Dạy học các tác phẩm thơ nguyễn khuyến tú xương ở trung học phổ thông theo hướng tiếp cận thi pháp

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC PHẠM THỊ THU HIỀN DẠY HỌC CÁC TÁC PHẨM THƠ NGUYỄN KHUYẾN, TÚ XƯƠNG Ở TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO HƯỚNG TIẾP CẬN THI PHÁP LUẬN VĂN THẠC SĨ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC PHẠM THỊ THU HIỀN

DẠY HỌC CÁC TÁC PHẨM THƠ NGUYỄN KHUYẾN, TÚ XƯƠNG Ở TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO HƯỚNG TIẾP CẬN THI PHÁP

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN

Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN NGỮ VĂN)

Mã số: 60 14 10

Cán bộ hướng dẫn: PGS.TS Trần Khánh Thành

HÀ NỘI - 2012

MỤC LỤC Trang

Lời cảm ơn i

MỤC LỤC ii

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 7

1.1 Một số vấn đề thi pháp học 7

1.1.1 Khái niệm về Thi pháp học 7

1.1.2 Các bình diện thi pháp cơ bản trong sáng tạo văn học ……… 8

1.2 Thi pháp văn học trung đại ……….…… 12

1.2.1 Tính ước lệ ……….…… 13

1.2.2 Tính quy phạm ……… 14

1.2.3 Tính phi ngã ……….………… 14

1.2.4 Thiên nhiên trong thơ văn trung đại ……… 14

1.2.5 Không gian nghệ thuật và thời gian nghệ thuật trong văn học trung đạị……… ……… ……… 15

1.2.6 Con người trong văn thơ trung đại …….……… ……….…… 16

1.3 Một số vấn đề về thi pháp thơ Nguyễn Khuyến và thi pháp thơ Tú Xương ……….… 18

1.3.1 Một số vấn đề về thi pháp Nguyễn Khuyến……….… 18

1.3.2 Một số vấn đề về thi pháp Tú Xương ………… … 26

Chương 2: THỰC TRẠNG DẠY HỌC THƠ TRUNG ĐẠI TRONG NHÀ TRƯỜNG PHỔ THÔNG HIỆN NAY VÀ ĐỊNH HƯỚNG ĐỔI MỚI TỪ HƯỚNG TIẾP CẬN THI PHÁP……… … 39

2.1 Thực trạng dạy học thơ trung đại trong nhà trường phổ thông hiện nay… 39

2.1.1 Thực trạng học thơ trung đại nói chung trong nhà trường phổ thông hiện nay……… ……… 39

“Thương vợ” của Tú Xương……….……… 41

2.2 Những định hướng đổi mới khi giảng dạy hai bài thơ “Thu điếu” của Nguyễn Khuyến và “Thương vợ” của Tú Xương từ hướng tiếp cận thi pháp……… 43

2.2.1.Dạy bài “Thu điếu” của Nguyễn Khuyến và “Thương vợ” của Tú Xương từ hướng tiếp cận thi pháp thơ trung đại……… …… 43

2.2.2.Dạy bài Thu điếu của Nguyễn Khuyến và Thương vợ của Tú Xương theo đặc điểm thi pháp tác giả……… 45

2.2.3 Kết hợp một cách hợp lí với các phưong pháp dạy học các tác phẩm văn chương……… 66

Chương 3: THỰC NGHIỆM DẠY BÀI “THU ĐIẾU” (NGUYỄN KHUYẾN) VÀ “THƯƠNG VỢ” (TÚ XƯƠNG) TỪ HƯỚNG TIẾP CẬN THI PHÁP……… 72

3.1 Mục đích thực nghiệm……… 72

3.2 Những khó khăn, thuận lợi đặt ra khi dạy “Thu điếu” của Nguyễn Khuyến và “Thương vợ” của Tú Xương theo hướng tiếp cận thi pháp……… 72

3.2.1 Khó khăn……… 72

3.2.2 Thuận lợi ……….… 75

3.3 Thiết kế giáo án thực nghiệm dạy học bài “Thu điếu” củaNguyễn Khuyến và “Thương vợ” của Tú Xương ……… …… … 76

3.3.1 Bài “Thu điếu” của Nguyễn Khuyến……… … 76

3.3.2 Bài “Thương vợ” của Tú Xương ……….… 87

3.4 Tổ chức thực nghiệm……… … 96

3.4.1 Chọn lớp thực nghiệm……… 96

3.4.2 Dạy thực nghiệm ……… 96

3.5 Kết quả thực nghiệm ……… …… 97

3.5.1 Tiến hành khảo sát và tổng hợp kết quả với đối tượng khảo sát là giáo viên ……… …… 97

sát là học sinh……….… 98

3.5.3 Đánh giá kết quả……… 99

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ ……….……….………… 101

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… ……… 103

Để góp phần nâng cao hứng thú học văn và nâng cao chất lượng dạy học văn, ngoài đổi mới nội dung, chương trình sách giáo khoa, thì cần phải đổi mới phương pháp dạy học Hiện nay, trong các nhà trường phổ thông đang tiến hành đổi mới phương pháp dạy học một cách tích cực trong đó việc dạy học văn từ hướng tiếp cận thi pháp đang diễn ra phổ biến và rộng rãi và bước đầu đã có những kết quả Từ những vấn đề trên, kết hợp khát khao muốn khám phá cái hay, cái đẹp trong văn học trung đại qua những tác phẩm của Nguyễn Khuyến và Tú Xương chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề

tài: Dạy học các tác phẩm thơ Nguyễn Khuyến, Tú Xương ở trung học phổ thông theo hướng tiếp cận thi pháp Với đề tài này, chúng tôi muốn tìm đến

một cách dạy thích hợp, mang tính khoa học và nghệ thuật, góp phần nâng cao hiệu quả một giờ giảng dạy văn chương, hình thành khả năng cảm thụ văn chương một cách toàn diện, từ đó bồi dưỡng cho học sinh tình yêu đối

với môn học này, chúng tôi mong muốn đề tài sẽ góp một phần nhỏ vào quá trình hiện đại hóa việc dạy học môn Ngữ văn hiện nay

2 Lịch sử nghiên cứu

Là hai tác gia trào phúng xuất sắc, con người và sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Khuyến và Tú Xương đã trở thành đối tượng nghiên cứu của lịch sử văn học, phê bình văn học và lí luận văn học Qua quá trình phân tích, tổng hợp, chúng tôi có thể kể đến những công trình nghiên cứu về con người cũng như sự nghiệp thơ văn của Nguyễn Khuyến và Tú Xương đều mang tính khoa học cao và góp phần làm sáng lên giá trị nghệ thuật, giá trị nội dung hiện thực, trữ tình trong thơ Nguyễn Khuyến và Tú Xương Ở đó con người và tác phẩm của Nguyễn Khuyến và Tú Xương được khẳng định và phân tích Các công trình, bài viết nghiên cứu đã giúp tôi có định hướng để tiếp tục nghiên cứu đề tài nhằm hoàn thành đề tài có chất lượng hơn

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Xuất phát từ thực trạng dạy học thơ trung đại hiện nay, luận văn xin đề

xuất phương pháp: Dạy học các tác phẩm thơ Nguyễn Khuyến, Tú Xương ở trung học phổ thông theo hướng tiếp cận thi pháp nhằm góp phần đổi mới

phương pháp dạy học Ngữ Văn, nâng cao hiệu quả giảng dạy qua đó bồi

dưỡng năng lực nhận thức và tình yêu đối với văn học của học sinh

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện được mục đích nghiên cứu, chúng tôi xác định đề tài có

những nhiệm vụ nghiên cứu chủ yếu sau đây:

- Giải quyết một số vấn đề lý luận về thi pháp học, thi pháp thơ trung đại, thi

pháp thơ Nguyễn Khuyến và thi pháp thơ Tú Xương

- Tìm hiểu thực trạng dạy học tác phẩm thơ trung đại

- Đề xuất phương pháp dạy học theo hướng tiếp cận thi pháp

- Thiết kế thể nghiệm giáo án dạy bài Thu điếu của Nguyễn Khuyến và Thương vợ của Tú Xương theo hướng tiếp cận thi pháp

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

+ Đối tượng nghiên cứu của đề tài là thi pháp văn học trung đại, thi pháp Nguyễn Khuyến và thi pháp Tú Xương

+ Định hướng đổi mới dạy bài Thu điếu của Nguyễn Khuyến và Thương vợ

của Tú Xương

4.2 Phạm vi nghiên cứu

+ Nghiên cứu lí luận về dạy học tác phẩm văn chương theo hướng tiếp cận thi pháp

+ Vận dụng vào dạy Thu điếu của Nguyễn Khuyến và Thương vợ của Tú Xương

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp so sánh, thống kê, phân tích

- Phương pháp khảo sát, thực nghiệm

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, khuyến nghị, tài liệu tham khảo, luận văn được trình bày trong 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận của đề tài

Chương 2: Thực trạng dạy học thơ trung đại trong nhà trường trung học phổ

thông hiện nay và định hướng đổi mới từ hướng tiếp cận thi pháp

Chương 3: Thực nghiệm dạy bài “Thu điếu” (Nguyễn Khuyến) và “Thương vợ” ( Tú Xương)

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Một số vấn đề về thi pháp học

1.1.1 Khái niệm về thi pháp học

Từ những định nghĩa của V Girmunxki, Ts Todorop, V.V Vinogradop, Trần Đình Sử, Từ điển thuật ngữ văn học, ta có thể thống nhất cách hiểu về thi pháp học như sau: thi pháp học là một bộ môn khoa học đặc

thù nghiên cứu thi pháp, tức nghiên cứu các phương tiện nghệ thuật tạo nên tác phẩm nghệ thuật ngôn từ trong sự thống nhất toàn vẹn của nó

1.1.2 Các bình diện thi pháp cơ bản trong sáng tạo văn học

Từ cách hiểu về thi pháp học như trên, vậy dạy một tác phẩm văn học theo hướng thi pháp học cần chú ý 6 bình diện thi pháp trong sáng tạo văn học:

1.1.2.1 Thi pháp nhân vật

Nhân vật là hình tượng trung tâm của tác phẩm Thi pháp học xem xét

nhân vật ở ba khía cạnh: tính cách nhân vật, quan niệm nghệ thuật về con

người, nghệ thuật miêu tả nhân vật

1.1.2.2 Thi pháp không gian nghệ thuật

Không gian nghệ thuật là trường nhìn được mở ra từ một điểm nhìn, cách nhìn Mỗi tác phầm có một không gian do tác giả lựa chọn và miêu tả

Là một hiện tượng nghệ thuật, không gian nghệ thuật mang tính ước lệ giàu

ý nghĩa cảm xúc Không gian nghệ thuật gồm có: Không gian sự kiện, không gian bối cảnh, không gian tâm lý, không gian kể chuyện

1.1.2.3 Thi pháp thời gian nghệ thuật

Thời gian kể chuyện gồm có: thời gian được trần thuật (hình tượng thời gian), và thời gian trần thuật (thời gian kể chuyện) Tìm hiểu hình tượng thời gian, cần quan tâm ý nghĩa của các thời: quá khứ, hiện tại, tương lai, độ

đo thời gian của các nhân vật… Tìm hiểu thời gian trần thuật, cần lưu ý cấp

độ thời gian như : trật tự kể với thời gian sự kiện, thời lưu (độ dài các sự kiện được tính bằng câu), tần xuất (số lần lặp lại) Các thủ pháp thời gian như: trì hoãn, gián cách, đảo tuyến, chêm xen, hoán vị, đồng hiện, bỏ lửng, che giấu, đón trước

1.1.2.4 Thi pháp kết cấu văn bản

Kết cấu tác phẩm thực chất là tác giả mở lối cho người đọc đi vào dòng sự kiện, dòng đời Bố trí điểm nhìn cho công chúng sao cho dễ thấy

được chiều rộng và chiều sâu của câu chuyện nhằm thấy được ý nghĩa nhân sinh cần thiết cho con ngưởi

Hình thức kết cấu văn học rất đa dạng và cũng phụ thuộc vào thể loại (riêng đối với thơ luật thì còn phải theo kết cấu định sẵn ví dụ thơ Đường luật, lục bát, song thất lục bát v.v… Sự tích cực chủ động sáng tạo của nhà văn làm phong phú nhiều kiểu kết cấu thú vị

1.1.2.5 Thi pháp chi tiết nghệ thuật

Chi tiết là những bộ phận nhỏ, tự nó đứng riêng thì không có ý nghĩa, nhưng khi kết lại nó biểu hiện một ý nghĩa của tác phẩm Chi tiết chính là điểm nhìn, thể hiện quan niệm nghệ thuật và tâm hồn tác giả đối với đối tượng đó Các chi tiết nghệ thuật bao gồm các loại màu sắc, âm thanh, đồ vật, đường nét, chất liệu…tạo thành các thế giới nghệ thuật khác nhau về chất

1.1.2.6 Thi pháp lời văn nghệ thuật

Lời văn nghệ thuật là thứ ngôn ngữ đặc biệt, được chưng cất từ hiện thực ngôn ngữ của toàn dân Các phương diện của lời văn nghệ thuật là ngữ âm,

đẹp 1.2.2 Tính quy phạm

Khi sáng tác, các tác giả cũng vay mượn đề tài, cốt truyện, môtip, có khi cải biên cốt truyện để tạo nên một tác phẩm mới Đây là sự tuân theo những kiểu mẫu, khuôn mẫu sẵn có đó thành công thức

1.2.3 Tính phi ngã

Thời phong kiến ý thức cá nhân chưa phát triển Vì thế, trong văn học, yếu tố cá nhân cũng bị dấu đi, khiến văn chương có tính phi ngã không có dấu ấn cái tôi cá nhân, họ thường sử dụng các công thức có sẵn để sáng tác

1.2.4 Thiên nhiên trong thơ văn trung đại

Trong văn chương xưa, thiên nhiên là yếu tố rất phổ biến và đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc biểu lộ tình cảm, ý chí của con người Từ

đó dẫn đến việc miêu tả thiên nhiên theo bút pháp đặc biệt là tả cảnh ngụ tình

1.2.5 Không gian nghệ thuật và thời gian nghệ thuật trong văn học trung đại

1.2.5.1 Thời gian nghệ thuật

Từ kinh nghiệm quan sát trực cảm thế giới người ta có hai nhận thức

về thời gian: Thời gian của đời người, của cuộc sống hàng ngày là thời gian tuyến tính, một đi không trở lại và thời gian của thiên nhiên, đất trời, vũ trụ

là thời gian chu kỳ, tuần hoàn, phi thời gian Người xưa thường đặt hai loại thời gian này trong thế đối sánh để làm nổi bật những nỗi niềm, triết lí, hoặc

bi kịch của đời người

1.2.5.2 Không gian nghệ thuật

Trong thơ ca bác học, không gian trở nên trừu tượng hoặc ước lệ Đó

là không gian vũ trụ vô tận mà cõi trần chỉ là nhỏ bé chật hẹp

1.2.6 Con người trong văn thơ trung đại

Người xưa quan niệm con người là một phần của thế giới trong trục thiên – địa – nhân Vì thế cá nhân được thể hiện trong quan hệ với vũ trụ hơn là trong quan hệ với xã hội Ngoài ra, toàn bộ xã hội trung đại được nhìn nhận trong một hệ thống tôn giáo đạo đức nên chú ý đến con người xã hội hơn con người tự nhiên, chú ý đạo đức hơn trí tuệ và bản năng Con người do Trời sinh và chịu sự chi phối của Trời về “tính” và “mệnh”

1.3 Một số vấn đề về thi pháp thơ Nguyễn Khuyến và thi pháp thơ Tú Xương

1.3.1 Một số vấn đề về thi pháp thơ Nguyễn Khuyến

1.3.1.1 Quan niệm nghệ thuật về con người

Nguyễn Khuyến trong thơ vẫn thể hiện quan niệm thẩm mĩ về con người của thơ ca trung đại Đó là con người có tầm vóc vũ trụ Con người ấy luôn luôn ấp ôm ước mơ, hoài bão, lí tưởng kẽ sĩ Nho học Con người thân danh mà chuẩn mực là trung quân Thế nhưng, sau khi về Yên Đổ, nhà thơ

đã có một quan niệm nghệ thuật về con người ẩn dật

1.3.1.2 Không gian nghê ̣ thuật

Không gian nghệ thuật trong thơ ông trước hết là không gian vũ trụ Ngoài ra còn là không gian làng quê bình đạm, yên ắng nhưng vẫn phập phồng sự sống và đa chiều tràn đầy màu sắc ánh sáng

1.3.1.3 Thời gian nghê ̣ thuật

Trong thơ Nguyễn Khuyến vẫn tồn tại một thời gian vũ trụ và thời gian đời thường

1.3.1.4 Nguyễn Khuyến – Sự phức điệu trào phúng với trữ tình

Có khi vui đùa, châm biếm nhẹ nhàng, bỡn cợt hóm hỉnh, có khi nhà thơ đả kích trực diện những lối sống rởm đời, những kẻ làm tay sai cho giặc Khi khác là tiếng nói cảm thán thương thân và xót xa trước cả một thời đại Chính sự đan xen sắc thái trữ tình và trào phúng một cách uyển chuyển, sinh động trong sáng tác của Nguyễn Khuyến theo nhiều cung bậc trên sẽ dẫn tới

sự phức điệu Nhưng trước cảnh nhiễu nhương của xã hội, dòng thơ trữ tình Nguyễn Khuyến không thể cuồn cuộn nổi lên những con sóng giận dữ đã làm cho thơ trào phúng của Nguyễn Khuyến chưa thật sắc nhọn, đích đáng như lối thơ trào phúng của Tú Xương, Hồ Xuân Hương

1.3.2 Một số vấn đề về thi pháp Tú Xương

1.3.2.1 Quan niệm về con người trong thơ Tú Xương

* Con người làm trò

Con người làm trò là con người không xuất hiện một cách bình thường, tự nhiên như nó vốn có mà xuất hiện trong tư thế đang “diễn trò”,

đang hài hước hóa chính mình

* Con người hữu danh vô tài

Con người hữu danh vô tài là con người đỗ đạt, có chức tước, địa vị trong bộ máy cai trị phong kiến nhưng kém về tài năng và học vấn

* Con người trượt chuẩn

Con người trượt chuẩn theo Tú Xương, trước hết là con người trượt ra khỏi vị trí, danh phận vốn có của mình, trượt ra khỏi những chuẩn mực đạo đức qui định Trượt chuẩn là dấu hiệu đầu tiên trong quá trình băng hoại về đạo đức con người trước sự Âu hóa văn minh Con người trượt chuẩn mà Tú Xương đề cập sẽ trở thành con người tha hóa trong truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao,…

* Con người thị tài

Con người thị tài là con người tự đề cao tài năng của bản thân

1.3.2.2 Không gian nghệ thuật trong thơ Tú Xương

* Không gian trường thi

Tú Xương miêu tả không gian trường thi để thể hiện quan niệm trước cuộc đời Không gian trường thi trong thơ Tú Xương chính là xã hội đương thời thu nhỏ Ở đây có sự nhố nhăng của buổi giao thời, sự xuống cấp, trượt chuẩn của con người và đặc biệt có cả sự chế ngự của đồng tiền, tranh giành đầy phàm tục

* Không gian tết

Với cái nhìn độc đáo, tác giả xem không gian Tết là không gian Tú Xương dành cho con người làm trò trong thơ ông Bởi vì hơn bất cứ ngày bình thường nào, trong ngày Tết, những thói xấu, thói rởm đời, lố lăng, mới càng biểu hiện nổi bật

* Không gian hưởng lạc

Không gian hưởng lạc trong thơ Tú Xương là những nơi ăn chơi nổi tiếng thời bấy giờ như Hoàng Thao, Phố Giầy, Tràng Lạc, Viễn Lai, Ông coi ăn chơi là một thói xấu do đó đã cường điệu lên để phản ứng lại xã hội

* Không gian đêm tối

Không gian đêm tối là không gian của nỗi lòng, của tâm trạng Hình ảnh bóng đêm trong thơ ông làm ta liên tưởng đến xã hội bế tắc không lối thoát lúc bấy giờ

1.3.2.3 Thơ Tú Xương – Giọng điệu và phương thức thể hiện

* Giọng tâm tình

Giọng điệu tâm tình sẽ nảy sinh khi nhà thơ có sự bộc lộ cái tôi trong lòng

* Giọng cười biến hóa

Phần lớn các nhà nghiên cứu đều xác định tiếng cười trong thơ ông không phải tiếng cười đơn nhất một giọng mà là tiếng cười lắm cung bậc nhiều sắc thái Mặc dù có sự biến hóa như vậy nhưng xuyên suốt thơ ông vẫn nổi lên một giọng cười chủ đạo, không thể lẫn Đó là tiếng cười sắc sảo,

dữ dội, cay độc và đáo

* Chất giọng dân gian

Chất giọng dân gian trong thơ Tú Xương được tạo nên từ các yếu tố sau đây: sự tiếp thu hệ thống hình tượng nghệ thuật và hệ thống thành ngữ, tục ngữ và cách ví von so sánh

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG DẠY HỌC THƠ TRUNG ĐẠI TRONG NHÀ TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG HIỆN NAY VÀ ĐỊNH HƯỚNG ĐỔI MỚI TỪ HƯỚNG TIẾP CẬN THI PHÁP

2.1 Thực trạng dạy học thơ trung đại trong nhà trường trung học phổ thông hiện nay