Đọc sách sáng tạo trong dạy học thơ trữ tình chương trình lớp 12 trung học phổ thông

ii ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC TRẦN THỊ NHUNG ĐỌC SÁNG TẠO TRONG DẠY HỌC THƠ TRỮ TÌNH LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY H

i

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRẦN THỊ NHUNG

ĐỌC SÁNG TẠO TRONG DẠY HỌC THƠ TRỮ TÌNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN

HÀ NỘI – 2012

ii

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TRẦN THỊ NHUNG

ĐỌC SÁNG TẠO TRONG DẠY HỌC THƠ TRỮ TÌNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

( BỘ MÔN NGỮ VĂN)

Mã số: 601410

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trần Khánh Thành

HÀ NỘI – 2012

iv

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Mục lục iv

Danh mục các bảng vi

Mở đầu 1

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của phương pháp đọc sáng tạo trong dạy học tác phẩm văn chương 7

1.1 Phương pháp đọc sáng tạo 7

1.1.1 Khái niệm về phương pháp đọc sáng tạo 7

1.1.2 Bản chất và đặc trưng của phương pháp đọc sáng tạo 8

1.1.3 Như ̃ng điều kiê ̣n và yêu cầu cần thiết để thực hiê ̣n phương pháp đo ̣c sáng tạo 11

1.1.4 Cách thức đọc sáng tạo trong dạy học tác phẩm văn chương 18

1.1.5 Nguyên tắc vận dụng phương pháp đọc sáng tạo trong dạy học tác phẩm văn chương 20

1.2 Thực trạng của việc vận dụng phương pháp đọc sáng tạo trong dạy học tác phẩm văn chương ở nhà trường trung học phổ thông 22

1.2.1 Tình hình vận dụng phương pháp đọc sáng tạo trong trường tr ung học phổ thông hiê ̣n nay 22

1.2.2 Nhâ ̣n thức của giáo viên trung học phổ thông về viê ̣c vâ ̣n du ̣ng phương pháp đo ̣c sáng ta ̣o trong da ̣y ho ̣c tác phẩm văn chương 28

Chương 2: Những biện pháp phát huy hiệu quả đọc sáng tạo trong dạy học thơ trữ tình chương trình lớp 12 trung học phổ thông 30

2.1 Phương pháp đọc sáng tạo trong giờ học thơ trữ tình ở trường trung học phổ thông 30

2.1.1 Vấn đề loại thể văn học với việc dạy học thơ trữ tình 30

2.1.2 Vận dụng và phát huy hiệu quả phương pháp đọc sáng tạo vào dạy học tác phẩm thơ trữ tình ở trường trung học phổ thông 40

2.2 Phát huy hiệu quả phương pháp đọc sáng tạo vào dạy học bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng 53

v

2.2.1 Về đề tài của văn bản nghệ thuật và tâm thế tiếp nhận của người

đọc - học sinh 53

2.2.2 Tìm nhân vật trữ tình của bài thơ 53

2.2.3 Tìm hiểu, phát hiện ý nghĩa theo kết cấu văn bản 54

2.2.4 Tìm giọng điệu và ngôn ngữ thơ 55

2.2.5 Những điều cần lưu ý khi thúc đẩy hoạt động đồng sáng tạo của học sinh 63

2.3 Những yêu cầu đối với giáo viên 63

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm 65

3.1 Mô tả thực nghiệm 65

3.1.1 Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm 65

3.1.2 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm 65

3.2 Thiết kế bài dạy đọc - hiểu bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng có vận dụng những biện pháp hướng dẫn học sinh đọc sáng tạo 66

3.3 Tổ chức thực nghiệm 77

3.3.1 Giao nhiệm vụ thực nghiệm 77

3.3.2 Theo dõi tiến trình giờ dạy thực nghiệm 77

3.4 Đánh giá kết quả thực nghiệm 78

3.4.1 Nhận xét kết quả học tập của lớp thực nghiệm 78

3.4.2 Xử lí kết quả thực nghiệm 78

3.5 Kết luận chung về thực nghiệm 79

3.6 Kết quả thu nhận được từ phiếu tham khảo ý kiến giáo viên và học sinh 81

Kết luận và khuyến nghị 85

Tài liệu tham khảo 88

Phụ lục 91

TÓM TẮT LUẬN VĂN

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Việc nâng cao hiệu quả dạy học vươn kịp trình độ khoa học

kỹ thuật hiện đại đã và đang là xu hướng vận động của nhà trường hiện nay Tình hình dạy học văn cũng nằm trong bối cảnh chung

đó Tuy nhiên, với tính chất là môn học đặc thù, lĩnh vực dạy học văn vẫn tồn tại nhiều nghịch lí Tại sao chương trình, sách giáo khoa văn đã thay đổi, phương pháp dạy học cũng có những chuyển biến quan trọng mà học sinh vẫn chán học văn, kết quả học tập còn hạn chế, việc vận dụng phương pháp của giáo viên còn lúng túng, vướng mắc, sức hấp dẫn lôi cuốn bởi giá trị nhân văn cao quý của giờ văn bị hạn chế Vì vậy, cần có những nỗ lực mạnh mẽ hơn trong việc suy nghĩ tìm tòi để giờ học văn phát huy tác dụng sâu xa tới tâm hồn, trí tuệ, cảm xúc người học như bản chất vốn có Công việc này cần tiến hành đồng bộ ở nhiều mặt, nhiều khâu của quá trình giáo dục Song xét ở góc độ biện pháp

có tính đột phá thì đổi mới phương pháp dạy học hiện là công việc cần kíp

Thời gian qua, các giáo viên văn ở trường trung học phổ thông đã biết tới những phương pháp dạy học quen thuộc như: đàm thoại, gợi tìm, nêu vấn đề, nghiên cứu, đọc sáng tạo và hiện

nay lại bước đầu làm quen với hệ thống phương pháp dạy học tích cực, rồi tới những hình thức dạy học hợp tác, thảo luận, elearning… Dĩ nhiên, mỗi phương pháp và hình thức dạy học trên đều có ưu thế, tính năng riêng và không thể sử dụng độc lập Đọc sáng tạo là một trong những phương pháp dạy học có hiệu quả Sở

dĩ, đọc sáng tạo trở thành phương pháp dạy học thích hợp vì nó tác động, kích thích, nuôi dưỡng sự hiểu biết, rung động cảm thụ của người học trong giờ văn Nhất là hiện nay, việc dạy văn đang dựa trên nguyên tắc cơ bản là đọc - hiểu văn bản Xuất phát từ

thực tế nói trên, chúng tôi lựa chọn đề tài luận văn: “Đọc sáng tạo trong dạy học thơ trữ tình chương trình lớp 12, trung học phổ thông” với mong muốn tìm hiểu sâu hơn cơ sở lí thuyết của một

phương pháp dạy học cụ thể cũng như phát huy hiệu quả trong dạy học các tác phẩm thơ trữ tình hiện đại thuộc chương trình Ngữ văn lớp 12 Từ đó, luận văn hướng tới việc khẳng định ưu thế của một phương pháp dạy học có khả năng đáp ứng cho yêu cầu đổi mới dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường hiện

nay

2 Lịch sử vấn đề

Vào những thập niên 60, 70 của thế kỷ trước, tại nhà trường các nước tiên tiến trên thế giới, các nhà sư phạm bắt đầu chú ý nhiều tới hoạt động đọc trong việc dạy học văn chương

Ở nước ta, người đầu tiên hé mở quan niệm về vai trò của tiếp nhận trong sáng tạo nghệ thuật vào nghiên cứu lí luận ở nước

ta là Nguyễn Văn Hạnh qua bài viết “Ý kiến của Lênin về mối quan hệ giữa văn học và đời sống” đăng trên Tạp chí văn học số 4/1971

Tiếp theo đó, vào năm 1986, thực hiện chủ trương cải cách ngành sư phạm, một số công trình biên dịch của nước ngoài về phương pháp dạy học văn được xuất bản, trong đó đáng kể có

cuốn giáo trình Phương pháp luận dạy văn học của Liên Xô do

Z.Ia.Rez chủ biên Lần đầu tiên, các nhà sư phạm Việt Nam được biết tới một phương pháp dạy học mới gọi là “Tập đọc sáng tạo”

do N.I.Kudriashev đề xuất

Sau đó, với việc phát hành tài liệu bồi dưỡng giáo viên “Về dạy - học Văn và Tiếng Việt trong cải cách giáo dục ở nhà trường cấp II phổ thông cơ sở”, quan điểm dạy học văn được thay đổi căn bản Từ đây, giờ dạy văn đều xoay vào “đọc” với các kiểu đọc được sử dụng triệt để Đọc sáng tạo được xem là phương pháp chủ công

Bước sang thế kỷ XXI xuất hiện các tài liệu biên soạn đề cập tới vấn đề đổi mới phương pháp dạy học văn Các nhà sư phạm trong nhà trường hiện đại đã chỉ ra những nhận thức sâu sắc, mới mẻ về quan điểm xây dựng phương pháp dạy học tối ưu lấy việc đọc làm hoạt động trung tâm Từ đó, có thể khẳng định đọc sáng tạo là phương pháp dạy học văn có vai trò và tác dụng to lớn đáp ứng cho yêu cầu hiện đại hoá phương pháp dạy học văn

nhằm đưa nhà trường nước ta tiến kịp với trào lưu chung của thế giới

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Với việc nghiên cứu tài liệu lí luận về đọc sáng tạo, vận dụng lí thuyết vào soạn và dạy thực nghiệm, luận văn góp phần khẳng định ưu thế của đọc sáng tạo và triển vọng của việc vận dụng phương pháp này vào dạy học văn học ở trường trung học phổ thông, cụ thể là đối với thể loại thơ trữ tình ở lớp 12, góp phần cải tiến phương pháp dạy học theo tinh thần mới: phát huy

tính tích cực, chủ động, sáng tạo ở học sinh

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Qua việc nghiên cứu về đọc sáng tạo, đề tài này sẽ hệ thống lại kiến thức lý thuyết để có được những cơ sở khoa học thích hợp cho việc vận dụng và phát huy hiệu quả phương pháp đọc sáng tạo vào dạy học một bài thơ trữ tình cụ thể Từ đó đưa những thao tác cụ thể cho việc dạy học thể loại thơ trữ tình ở trường trung học phổ thông, đề xuất giáo án dạy học theo phương

pháp đọc sáng tạo với kết quả thực nghiệm cụ thể đáng tin cậy

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu việc vận dụng và phát huy hiệu quả phương pháp đọc sáng tạo vào dạy học thơ trữ tình ở lớp 12 nói riêng, đồng thời gắn với mảng thơ trữ tình ở trung học phổ thông nói chung

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Nghiên cứu những tài liệu về đọc sáng tạo trong và ngoài nước (qua bản dịch) và cách vận dụng phương pháp này trong dạy học tác phẩm văn chương Để hỗ trợ cho đọc sáng tạo, đề tài này

cũng đề cập tới những tài liệu lí luận về thi pháp thơ trữ tình

- Tập trung vào tác phẩm Tây Tiến của Quang Dũng để

thực nghiệm sư phạm tại 04 lớp 12 A1, 12 A2, 12 A3, 12 A4

trường trung học phổ thông Cổ Loa ( Đông Anh - Hà Nội.)

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Phương pháp khảo sát, thực nghiệm, thống kê, phân tích

- Phương pháp khái quát, hệ thống hóa; nghiên cứu tiếp thu

có chọn lựa các công trình, tài liệu có liên quan đến luận văn góp

phần định hướng phục vụ cho yêu cầu của đề tài

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, tài liệu tham

khảo và phụ lục, luận văn được trình bày trong 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của phương pháp đọc sáng tạo trong dạy học tác phẩm văn chương

Chương 2: Những biện pháp phát huy hiệu quả đọc sáng tạo trong dạy học thơ trữ tình chương trình Ngữ văn lớp 12 trung học phổ thông

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

1.1.1 Khái niệm về phương pháp đọc sáng tạo

Phương pháp đọc sáng tạo lấy hoạt động đọc là hoạt động

trung tâm nhằm phát triển được sự cảm thụ sâu sắc và tạo được sự cảm thụ trực tiếp của trò với tác phẩm văn học nghệ thuật

Qua giọng đọc của thầy, học sinh tìm thấy “lửa” của tác phẩm, thấy sự nhiệt huyết, niềm yêu thích văn chương của thầy

Tự nhiên, mặc nhiên, trò cũng yêu văn, yêu tác phẩm và hiểu, cảm tác phẩm nhuần nhị, sâu sắc Cần phải hiểu rằng, cả thầy và trò trong giờ dạy văn đều là người đọc của tác phẩm

Đọc tác phẩm văn chương là cả một nghệ thuật, nó được nâng lên thành phương pháp để dạy văn trong nhà trường phổ thông với tên gọi phương pháp đọc sáng tạo

1.1.2 Bản chất và đặc trưng của phương pháp đọc sáng tạo

Đo ̣c sáng ta ̣o là phương pháp đổi mới tích cực trong quá trình dạy học tác phẩm văn chương ở nhà trường phổ thông bởi

nó nhấn mạnh tới vai trò tích cực, chủ động của người đọc - học sinh trong việc lĩnh hội và cảm thụ nghệ thuật đồng thời giúp ho ̣c sinh phát triển tư duy và ma ̣nh da ̣n bô ̣c lô ̣ chính kiến của mình

Đọc sáng tạo là đào sâu vào giá trị nội dung và hình thức tác phẩm trong dạy học tác phẩm văn chương Đo ̣c sáng ta ̣o hình thành được bầu không khí văn chương và khắc sâu trong lòng học sinh ấn tươ ̣ng về tác phẩm Đo ̣c sáng ta ̣o giúp ho ̣c sinh thực hiê ̣n

sự giao tiếp nghê ̣ thuâ ̣t với tác giả thông qua tác phẩm

thức và mục đích khác nhau : Đọc tạo cảm hứng, đọc văn bản nghệ thuật có kèm theo lời bình nhằm giúp cho sự cảm thụ tác phẩm được đúng đắn và sâu sắc hơn, có cảm xúc hơn, dùng hình thức đàm thoại nhằm gợi cho học sinh hướng tới những ấn tượng trực tiếp về tác phẩm vừa đọc

Như vậy, phương pháp đọc sáng tạo được vận dụng đối với giờ học văn qua các bước khác nhau, từ khi chuẩn bị ở nhà tới lúc bắt đầu xem xét tác phẩm, khi bước vào phân tích và còn tiếp tục vào thời đoạn cuối giờ học Gắn với quá trình đó là sự kết hợp khéo léo vai trò hướng dẫn của giáo viên nhằm tổ chức để học sinh nỗ lực phát huy vai trò chủ thể cảm thụ của mình

1.1.3 Như ̃ng điều kiê ̣n và yêu cầu cần thiết để th ực hiện phương pháp đọc sáng tạo.

sáng tạo

c Năng lư ̣c liên tưởng và cảm xúc thẩm mỹ

d Tạo không khí dân chủ và hứng thú trong giờ học tác phẩm văn chương

a Giản dị và tự nhiên

b Sử dụng đúng giọng điệu, thái độ, trình độ của mình, phát âm

rõ ràng và chính xác

c Truyền đạt được đặc điểm loại thể, tư tưởng và phong cách của tác giả

d Thái độ tiếp xúc nhiệt tình với người nghe

1.1.4 Cách thức đọc sáng tạo trong dạy học tác phẩm văn

chương

1.1.4.1 Đọc đúng, tròn vành rõ chữ

Đọc kỹ là đọc đúng, tròn vành rõ chữ, đọc đúng chính tả Đọc đúng còn phải đúng giọng điệu, ngắt nghỉ lấy hơi hợp lí Ngắt nghỉ không đúng, đọc không đúng giọng điệu sẽ làm câu thơ, lời văn trở nên vô nghĩa, vô hồn, thậm chí là phản cảm Đọc

rõ, chính xác, trôi chảy chỉ đảm bảo ở mức độ đọc đúng, đọc kĩ

mà thôi Chưa tiệm cận, chưa bắt được đến cái giọng điệu tình

cảm của tác giả và cảm xúc của nhân vật trữ tình trong tác phẩm

1.1.4.2 Đọc diễn cảm

Đọc diễn cảm là thể hiện sáng tạo tác phẩm văn học trong giọng đọc nhằm tác động đến những người nghe Đọc thơ là để làm cho tác phẩm thơ vang lên như một bản nhạc làm cho nó

ngân nga trong hồn người Giáo sư Trần Thanh Đạm cho rằng đọc diễn cảm tác phẩm thơ là phải đọc làm sao cho tác phẩm “sáng hết hình và ngân hết nhạc” Đọc diễn cảm là làm sao lột tả được nội dung tình cảm của nó, phải đọc đúng giọng điệu, làm lây lan cảm xúc của nhà văn đến người đọc, truyền cảm hứng cho độc giả

Đọc diễn cảm chính là trung tâm của phương pháp đọc sáng tạo Đọc diễn cảm nếu bắt đúng giọng điệu tình cảm của tác giả và cảm xúc của nhân vật trong tác phẩm thì sẽ khiến cả thầy

và trò rung cảm sâu sắc với tác phẩm, phát hiện ra những điều thú

vị từ tác phẩm, cái hay, cái đẹp của từng câu, từng chữ

1.1.4.3 Đọc nghệ thuật

Đọc nghệ thuật là mức cao hơn đọc diễn cảm, thể hiện ở các hình thức biểu diễn như ngâm thơ, hát ru, hát quan họ, hò Đọc nghệ thuật là một thứ “gia giảm” để giúp cho giờ học thêm phong phú chứ không thay thế được đọc diễn cảm và phải tiết chế

nó trong một thời gian hợp lí, phù hợp với hoàn cảnh thì giờ giảng mới có hiệu quả

Bên cạnh đó, còn có hình thức đọc hỗ trợ cho việc đọc hiểu văn bản Có các kiểu đọc hiểu như: đọc thầm và đọc thành tiếng; đọc ở nhà và đọc trên lớp; đọc nhanh và đọc chậm; đọc lướt và

đọc kĩ

1.1.5 Nguyên tắc vận dụng phương pháp đọc sáng tạo trong dạy học tác phẩm văn chương

1.1.5.1 Phải phù hợp với trình độ năng lực văn học của học sinh

tạo

1.1.5.3 Vận dụng đa dạng các hình thức đọc khác nhau

1.2 Thực trạng của việc vận dụng phương pháp đọc sáng tạo trong dạy học tác phẩm văn chương ở nhà trường trung học

a Điều tra, khảo sát

Chúng tôi tiến hành điều tra bằng phiếu hỏi đối với hai đối tượng giáo viên và học sinh tại trường trung học phổ thông Cổ Loa, trường trung học phổ thông Liên Hà (Đông Anh - Hà Nội)

b Kết quả điều tra, khảo sát

*/ Về phía học sinh:

- Tỉ lệ học sinh đọc trước tác phẩm văn chương trước khi có tiết

học.: có tới 60,5% học sinh trong tổng số học sinh được điều tra

luôn đọc tác phẩm văn chương trước khi tới lớp Số lượng học

sinh không đọc bài chiếm tỉ lệ ít (7,9%)