của mọi đối tượng liên quan như thầy – trò, nhà trường và xã hội… đều hiện diện đầy đủ và có tầm quan trọng tương đương nhau Vì vậy, văn hóa học đường là dạng văn hóa của nhóm, cộng đồng… dù liên quan đến nhà trường nhưng phạm vi của nó rộng hơn một tổ chức như nhà trường [11]

Giáo sư, Viện sĩ Phạm Minh Hạc – Nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo cho rằng: Văn hóa học đường là văn hóa trong các trường học, nó là một bộ phận cấu thành của hệ thống giáo dục quốc dân và mang bản sắc chung của nền văn hóa dân tộc Cụ thể hơn, văn hóa học đường là hệ thống các chuẩn mực, giá trị giúp các cán bộ quản lí nhà trường, các thầy giáo, cô giáo, các bậc phụ huynh và các em học sinh có cách thức suy nghĩ, tình cảm

và hành động tốt đẹp [20]

1.2.3.3 Những biểu hiện của văn hóa nhà trường

Như đã nói ở trên, tư tưởng xuyên suốt trong mọi định nghĩa văn hóa nhà trường THCS chính là văn hóa của một tổ chức, văn hóa của một tổ chức hành chính – sư phạm Văn hóa nhà trường có những biểu hiện như sau:

+ Từ biết rõ công việc mình phải làm, hiểu rõ trách nhiệm của mình trong tổ chức nhà trường, nên mỗi cán bộ, giáo viên, nhân viên trong nhà trường luôn có ý thức chia sẻ trách nhiệm, tích cực tham gia vào việc ra các quyết định dạy và học;

+ Mỗi thành viên trong nhà trường luôn nuôi dưỡng bầu không khí cởi

mở, dân chủ, hợp tác, tin cậy và tôn trọng lẫn nhau;

+ Mỗi nhà trường có những chuẩn mực để luôn luôn cải tiến, vươn tới; + Trong quá trình công tác tại nhà trường, giáo viên luôn được khuyến khích cải tiến nâng cao chất lượng dạy và học; khuyến khích tham gia đóng góp ý kiến trong mọi hoạt động của nhà trường;

+ Các thành viên trong nhà trường được chia sẻ quyền lực, khuyến khích phát huy tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm;

+ Xác định rõ “Giáo dục là sự nghiệp của toàn dân” nên nhà trường luôn tạo mối quan hệ mật thiết với các cơ quan đoàn thể chính quyền địa phương, lôi kéo các thành phần trong xã hội tham gia vào giải quyết các vấn

đề của giáo dục;

+ Coi trọng con người, cổ vũ sự nỗ lực hoàn thành công việc và công nhận sự thành công của mỗi người;

+ Sáng tạo và đổi mới;

+ Khuyến khích đối thoại, hợp tác và làm việc nhóm; cũng như chia sẻ tầm nhìn;

1.3 Phát triển văn hóa nhà trường trung học cơ sở

1.3.1 Sự cần thiết phải xây dựng, phát triển văn hóa nhà trường

Một câu hỏi đặt ra cho những người làm công tác giáo dục nói chung

và các nhà quản lí giáo dục nói riêng là: Vì sao phải nuôi dưỡng, vun trồng văn hóa nhà trường?

Bối cảnh thế giới hiện nay là bối cảnh của xu thế quốc tế hóa, toàn cầu hóa Sự cạnh tranh quốc tế đang ngày càng trở nên gay gắt trên tất cả các lĩnh vực như địa chính trị, kinh tế, thương mại và kể cả văn hóa Do đó, các thiết chế tổ chức xã hội dựa trên cơ sở phát huy nguồn lực nội sinh và tìm kiếm, dung nạp các nguồn lực ngoại sinh nhằm tái cấu trúc lại chính mình để thích nghi và phát triển

Từ lí luận và thực tiễn cho thấy, văn hóa là một nguồn lực nội sinh có thể tạo nên sự phát triển đột phá và bền vững cho một tổ chức, khi tổ chức đó biết khai thác, vận dụng các yếu tố văn hóa vào hoạt động của mình Với những lí do như vậy, các loại hình tổ chức ngày càng nhận thức được vai trò quan trọng của xây dựng, phát triển văn hóa phù hợp để nâng cao sức cạnh tranh và tạo ra khả năng phát triển bền vững

Vì vậy, nhà trường THCS là một tổ chức cũng cần phải xây dựng văn hóa cho riêng mình, đó là văn hóa nhà trường

1.3.1.1 Văn hóa nhà trường là một tài sản cần thiết không thể thiếu

Có thể nói, trong sự trường tồn của một tổ chức thì văn hóa có ý nghĩa quyết định Văn hóa tổ chức là một lợi thế cạnh tranh không thể mua, không thể mượn, không thể lắp đặt được Nó phải do chính tổ chức xây dựng nên và trải qua một quá trình nuôi dưỡng lâu dài Cho đến lúc nó thực sự trở thành nguyên tắc chi phối mọi hành động và cách xử sự của mỗi người trong công việc thì nó sẽ tạo nên một thứ năng lực nội tại của từng người và tạo ra sự hợp tác với nhau một cách hiệu quả Đó là ý nghĩa và tầm quan trọng nhất của văn hóa

Đối với nhà trường THCS thì nó (văn hóa) lại càng có ý nghĩa và tầm quan trọng đặc biệt Bởi vì, hơn bất kì một tổ chức nào, tính văn hóa là một tính chất đặc thù của nhà trường Tại sao lại như vậy? Đó là tại:

+ Nơi đào luyện những con người mới, chủ nhân gìn giữ và sáng tạo văn hóa cho tương lai chính là nhà trường

+ Nơi bảo tồn và lưu truyền các giá trị văn hóa nhân loại chính là nhà trường

+ Nơi người dạy và người học (thầy - trò) cùng hoạt động để chiếm lĩnh các mục tiêu văn hóa, theo những cách thức văn hóa, dựa trên những phương tiện văn hóa, trong môi trường văn hóa đại diện cho mỗi vùng miền, địa phương chính là nhà trường

1.3.1.2 Văn hóa nhà trường tác động đến hoạt động sư phạm, tạo động lực làm việc

Có thể nói, văn hóa là một động lực vô hình, là một trong nhiều yếu tố quan trọng nhất tạo nên động lực sư phạm ở mỗi nhà trường THCS, nhưng nó lại có sức mạnh kích thích hơn cả các biện pháp kinh tế Lý do là:

+ Điều giúp cán bộ, giáo viên, nhân viên thấy rõ mục tiêu, định hướng

và xác định được bản chất công việc mình làm chính là văn hóa trong tổ chức nhà trường

+ Trong nhà trường, thứ mà tạo ra mối quan hệ tốt đẹp giữa các thành viên trong hội đồng sư phạm (Hiệu trưởng - Phó Hiệu trưởng, giáo viên - giáo

viên, Ban Giám hiệu - giáo viên ), giữa giáo viên - học sinh; đồng thời để

có một môi trường làm việc thoải mái, vui vẻ, lành mạnh chính là văn hóa

Đó cũng chính là nền tảng tinh thần cho sự sáng tạo, điều vô cùng quan trọng đối với hoạt động sư phạm mà đối tượng là tri thức và con người

+ Được làm việc trong một môi trường văn hóa, giúp cho người dạy, người học và mỗi thành viên khác có cảm giác tự hào, hãnh diện vì được làm việc vì những mục tiêu cao cả của nhà trường; tự hào vì được là một phần của

tổ chức nhà trường đó

Trong các tổ chức nói chung và tổ chức nhà trường THCS nói riêng, người lãnh đạo muốn tạo được động lực cần khơi dậy nhu cầu và đáp ứng được nhu cầu chính đáng của mọi người Động lực với người lao động sư phạm là đồng lương, là thu nhập và những giá trị vật chất Khi thu nhập đạt đến một mức độ nhất định, nhu cầu vật chất được thỏa mãn ở một mức độ nhất định thì người lao động nói chung, người lao động sư phạm nói riêng sẵn sàng đánh đổi, chọn lựa mức thu nhập thấp hơn để được làm việc trong một môi trường thân thiện, hòa đồng, tích cực, thoải mái Nơi họ được thỏa sức cống hiến, thỏa sức đam mê, sáng tạo, được tôn trọng và được thừa nhận

1.3.1.3 Văn hóa nhà trường hỗ trợ điều phối và kiểm soát

- Hành vi của mỗi cá nhân trong tổ chức nhà trường THCS được văn hóa nhà trường đó điều phối và kiểm soát bằng các chuẩn mực, quy trình, thủ tục, quy tắc và dư luận do nhiều thế hệ các nhà giáo trong nhà trường xây dựng nên

- Văn hóa nhà trường THCS là điểm tựa tinh thần, giúp các nhà quản lí

và đội ngũ giáo viên hợp tác, phát huy trí lực để có những quyết định và sự lựa chọn đúng đắn khi nhà trường phải đối mặt với một vấn đề phức tạp

1.3.1.4 Văn hóa nhà trường hạn chế tiêu cực và xung đột

Văn hóa nhà trường THCS tựa như chất keo gắn kết các thành viên lại thành một khối thống nhất, tạo ra những tích cực, hạn chế những biểu hiện tiêu cực trái với quy tắc, chuẩn mực thông thường của tổ chức Không những

thế, văn hóa nhà trường còn hạn chế những nguy cơ mâu thuẫn và xung đột;

và khi xung đột là không thể tránh khỏi thì văn hóa nhà trường tạo ra hành lang pháp lí, đạo lí phù hợp để góp phần khắc phục, giải quyết xung đột trên nguyên tắc không thể phá vỡ tính chỉnh thể của tổ chức nhà trường

Do đó, có thể nói, văn hóa nhà trường THCS giúp các thành viên trong nhà trường thống nhất về cách thức nhận thức vấn đề, cách đánh giá, lựa chọn, định hướng và hành động

1.3.1.5 Nâng cao chất lượng các hoạt động của nhà trường

Chất lượng các hoạt động giáo dục của nhà trường THCS được nâng cao từ các yếu tố trên (văn hóa tạo sự gắn kết, tạo động lực, điều phối, kiểm soát và hạn chế nguy cơ làm giảm sức mạnh của tổ chức) Do đó, những phẩm chất đặc trưng khác biệt, khác biệt dần dần được tạo nên cho tổ chức trường học Đó là cơ sở nâng cao uy tín, “thương hiệu” của nhà trường; tạo đà cho các bước phát triển tốt hơn

1.3.2 Các yếu tố cấu thành văn hóa nhà trường

Nói đến văn hóa, không chỉ đơn thuần nói về khía cạnh tinh thần mà chính xác thì văn hóa của một nhà trường như là một hệ thống các giá trị hay tài sản vô hình và hữu hình mà nhà trường sở hữu Văn hóa có các hợp phần mang tính vật thể và phi vật thể

Có thể ví văn hóa nhà trường THCS như một tảng băng bao gồm:

- Phần nổi của tảng băng là phần hữu hình mà ta có thể nhìn thấy như

cơ sở vật chất, trường, lớp, hay đó là các chuẩn mực được hiện hữu hóa và quy tắc hóa trong đời sống làm việc;

- Phần chìm của tảng băng là phần mà khó có thể nhìn thấy trực tiếp bằng mắt thường nhưng lại quyết định toàn bộ phần nổi, đó chính là các giá trị, niềm tin, sự kì vọng…

Thực tế, văn hóa nhà trường THCS được cấu thành bởi các yếu tố sau: + Sứ mệnh của nhà trường

+ Giá trị

+ Môi trường cảnh quan sư phạm

+ Phong cách lãnh đạo và truyền thông

1.3.2.1 Sứ mệnh của nhà trường

Sứ mệnh của nhà trường THCS gắn với mục đích tồn tại của nhà trường

Nó liên quan đến các câu hỏi: Nhà trường tồn tại để làm gì? Nhà trường giải quyết vấn đề gì? Thiếu nó sẽ ra sao?…

Ý thức về sứ mệnh của nhà trường THCS là một hợp phần quan trọng trong văn hóa nhà trường Nó phản ánh mối quan hệ của nhà trường với cộng đồng và những gì nhà trường đề cao

Mục đích trên được thể hiện thành sứ mệnh, chức năng, nhiệm vụ Sứ mệnh, mục đích lại được cụ thể hóa ở các chiến lược, mục tiêu, kế hoạch hoạt động được cụ thể hóa ở dạng văn bản

1.3.2.2 Giá trị nhà trường

Trong tổ chức nhà trường THCS, giá trị là những gì được thừa nhận là tốt đẹp, là tích cực, là hoàn hảo; giá trị được coi như là thước đo của đúng và sai, xác định những gì nên làm và không nên làm trong cách hành xử chung

và riêng của con người trong tổ chức

Bên cạnh các giá trị chung, mỗi trường THCS đề cao những giá trị riêng Có nhà trường đề cao các giá trị nhân văn, tình yêu thương giữa những con người trong tập thể; có nhà trường đề cao tính cộng đồng trách nhiệm và

sự sáng tạo trong công việc; lại có nhà trường đề cao các giá trị sự trung thực, tính thực chất hoặc khả năng đổi mới thường xuyên để nâng cao chất lượng các hoạt động dạy và học, rộng hơn là chất lượng các hoạt động giáo dục Tuy nhiên, trên nền tảng các giá trị cơ bản: Chân - thiện - mĩ, chính là hệ giá trị

được chấp nhận rộng rãi và phổ biến nhất

Giá trị trong nhà trường THCS không hình thành tức thì mà được thử thách và sàng lọc qua thời gian Khi giá trị được hình thành thì nó có tác dụng lâu bền và được lưu truyền giữa các thế hệ

Giá trị trong tổ chức nhà trường THCS được phân chia thành hai loại: + Loại thứ nhất là các giá trị mà nhà trường đã hình thành và vun đắp trong cả quá trình xây dựng và trưởng thành

+ Loại thứ hai là những giá trị mà cán bộ quản lí hoặc tập thể giáo viên, nhân viên và học sinh nhà trường mong muốn nhà trường mình có và tạo lập từng bước nhằm đem đến sự phát triển mới phù hợp với yêu cầu của xã hội

Hệ thống giá trị trong trường THCS được tập hợp trên cơ sở các giá trị

và được thể hiện bằng: Các chiến lược, mục tiêu, triết lí, giá trị cốt lõi, các cam kết, quy định, quy chế, hay các bộ quy tắc ứng xử

Hệ thống giá trị là kim chỉ nam cho các hoạt động của nhà trường Những giá trị này cũng có tính hữu hình vì người ta có thể dễ nhận biết và diễn đạt chúng một cách rõ ràng, chính xác Hệ thống giá trị thực hiện chức năng hướng dẫn, định hướng và là tài liệu đầu tiên diễn tả về một nhà trường

Giá trị cốt lõi của văn hóa quản lí nói chung và văn hóa quản lí vận dụng trong nhà trường THCS nói riêng, chính là sự coi trọng con người, kết hợp giữa “đức trị” và “pháp trị” để duy trì sự ổn định hướng tới sự hài hòa và phát triển bền vững trong bối cảnh hiện đại ngày nay

1.3.2.3 Các ngầm định nền tảng

Trong tập thể nhà trường THCS, thứ ăn sâu vào tiềm thức mỗi cá nhân

và tạo thành nét chung như niềm tin, niềm tự hào, những suy nghĩ và trạng thái tình cảm cảm xúc chính là các ngầm định nền tảng Những ngầm định khó thấy này, được coi là những quy ước bất thành văn, có tính đương nhiên

và tạo nên một mạch ngầm tinh thần kết nối các thành viên trong nhà trường,

và làm nền tảng cho các giá trị suy nghĩ, hành động của các thành viên trong nhà trường đó Ví dụ, khi xảy ra một tình huống cụ thể thì phải xử sự như thế

nào và ai là người chịu trách nhiệm xử lí

GS.NGND Mai Hữu Khuê cho rằng: Niềm tin chính là “một sự hỗn hợp độc đáo giữa các thành phần nhận thức, cảm xúc, ý chí Nó có sức mạnh như một sự tất yếu bên trong quy định hành vi cá nhân” Chính vì vậy, có thể nói: Bản chất của xây dựng và phát triển văn hóa là định hướng tư duy Tiến trình, nỗ lực xây dựng và thay đổi văn hóa trong tổ chức là quá trình để người

ta tin rằng nên tư duy thế nào là đúng, là tốt, rồi trên cơ sở niềm tin đó người

ta sẽ hành động tương ứng

1.3.2.4 Sự kì vọng (trông đợi)

Trong tổ chức nhà trường THCS, sự kì vọng mà các cá nhân có bao gồm sự kì vọng vào bản thân, sự kì vọng vào người khác và sự kì vọng vào tổ chức Trong đó, sự hòa trộn giữa trông đợi cho lợi ích của cá nhân và trông đợi cho lợi ích của tổ chức Một khi văn hóa nhà trường mạnh và tích cực thì các trông đợi lợi ích của cá nhân chỉ là một phần nhỏ, phụ thuộc và thậm chí phải hi sinh cho lợi ích của nhà trường Còn khi văn hóa nhà trường yếu và tiêu cực thì điều đó sẽ ngược lại Nhiều cá nhân sẽ nhìn nhận nhà trường như một mảnh đất màu mỡ có thể tận dụng để gặt hái cho lợi ích cá nhân

Như vậy, giá trị của nhà trường THCS chính là niềm tin, sự kì vọng, trông đợi của cá nhân vào con người, vào nhà trường theo năm tháng mà tạo dựng thành Do đó, khi người ta nói trách nhiệm của lãnh đạo, của quản lí là

“định hướng giá trị”, tức là nói về vai trò tạo dựng nền tảng hữu hình của văn hóa, tạo dựng kiểu niềm tin và sự kì vọng, trông đợi cần thiết làm định hướng cho hành vi

1.3.2.5 Các chuẩn mực hành vi

GS.TS Phạm Thành Nghị cho rằng: Chuẩn mực hành vi “là cách thức con người ứng xử trong một xã hội nhất định” Trên thực tế, chuẩn mực hành

vi là sự cụ thể hóa của giá trị, niềm tin và trông đợi của các thành viên trong nhà trường

Tuy nhiên, cũng cần nhấn mạnh một điều là chuẩn mực không mang

tính chất tuyệt đối Nó có thể được hiểu một cách đơn thuần là “trong trường hợp đó thì phải là như thế” Vì vậy, có thể hiểu, chuẩn mực là cái được số đông chấp nhận, tuân thủ chứ không nhất thiết luôn luôn là cái tích cực

Mỗi một tổ chức nhà trường THCS lại có cách thể hiện các chuẩn mực hành vi khác nhau Các chuẩn mực hành vi có thể liên quan đến mọi khía cạnh của đời sống làm việc, đến cách tư duy, đến nhìn nhận vấn đề Ví dụ, ở nhà trường này người ta tư duy theo kiểu đi thẳng vào vấn đề, ở nhà trường khác người ta lại tư duy theo kiểu dài dòng, lan man, né tránh nói thẳng vào vấn đề

Các chuẩn mực hành vi thể hiện qua cách gắn sự kiện với công việc, với các mục tiêu lâu dài; cách cụ thể hóa các mục tiêu, đặc thù qua các bài hát truyền thống của trường, đến lòng tự trọng, đến quan hệ liên cá nhân, quan hệ với cộng đồng và xã hội, qua các biểu tượng logo hay phù hiệu nhà trường

Trong các chuẩn mực hành vi ở tổ chức nhà trường THCS, có những chuẩn mực về hình thức và các chuẩn mực về nội dung Những chuẩn mực về hình thức là những chuẩn mực có thể nhìn thấy bằng mắt thường như: Biểu tượng nhà trường (logo), khẩu hiệu, phương châm hành động, kiến trúc, cách bày trí nơi làm việc hay trang phục của cán bộ, giáo viên, nhân viên và học sinh nhà trường

Còn chuẩn mực về nội dung chính là những quy định bằng văn bản của

tổ chức về các hành động, hành vi, cách ứng xử … được phép, nên làm hay không được phép, không nên làm như: Các nội quy, quy chế hoạt động, quy tắc ứng xử, nguyên tắc … của nhà trường

1.3.2.6 Các mối quan hệ giao tiếp - ứng xử nội bộ với bên ngoài

Tổ chức nhà trường THCS vốn dĩ đã chứa đựng nhiều mối quan hệ giao tiếp đan xen nhau như: Ban Giám hiệu - giáo viên, nhân viên, thầy - thầy, thầy - trò, trò - trò, trò - trò… Nhưng không chỉ dừng lại ở các mối quan hệ giao tiếp đó mà với quan điểm “Sự nghiệp giáo dục là sự nghiệp của toàn dân” thì nhà trường còn có mối quan hệ mật thiết với cộng đồng, cơ quan

đoàn thể và chính quyền địa phương; rồi mối quan hệ nhà trường với cơ quan chủ quản cấp trên (ở cấp THCS là với Phòng GD&ĐT)

Các mối quan hệ trên được thực hiện thông qua nhiều kênh, trong đó,

có kênh giao tiếp chính thức diễn ra trong đời sống làm việc ở trường Đó là cách thể hiện của mỗi thành viên nhà trường trong ứng xử hàng ngày Mỗi một nhà trường THCS lại có những loại hình phong cách ứng xử được lựa chọn cho phù hợp với đơn vị mình, tùy theo hệ giá trị được thừa nhận và những ngầm định nền tảng của tổ chức nhà trường mình Chẳng hạn, các phong cách ứng xử khác nhau của mỗi đơn vị nhà trường như: Niềm nở, thân mật hay giữ khoảng cách, nghiêm túc; xuề xòa vui nhộn hay công thức, trang trọng; nơi lạnh nhạt, bàng quan, nhưng có nơi lại nhiệt tình, trách nhiệm …

Tuy nhiên, có thể nhận thấy, trong một tổ chức nhà trường THCS có văn hóa tích cực thì mục tiêu thực thi là sợi dây gắn kết mọi thành viên và họ phụ thuộc lẫn nhau trên cơ sở trên cơ sở tinh thần đoàn kết đội nhóm để nâng cao chất lượng thực thi chứ không phải vì một số người trong số họ có một số đặc quyền, đặc lợi

Bên cạnh đó, nỗ lực làm việc của mỗi thành viên được những thành viên khác và lãnh đạo nhà trường tạo điều kiện và hoan nghênh Do đó, thành công hay thất bại của mỗi thành viên được các thành viên khác nghênh đón, học hỏi một cách chân thành, chứ không gặp phải sự đố kị, ghen ghét; cũng như được chia sẻ một cách chân thành, với thái độ rút kinh nghiệm một cách xây dựng chứ không phải là sự hả hê, đắc chí từ những thành viên khác

Trong văn hóa nhà trường THCS, cách thức giải quyết xung đột cũng là một hợp phần của nó Xung đột trong nhà trường thường xuất phát từ 02 nhóm nguyên nhân chính liên quan đến quy trình, thủ tục làm việc hay cách thức tổ chức công việc và các khía cạnh liên quan đến tính cách cá nhân Việc nhà quản lí hoặc lờ đi hoặc tích cực tìm cách giải quyết hay hạn chế những tác động tiêu cực của xung đột sẽ phản ánh mức độ các nhà quản lí quan tâm đến sự sống còn và phát triển của tổ chức mình, và độ làm gương

của họ hoặc tính hợp lí của các quy trình, thủ tục làm việc sẽ giúp cho tổ chức ngày càng vững mạnh

Như trên đã nói, nhà trường THCS không chỉ có mối quan hệ ứng xử nội bộ mà còn có các mối quan hệ giao tiếp với bên ngoài Đó là các mối quan

hệ với các trường trong cụm, trong cùng phòng giáo dục; quan hệ với chính quyền địa phương với phụ huynh học sinh; với các doanh nghiệp, các nhà tài trợ hay các chuyên gia nước ngoài … và các mối quan hệ bên ngoài này lại có vai trò quan trọng giúp cho tổ chức nhà trường xây dựng được hình ảnh tổ chức có văn hóa

1.3.2.7 Phong cách làm việc

Dù có ý thức hay không có ý thức thì mỗi một tổ chức nhà trường THCS đều hình thành nên một phong cách làm việc riêng Tính đặc thù đó, được thể hiện qua quy trình giải quyết công việc hàng ngày và việc tổ chức các nghi thức, nghi lễ trong nhà trường Đó là các quy trình, cách thức tổ chức thực hiện các buổi hội họp, giao ban, các hội nghị, các sự kiện, lễ hội … của

tổ chức nhà trường đều là những biểu hiện cụ thể của văn hóa tổ chức, của kiểu làm việc mà tổ chức đang duy trì Những hoạt động trên biểu hiện qua việc bố trí lịch, kế hoạch tổ chức sinh hoạt, hội họp sao cho hợp lí, tiết kiệm thời gian nhưng hiệu quả cao nhất

Yếu tố này đặc biệt quan trọng vì nó phản ánh toàn bộ cách tư duy và cách thực thi Đây là khía cạnh giúp đánh giá được mức độ triệt để trong hành động của một nhà trường THCS Bởi việc thiết kế được một hệ thống các quy trình thủ tục làm việc đã không hề đơn giản, việc đưa các quyết định đó vào thực tiễn có thể còn gặp khó khăn hơn nhiều Hiệu quả của việc áp dụng quy trình, thủ tục làm việc khoa học chỉ được phát huy khi và chỉ khi các nhà quản

lí và tập thể cán bộ, giáo viên, nhân viên thực sự muốn làm việc, thực sự muốn cải tiến lề lối và phong cách làm việc trong tổ chức nhà trường

Để xây dựng một tổ chức nhà trường THCS làm việc có nền nếp, làm việc khoa học và chuyên nghiệp thì quy chế làm việc và hệ thống các nội quy

quy định đóng một vai trò hết sức quan trọng

1.3.2.8 Môi trường cảnh quan sư phạm

Môi trường cảnh quan sư phạm của nhà trường THCS gồm kiến trúc xây dựng các dãy lớp học, khu điều hành, khu vui chơi thể thao … và cách bày trí nơi làm việc của tập thể, cá nhân phản ánh các giá trị và niềm tin của

tổ chức Do đó, kiến trúc của trường học nói riêng và của các công sở nói chung cần tạo cảm giác trang trọng Tuy nhiên, không làm ảnh hưởng đến tính thân thiện nơi công sở trường học

Môi trường nhà trường THCS cần tạo được cảnh quan sư phạm xanh – sạch – đẹp – an toàn Trong phòng học, tùy theo môn học có thể bố trí, sắp xếp bàn ghế sao cho phù hợp và phát huy tối đa hiệu quả trong việc dạy và học Các phòng chức năng, phòng hội đồng sư phạm, phòng chờ cho giáo viên … cũng cần được bố trí phù hợp, đảm bảo thẩm mĩ, và an toàn

Thông qua việc bố trí, sắp xếp một cách khoa học nơi làm việc, tạo cảnh quan sư phạm nhà trường lịch sự, trang nhã, thẩm mĩ; bố trí các bảng thông tin, bảng chỉ dẫn, thông báo … ở những vị trí thuận tiện, dễ dàng cho cán bộ, giáo viên, nhân viên, học sinh và khách đến liên hệ công tác chính là việc tạo dựng một môi trường sư phạm văn minh và văn hóa

1.3.2.9 Phong cách lãnh đạo và phương pháp truyền thông

- Phong cách lãnh đạo Trong một tổ chức nói chung, tổ chức nhà trường THCS nói riêng, người lãnh đạo, người quản lí là hình ảnh, là tiếng nói đại diện cho tổ chức, cho nhà trường Do đó, phong cách lãnh đạo trong nhà trường là một hợp phần quan trọng của văn hóa tổ nhà trường Phong cách lãnh đạo là sự cụ thể hóa của tư duy lãnh đạo

Để lãnh đạo tổ chức, mỗi một lãnh đạo, quản lí có những phong cách khác nhau Có người lãnh đạo theo phong cách độc đoán (top-dawn), có người lãnh đạo theo phong cách dân chủ (bottom-up), có người lại lãnh đạo theo phong cách tự do (free) Mỗi một phong cách đều có những ưu điểm và hạn chế nhất định, tùy thuộc vào bối cảnh mà chúng được vận dụng

Trong các phong cách lãnh đạo trên, phong cách lãnh đạo dân chủ được cho là phong cách lãnh đạo đem lại hiệu quả cao nhất Phong cách dân chủ với những nỗ lực nhằm tăng quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các thành viên trong tổ chức nhà trường Ở đó, các thành viên sẽ được khích lệ sáng tạo

và có cơ hội chịu trách nhiệm đến cùng quan điểm và hành động của mình

Vì vậy, người hiệu trưởng cần xây dựng bầu không khí xây dựng, cởi

mở, hợp tác, cùng chia sẻ hỗ trợ lẫn nhau; ở nơi tổ chức nhà trường THCS, mọi người đều được tôn trọng, được coi trọng và có cơ hội thể hiện mình, phát triển khả năng của mình Người hiệu trưởng cần xây dựng được cơ chế giám sát, đánh giá hiệu quả công việc của các thành viên; xây dựng quy chế thi đua khen thưởng và kỉ luật phù hợp, có tính cạnh tranh để thúc đẩy mọi người nỗ lực làm việc

- Phương pháp truyền thông Một trong những dấu hiệu nhận biết quan trọng về văn hóa ở một tổ chức nhà trường là việc truyền bá, phổ biến thông tin trong nội bộ tổ chức ra bên ngoài và ngược lại Trước hết, là sự chia sẻ thông tin trong nội bộ tổ chức nhà trường Các thành viên trong tổ chức nhà trường, họ cũng cần được cung cấp thông tin một cách dân chủ công khai Người hiệu trưởng có phổ biến thông tin tới rộng khắp các thành viên hay chỉ cung cấp cho một bộ phận, hoặc tự cho mình có một thứ “đặc quyền” quản lí các thông tin, nên quản lí thông tin khắt khe, không muốn cho người khác biết, bởi khi người khác biết sẽ có nhiều bất lợi cho địa vị của mình

Truyền thông là cách thức giao tiếp người - người Ở đó, ý kiến của người lãnh đạo, quản lí được truyền đạt trực tiếp hay gián tiếp, theo hướng một chiều - độc đoán, hay đa chiều - dân chủ đối thoại, thông qua phương tiện truyền thống hay hiện đại Vì vậy, có thể nói cách thức truyền thông cũng là một nét văn hóa của tổ chức

1.3.3 Yêu cầu xây dựng, phát triển văn hóa nhà trường

Trước hết, để thành công đòi hỏi việc xây dựng, phát triển văn hóa nhà trường THCS một cách chủ động, với tư cách một nội dung công tác quản lí