Sử dụng tranh biếm họa trong dạy học lịch sử thế giới giai đoạn 1933 1945 ở trường thpt

Sử dụng tranh biếm họa trong dạy học Lịch sử giúp học sinh dễ dàng tiếp nhận nội dung kiến thức cần nắm, đặc biệt là đối với học sinh có năng lực tiếp thu kiến thức thông qua hình

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN CÔNG TUẤN TRÌNH

SỬ DỤNG TRANH BIẾM HỌA TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ THẾ GIỚI

GIAI ĐOẠN 1933 – 1945 Ở TRƯỜNG THPT

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP NGÀNH SƯ PHẠM LỊCH SỬ

Hà Nội - 2020

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

SỬ DỤNG TRANH BIẾM HỌA TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ THẾ GIỚI

GIAI ĐOẠN 1933 – 1945 Ở TRƯỜNG THPT

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP NGÀNH SƯ PHẠM LỊCH SỬ

Người hướng dẫn: TS Đoàn Nguyệt Linh Sinh viên thực hiện: Nguyễn Công Tuấn Trình

Hà Nội - 2020

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này, tôi xin chân thành cảm ơn sâu sắc đến

TS Đoàn Nguyệt Linh người đã tận tình chỉ bảo, định hướng và động viên tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành khóa luận

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình tìm kiếm tài liệu

Xin gửi lời cảm ơn tới Ban giám hiệu, các thầy cô giáo và các em học sinh trường THPT Trần Phú đã giúp đỡ tôi trong quá trình khảo sát thực tiễn và thử nghiệm sư phạm

Cuối cùng xin gửi lời tri ân tới gia đình, người thân và bạn bè đã động viên cổ vũ tôi trong suốt thời gian qua

Sinh viên

Nguyễn Công Tuấn Trình

DANH MỤC HÌNH ẢNH

Hình 1: Bức tranh chiếc bánh ngọt trung hoa 10

Hình 2: Tranh biếm họa về Archimedes 15

Hình 3: Bức tranh lãnh chúa – nông nô thời phong kiến Tây Âu 18

Hình 4: Bức tranh con ngựa America hất văng chủ 20

Hình 5: Bức tranh chiến tranh thế giới thứ nhất ở châu Âu 22

Hình 6: Bức tranh chiếc bánh Trung Hoa 24

Hình 7: Bức tranh liên quân 8 nước tấn công trung hoa 26

Hình 8: Bức tranh How About Sending Them A Flag? 28

Hình 9: Bức tranh Welcome to the slow learner’s club 30

Hình 10: Bức tranh mọi thứ vẫn ổn 32

Hình 11: Bức tranh Tôi biết ai là người thua cuộc 33

Hình 12: Bức tranh nước Đức sẽ không bao giờ bị bao vây 45

Hình 13: Bức tranh tấn công Liên Xô 47

Hình 14: Bức tranh cuộc xâm lăng của Nhật Bản 49

MỤC LỤC

SỬ DỤNG TRANH BIẾM HỌA TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ THẾ GIỚI GIAI ĐOẠN 1933 – 1945 Ở TRƯỜNG THPT

LỜI CẢM ƠN

DANH MỤC HÌNH ẢNH

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

2.1 Tổng quan nghiên cứu tại nước ngoài 2

2.2 Tổng quan nghiên cứu trong nước 3

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của đề tài 4

4 Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu 5

4.1 Mục đích nghiên cứu 5

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu 6

5.1 Phương pháp luận 6

5.2 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Giả thuyết nghiên cứu 7

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 7

7.1 Ý nghĩa khoa học 7

7.2 Ý nghĩa thực tiễn 7

8 Cấu trúc đề tài 8

1.1 Cơ sở lý luận 8

1.1.1 Quan niệm về tranh biếm họa lịch sử 8

1.1.2 Vai trò, ý nghĩa của tranh biếm họa trong dạy học lịch sử tại THPT 9

1.1.3 Nguyên tắc sử dụng tranh biếm họa trong dạy học lịch sử ở THPT 12 1.1.5 Gợi ý cách vận dụng một số tranh biếm họa trong dạy học lịch sử ở THPT 15 1.2 Cơ sở thực tiễn 34

1.2.1 Thưc trạng sử dụng tranh biếm họa của giáo viên trọng dạy học lịch sử ở THPT 34

1.2.2 Thực trạng trong tiếp cận tranh biếm họa ở học lịch sử của học sinh THPT 36

Tiểu kết chương I 37

Chương II: Sử dụng tranh biếm họa trong dạy học lịch sử thế giới (1933 -1945) ở trường THPT 38

2.1 Vị trí, vai trò, mục tiêu, nội dung cơ bản của lịch sử thế giới giai đoạn 1933 - 1945 trong chương trình THPT 38

2.1.1 Vị trí 38

2.1.2 Vai trò 39

2.1.3 Mục tiêu 39

2.1.4 Nội dung 41

2.2 Một số biện pháp sử dụng tranh biếm họa trong day học lịch sử thế giới giai đoạn 1933 – 1945 42

2.3 Thiết kế hoạt động dạy học và nhiệm vụ học tập trên cơ sở sử dụng

tranh biếm họa: “Nước Đức sẽ không bao giờ bị bao vây” 44

2.4 Thiết kế hoạt động dạy học và nhiệm vụ học tập trên cơ sở sử dụng tranh biếm họa: “Tấn công Liên Xô” 47

2.5 Thiết kế hoạt động dạy học và nhiệm vụ học tập trên cơ sở sử dụng tranh biếm họa: “Cuộc xâm lăng của Nhật Bản” 48

2.6 Thử nghiệm sư phạm 51

2.6.1 Mục đích thử nghiệm sư phạm 51

2.6.2 Đối tượng thử nghiệm 52

2.6.3 Tiến hành thử nghiệm 52

2.6.4 Kết quả thử nghiệm 54

2.6.5 Kết luận sau thử nghiệm 57

Tiểu kết chương II 58

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 59

Tài liệu tham khảo 61

PHỤ LỤC 62

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Những năm gần đây, Bộ giáo dục đã thực hiện cuộc cách mạng về giáo dục, đổi mới cả về nội dung và phương pháp dạy học Sự đổi mới về mục tiêu và nội dung dạy học đòi hỏi phải có sự đổi mới về phương pháp dạy học Đổi mới về phương pháp dạy học là quá trình tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh Dưới sự trực tiếp chỉ đạo, hướng dẫn của giáo viên, học sinh chủ động, tự giác tìm tòi, giải quyết vấn đề, phát hiện và thực hiện nhiệm vụ nhận thức và có ý thức vận dụng linh hoạt, sáng tạo các kiến thức đã thu nhận được một cách có hiệu quả vào thực tế

Tuy nhiên, trong thực trạng giáo dục hiện nay, hầu hết các môn học vẫn đang thực hiện dạy và học theo hướng cũ, nghĩa là giáo viên giảng, trò tiếp thu một chiều hoặc loay hoay với quá trình đổi mới mà chưa tìm được hướng đi phù hợp Đặc biệt là các môn xã hội, thầy đọc trò chép đã trở thành một lối mòn trong tư tưởng giáo dục của cả giáo viên và học sinh, trong đó có môn Lịch sử Môn lịch

sử vẫn thiên về kiến thức, chưa phát triển được kĩ năng cá nhân cho học sinh Điều này khiến môn học càng trở nên đơn điệu, nhàm chán và không thu hút được sự chú ý của học sinh cũng như khiến học sinh khó tiếp thu kiến thức Vì vậy, việc sử dụng tranh biếm họa vào dạy học lịch sử sẽ là một chìa khóa cần thiết để vừa kích thích sự hứng thú trong học tập cho học sinh vừa giúp các em phát triển các kĩ năng cá nhân quan trọng

Sử dụng tranh biếm họa trong dạy học Lịch sử giúp học sinh dễ dàng tiếp nhận nội dung kiến thức cần nắm, đặc biệt là đối với học sinh có năng lực tiếp thu kiến thức thông qua hình ảnh (trí thông minh không gian) Thay vì những kiến thức khô cứng trong sách giáo khoa, học sinh tiếp cận với nội dung bài học theo nhiều chiều khác nhau Kiến thức mà học sinh nhận được thông qua các bức

tranh biếm họa có chiều sâu, thường khái quát được cả về nguyên nhân, kết quả của một nội dung hay sự kiện Lịch sử nào đó Ngoài ra, cách vẽ hài hước của các bức tranh biếm họa góp phần giúp học sinh tạo ra hứng thú đối với môn học nói chung và nội dung bài học nói riêng

Để giúp học sinh có hứng thú và học tốt phần nội dung này nói riêng và toàn bộ chương lịch sử tại THPT nói chúng tôi quyết định chọn đề tài: “Sử dụng tranh biếm họa trong dạy học lịch sử thế giới giai đoạn 1933 – 1945 ở trường THPT”

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Tổng quan nghiên cứu tại nước ngoài

Giữa thế kỉ XIX, những bức tranh biếm họa đầu tiên trên thế giới xuất hiện trên các tờ báo, tạp chí và nhanh chóng được chào đón với số lượng lớn độc giả Với khả năng phản ánh bản chất của những tình huống đặc biệt dưới dạng hình ảnh một cách ngắn gọn, súc tích và có ảnh hưởng lớn nhất, tranh biếm họa được coi

là một phần bản chất trong kho tài liệu bản xứ về chính trị và lịch sử xã hội của con người

Với những sức mạnh to lớn đó, tới cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX, tranh biếm họa đã được đưa vào trường học ở các quốc gia phát triển như Anh, Đức, Hoa

Kỳ, Australia… Tranh biếm họa đã được sử dụng rộng rãi như một công cụ dạy học hiện đại trong các bộ môn khoa học xã hội như văn học, triết học, chính trị…và đặc biệt là môn Lịch sử Sự tồn tại của tranh biếm họa trong sách giáo khoa ở các quốc gia này chứng tỏ tranh biếm họa đã trải qua một quá trình nghiên cứu tương đối đầy đủ, đã thể hiện được vai trò giáo dục tích cực của mình trong hệ thống các công cụ dạy học Có thể nói việc nghiên cứu sử dụng tranh biếm họa trong dạy học nói chung và dạy học Lịch sử nói riêng đã trở thành mối quan tâm sâu sắc của rất nhiều nhà tâm lí giáo dục và khoa học nước ngoài

2.2 Tổng quan nghiên cứu trong nước

Ở Việt Nam, không nhiều người biết rằng lịch sử tranh biếm họa đã có bề dày hơn 80 năm với những bức tranh biếm họa đầu tiên của Nguyễn Ái Quốc đăng trên báo Người cùng khổ, và sau này là những bức biếm họa của các tên tuổi nổi danh khác đã tạo nên mộtdòng chảy không ngừng cho tranh biếm họa Việt Nam

Có thể nêu ra đây một ví dụ, họa sĩ tranh biếm họa Chóe (Nguyễn Hải Chí) - người đã từng được tờ New York Time của Mỹ đánh giá là 1 trong 8 họa sỹ biếm họa hàng đầu thế giới thập niên 1970 Tuy nhiên cho đến nay, tranh biếm họa vẫn chưa tìm được một chỗ đứng xứng đáng trong chương trình giáo dục phổ thông ở Việt Nam Tranh biếm họa ở Việt Nam xuất hiện chủ yếu trên các báo và tạp chí, tập trung phê phán những mặt trái của xã hội đương thời mà ít được dùng để phục vụ mục đích giáo dục trong nhà trường Trong bối cảnh đó, việc sử dụng tranh biếm họa trong dạy học nói chung và dạy học Lịch sử nói riêng còn là một mảnh đất đầy mới mẻ đòi hỏi các nhà giáo dục, giáo viên Lịch

sử quan tâm và nghiên cứu nhiều hơn về vấn đề này

Tuy đề tài còn mới mẻ, nhưng việc ứng dụng các bức tranh biếm họa trong dạy học bộ môn Lịch sử đã được quan tậm Có thể thấy rõ nhất thông qua việc xuất hiện một số bức tranh biếm họa trong sách giáo khoa môn Lịch sử Ngoài ra, còn

có một số những bài báo, bài viết, đề tài nghiên cứu, luận văn đề cập đến việc sử dụng tranh biếm họa trong dạy học bộ môn Lịch sử

Trong báo giáo dục và đào tạo, Nguyễn Mạnh Hưởng có bài viết: Rèn luyện cho học sinh kĩ năng khai thác kênh hình trong dạy học Lịch sử theo hướng phát triển năng lực người học Theo nội dung bài báo, tranh biếm họa chính là điểm nhấn cần lưu ý, cũng là một phần vô cùng quan trọng trong kênh hình của sách giáo khoa Lịch sử các cấp Việc có một cách khai thác nội dung kênh hình nói chung

và tranh biếm họa trong sách giáo khoa sao cho hiệu quả là vô cùng quan trọng

Cũng trong báo giáo dục và đào tạo, Hoàng Thị Nga, Ninh Thị Hạnh có những bài viết lớn, chia thành các phần với tiêu đề: Tranh biếm họa trong sách giáo khoa Lịch sử Cộng hòa Liên bang Đức – kinh nghiệm cho sách giáo khoa Lịch

sử mới ở Việt Nam Trong những bài viết này, Hoàng Thị Nga, Ninh Thị Hạnh chỉ ra rõ và đầy đủ những ưu điểm của việc sử dụng tranh biếm họa trong dạy học Lịch sử, Lí do nên sử dụng tranh biếm họa trong dạy học Lịch sử ở Việt Nam

Không chỉ dừng lại ở các bài báo, quyển sách: Sử dụng tranh biếm họa trong dạy học Lịch sử thế giới ở trường phổ thông đã khẳng định tầm quan trọng trong việc dạy học Lịch sử bằng tranh biếm họa

Như vậy, nhìn chung, các nhà giáo dục và khoa học giáo dục thấy được rõ ràng

sự cần thiết và ưu việt của việc sử dụng tranh biếm họa trong dạy học Lịch sử Bước đầu có những nghiên cứu và chỉ dẫn việc sử dụng tranh biếm họa trong dạy học Lịch sử ở trường THPT nói chung và dạy học Lịch sử Thế giới nói riêng, đặc biệt là trong giai đoạn chiến tranh thế giới thứ 2

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của đề tài

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu vai trò và ý nghĩa của việc sử dụng tranh biếm họa trong dạy học Lịch sử thế giới giai đoạn 1933 – 1945 tại trường THPT nhằm giúp giáo viên có hướng đi tích cực trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học, có thể lôi cuốn sự chú ý của học sinh đến với môn học, vào nội dung bài học Đồng thời, giúp học sinh có được những giờ học bổ ích, hấp dẫn, có thể tiếp thu cả về kiến thức và kĩ năng cá nhân, xã hội

3.2 Phạm vi nghiên cứu

3.2.1 Phạm vi về lí luận

Nghiên cứu cơ sở lý luận về việc sử dụng tranh biếm họa vào dạy học Lịch sử

thế giới giai đoạn 1933 – 1945 tại trường THPT

4 Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận về sử dụng tranh biếm họa vào dạy học Lịch sử thế giới giai đoạn 1933 – 1945 tại trường THPT, đề tài tập trung vào việc ứng dụng các lí luận vào dạy học trong thời kì đổi mới phương pháp, đặc biệt với môn Lịch sử và cụ thể là lịch sử thế giới giai đoạn 1933 - 1945 Qua đó, góp phần đổi mới phương pháp học tập, giúp học sinh nâng cao khả năng tiếp thu, nhận thức trong quá trình dạy và học lịch sử ở trường THPT

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống hóa một số vấn đề về cơ sở lý luận của việc sử dụng tranh biếm họa vào dạy học lịch sử ở cấp THPT

- Khảo sát thực tiễn việc của việc sử dụng tranh biếm họa trong dạy học lịch sử ở trường THPT cho học sinh

- Nghiên cứu chương trình giáo dục phổ thông môn Lịch sử, phần lịch sử thế giới, và xác định nội dung, kiến thức cơ bản

- Thiết kế hoạt động dạy học theo cơ sở lí luận sử dụng tranh biếm họa vào dạy học lịch sử ở cấp THPT

- Tiến hành thử nghiệm sư phạm để chứng minh tính khả thi của việc sử dụng tranh biếm họa vào dạy học lịch sử thế giới giai đoạn 1933 - 1945 Từ đó, rút ra kết luận khoa học liên quan đến đề tài

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp luận

Dựa trên quan điểm chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm, đường lối của Đảng và Nhà nước về giáo dục và đào tạo nói chung, dạy học lịch

sử nói riêng

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Phương pháp phân tích hệ thống: Phương pháp này được sử dụng để nghiên cứu hệ thống cácloại tranh biếm họa cho học sinh trong dạy học Lịch sử THPT nhằm xác định vai trò, chức năng và nội dung thể hiện của chúng

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Phương pháp này được sử dụng nhằm tìm hiểu cơ sở lí luận của việc vận dụng tranh biếm họa và lựa chọn các phương pháp sử dụng tranh biếm họa

Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp tìm hiểu thực tế ở trường phổ thông: Phương pháp này được sử dụng nhằm thu thập các tài liệu thực tế cần thiết cho đề tài nhằm phân tích và lý giải các vấn đề đặt ra thông qua quan sát, giảng dạy trực tiếp, phỏng vấn thăm dò

ý kiến của học sinh và giáo viên đối với tranh biếm họa Đặc biệt là việc điều tra bằng phiếu, phỏng vấn học sinh

- Phương pháp thử nghiệm: Phương pháp này được sử dụng nhằm kiểm chứng các kết quảnghiên cứu lý thuyết, thu thập thông tin, kiểm tra và phân tích mức độ tin cậy của các giả thuyết và bổ sung thêm những vấn đề mà lý thuyết chưa đề cập tới

6 Giả thuyết nghiên cứu

Thực tiễn dạy học ở trường THPT hiện nay, học sinh và giáo viên vẫn quen với hình thức học cũ mà chủ đạo là hoạt động dạy học “thầy đọc trò chép” Sách giáo khoa vẫn chỉ dừng lại ở việc khai thác các kiến thức và tư liệu lịch sử ở dạng tư liệu chữ viết và tư liệu hình ảnh, trong đó chủ yếu là tư liệu chữ viết Hình thức học tập vẫn còn đơn điệu, nhàm chán, chưa thu hút học sinh Nếu giáo viên và học sinh cùng tạo ra các hoạt động giáo dục trong dạy học lịch sử phù hợp với nhu cầu thực tiễn và năng lực của học sinh, đặc biệt là quá trình dạy học lịch sử thế giới giai đoạn 1933 – 1945 thì sẽ kích thích hứng thú tự học, tự tìm hiểu, nghiên cứu của học sinh Đồng thời cũng làm phong phú thêm hệ thống tư liệu dạy học của giáo viên, từ đó góp phần nâng cao cất lượng dạy học

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

7.1 Ý nghĩa khoa học

Đề tài nghiên cứu, phân tích một cách cụ thể, rõ ràng và đầy đủ cơ sở lí luận của việc sử dụng tranh biếm họa trong dạy học lịch sử thế giới cũng như các khả năng ứng dụng dạy học Đưa ra một số gợi ý lớn về các mô hình, phương pháp phù hợp với tranh biếm họa trong dạy học Lịch sử nhằm phục vụ cho quá trình dạy học Lịch sử của giáo viên, góp phần tạo hứng thú cho học sinh trong quá trình tự học môn Lịch sử trong trường THPT

7.2 Ý nghĩa thực tiễn

- Cung cấp cho giáo viên một số tài liệu dạy học về lịch sử thế giới giai đoạn

1933 – 1945 ở cấp THPT

- Đưa ra cho giáo viên cái nhìn mới vẻ về việc đổi mới phương pháp dạy học và tạo điều kiện cho học sinh có môi trường học tập thú vị hơn Góp phần thúc đẩy quá trình học tập bộ môn Lịch sử, trau dồi kiến thức Lịch sử cho mỗi cá nhân nói chung và những học sinh là chủ nhân tương lai của đất nước nói riêng

1.1.1 Quan niệm về tranh biếm họa lịch sử

Thuật ngữ “tranh biếm họa” là một thuật ngữ có gốc La-tinh khi lần đầu tiên xuất hiện tại Ý trong bức tranh của họa sĩ Carracci Dưới cái tên “caricare”, “tranh biếm họa” được hiểu dưới hai lớp nghĩa Lớp thứ nghĩa thứ nhất là chỉ những bức tranh hài hước, cường điệu, phóng đại về một người, một sự vật hoặc một sự kiện và thông qua sự hài hước, cường điệu đó để châm biếm, chế giễu một số tính chất đặc trưng chỉ xuất hiện ở người, sự vật hoặc sự kiện được nhắc tới Lớp nghĩa thứ hai được hiểu ở cấp độ mạnh hơn với ý nghĩa là những bức tranh mang tính nhạo báng Tuy nhiên, chủ yếu lớp nghĩa thứ nhất là cách hiểu của đại đa số, lớp nghĩa thứ hai ít khi được nêu ra hoặc áp dụng

Tranh biếm họa có các đặc điểm cơ bản như sau: Thứ nhất, về hình thức thì đây

là một loại tranh vẽ không phải là ảnh chụp Thứ hai về nội dung thì đây là loại tranh sở hữu yếu tố phóng đại nhằm mục đích châm biếm, đả kích một đối tượng, sự vật, sự việc hoặc một chi tiết của các đối tượng sự vật sự việc đó Về mục đích thì tranh biếm họa bên cạnh tính nghệ thuật như các loại tranh khác thì loại tranh này tập chung vào nhiệm vụ châm biếm, chế giễu Cuối cùng là về chủ

đề thì tranh biếm họa có thể xuất hiện ở nhiều chủ đề khác nhau trong đời sống

xã hội con người Nhìn chung, tranh biếm họa là tranh châm biếm, chế giễu, đả kích thông qua sự phóng đại một hoặc một vài yếu tố đặc trưng của đối tượng bị châm biếm Đối với tranh biếm họa lịch sử nói riêng thì chúng ta cũng nên hiểu tương tự như vậy có điều đối tượng bị châm biếm, chế giễu ở đây là những con người, sự vật, hiện tượng xuất hiện trong lịch sử hoặc có sự ảnh hưởng tới lịch

sử

1.1.2 Vai trò, ý nghĩa của tranh biếm họa trong dạy học lịch sử tại THPT

Đối với việc dạy học lịch sử, đồ dùng trực quan có vai trò rất quan trọng bởi hai trong những đặc trưng của kiến thức lịch sử là tính quá khứ và tính không lặp lại Trong khi đó nhận thức của học sinh lại diễn ra theo hướng từ hiện tại nhìn về quá khứ, điều đó đẩy đến hệ quả học sinh dễ bị mắc lỗi đánh giá lịch sử dựa trên quan điểm, nhận thức của xã hội hiện tại Vì vậy, sử dụng đồ dùng trực quan là phương pháp cần thiết, hiệu quả để giúp học sinh có được cái nhìn về lịch sử phù hợp với tính thời đại của sự vật, sự kiện, con người

Và như một lẽ dĩ nhiên thì tranh biếm họa cũng là một trong những đồ dùng trực quan, hơn nữa còn sử hữu nhiều ưu điểm vượt trội hơn so với các loại tranh, sơ đồ… khác Bởi lẽ tranh biếm họa gây hứng thú cao ở người học thông qua những chi tiết phóng đại Mà theo lý luận giáo dục học thì hứng thú có vai trò quan trọng trong việc làm cho con người trở nên vui vẻ, phấn chấn hơn Qua đó cũng khiến cho quá trình học tập trở nên hấp dẫn hơn và duy trì được quá trình nhận thức một cách bền bỉ

Ngoài ra, tranh biếm họa còn góp phần khắc sâu sự kiện lịch sử, nâng cao năng lực tái hiện kiến thức Nhờ những chi tiết phóng đại tranh biếm họa sẽ gây ấn tượng với người xem duy trì sự chú ý và làm chỗ dựa vững chắc cho quá trình ghi nhớ Theo quy luật ưu tiên của trí nhớ, sự ghi nhớ sẽ có chọn lọc với các mức

độ khác nhau tùy thuộc vào đặc điểm thông tin Cụ thể trí nhớ luôn ưu tiên những hình ảnh trực quan, những điều cụ thể hơn là những hình ảnh trừu tượng hoặc ngôn ngữ trừu tượng Sự vật, hiện tượng các sinh động, hấp dẫn, càng gây hứng thú, càng dễ ghi nhớ Với đặc điểm đó tranh biếm họ sẽ góp phần giúp học sinh THPT tái hiện kiến thức lịch sử khi cần thiết, khắc sâu hơn các sự kiện và đôi khi là tạo biểu tượng cho bài học lịch sử trong tâm thức

Hình 1: Bức tranh chiếc bánh ngọt trung hoa

Ví dụ: Trong “bài 3: Trung Quốc” tại chương chình lịch sử lớp 11 có nói tới sự kiện Trung Quốc bị các quốc gia phương Tây chia nhỏ thành các thuộc địa khác nhau Với bài học này sách giáo khoa có thể thêm vào 1 bức tranh biếm họa với hình ảnh nhiều nhân vật sở hữu nét vẽ đặc trưng của phương tây như tóc vàng,

râu kẽm… đang cùng nhau chia 1 chiếc bánh ngọt có chữ “China” được viết to,

rõ ràng trên mặt bánh Sau lưng những nhân vật ấy là một người đàn ông Trung Quốc đang ngăn cản trong sự bất lực vì dù đã rất cô gắng nhưng vẫn không nhận được sự quan tâm từ những người còn lại

Rõ ràng bức tranh này thể hiện được những đặc điểm lớn của sự kiện Trung Quốc bị các nước phương tây xâm lược Thứ nhất, hình ảnh nhiều nhân vật phương Tây cùng nhau chia chiếc bánh China cho thấy Trung Quốc tỏ ra không

có sự phản kháng và dễ dàng bị các nước phương tây xâm lược Tuy nhiên, miếng bánh ấy lại quá to, phù hợp với diện tích lãnh thổ của Trung Quốc khiến nhiều nước phương Tây phải cùng nhau chia sẻ Tiếp tới hình ảnh người đàn ông Trung Quốc đứng phía sau ngăn cản trong sự bất lực cũng thể hiện rằng chính quyền Trung Quốc tuy có phản kháng nhưng hiệu quả gần như không có và hoàn toàn bị đẩy ra ngoài cuộc chia chác giữa các đế quốc

Với những dữ kiện trên học sinh hoàn toàn có thể phân tích và trả lời những câu hỏi khó như: Tại sao các nước phương Tây phải cùng nhau chia sẻ Trung Quốc? Hoặc chính quyền Trung Quốc đã ở đâu khi sự kiện này diễn ra? Những câu hỏi kiểu như thế này thông thường học sinh sẽ không trả lời được nhưng nếu được quan sát bức tranh biếm họa nêu trên và kết hợp với sự phân tích của giáo viên thì nhiệm vụ trả lời sẽ có phần dễ dàng đối với các em

Ngoài ra, hình ảnh trước bánh ngọt đó cũng sẽ trở thành biểu tượng trong trí nhớ của các em Chỉ với một bức tranh các em hoàn toàn có thể trình bày hoàn cảnh của Trung Quốc trong giai đoạn chế độ phong kiến thoái trào

Cuối cùng tranh biếm họa lịch sử còn góp phần phát triển óc quan sát và tư duy cho học sinh trung học phổ thông nói riêng và toàn bộ các cấp học nói chung Tranh biếm họa có đặc trưng là tính biểu tượng và logic rất cao, luôn có ít nhất một lớp nghĩa ẩn dưới các hình vẽ Cũng vì thế mà khi có thể hiểu được một bức

tranh biếm họa thì cũng đồng nghĩa với việc học sinh có được nền tảng kiến thức tốt, khả năng quan sát, tư duy logic và cả tư duy phản biện

Cụ thể, việc sử dụng tranh biếm họa trong dạy học Lịch sử đem lại những ý nghĩa nhất định, cụ thể như sau:

- Về kiến thức: Khi xem xét một bức tranh biếm họa, muốn hiểu được những biểu hiện trong đó nói lên điều gì, Học sinh phải đặt nó trong tổng thể kiến thức Bên cạnh việc phân tích, học sinh phải thiết lập được các mối liên hệ, các giả thuyết giữa hình ảnh và nội dung bài học để phán đoán và kết luận Như vậy, khi sử dụng tranh biếm họa, một lần nữa học sinh được nhớ lại những kiến thức liên quan đến hình ảnh và qua quá trình suy luận, kiến thức được khắc sâu hơn rất nhiều so với việc sử dụng các kênh hình thông thường

- Về kĩ năng: Việc sử dụng thích hợp các tranh biếm họa đã thúc đẩy học sinh không thể làm việc đơn giản thông qua phân tích văn bản hay nghe giảng một cách đơn thuần mà nó đòi hỏi phải tổng hợp các kĩ năng: phân tích hình ảnh, đọc văn bản, liên hệ kênh chữ và kênh hình, phán đoán, liên hệ, suy xét, kết luận Qúa trình trên có thể gọi chung là sự giải mã – mã hóa nội dung thông qua hình ảnh

- Về thái độ: Tranh biếm họa mang đến sự hấp dẫn và cuốn hút học sinh bởi tính đặc thù của nó Học sinh dễ bị lôi cuốn bởi yếu tố hài hước, trào phúng hay sự thể hiện biếm họa độc đáo trong bức tranh Học sinh từ tò

mò đến tìm hiểu nội dung bức tranh Qua đó, học sinh được bày tỏ quan điểm, thái độ của ình đối với nhân vật, sự kiện lịch sử, đặc biệt là có thái

độ tôn trọng sự khách quan của sự thật lịch sử

1.1.3 Nguyên tắc sử dụng tranh biếm họa trong dạy học lịch sử ở THPT

Thứ nhất, cần đảm bảo phù hợp với nội dung lịch sử tranh biếm họa giúp khắc sâu kiến thức, do đó, tranh biếm họa chỉ nên dùng khi kết hợp với các nội dung quan trọng, là phần trọng tâm muốn nhấn mạnh đến trong bài học, hạn chế sử dụng với mục đích minh họa cho nội dung kiến thức, gây phân tán sự chú ý của học sinh

Thứ hai, khi lựa chọn tranh biếm họa dùng trong sách giáo khoa lich sử cần đảm bảo tính vừa sức Vì tranh biếm họa có yếu tố cường điệu, phóng đại, đặc biệt và

có cả sự khó hiểu nên khi lựa chọn cần chú ý đến lứa tuổi Với học sinh lớp 10 thì tranh biếm họa nên đơn giản hơn, và có thể sử dụng loại tranh biếm họa kết hợp lời dẫn Đến lớp 12, các em đã có sự phát triển hơn về mặt tư duy thì có thể dùng tranh biếm họa phức tạp, tính khái quát và trừu tượng cao hơn Sử dụng một bức tranh biếm họa quá phức tạp có thể đưa đến sự kích thích tìm hiểu, nhưng có thể là một “gánh nặng” khi nó quá sức học sinh, từ đó dẫn đến việc không đạt mục tiêu dạy học dự kiến cho nội dung đó

Thứ ba, tranh biếm họa phải đảm bảo được độ tin cậy Độ tin cậy của tranh biếm họa thế hiện tính chân thực của nhân vật, sự kiện, hiện tượng được phản ánh trong tranh, giúp học sinh có đánh giá thấu đáo.Vì tranh biếm họa mang trong nó tính chủ quan của người vẽ, đại diện cho sự đánh giá của một cá nhân, một tập thể, một giai cấp, một dân tộc nhất định nên khi đưa vào bài học cần chú ý ghi cụ thể các thông tin liên quan đến người vẽ, năm ra đời, được in ấn ở đâu, xuất bản trên tạp chí hay tờ báo nào Từ những thông tin đó, kết hợp với thông tin kênh chữ trong bài học, học sinh sẽ có cái nhìn toàn diện và chính xác hơn về nhân vật

và sự kiện trong sự đánh giá của mình

Thứ tư, khi đưa tranh biếm họa vào sách giáo khoa lịch sử cần đảm bảo nguyên tắc hài hòa với các loại kênh hình khác như: tranh, ảnh, bản đồ, lược đồ, sơ đồ, bảng thống kê Dù tranh biếm họa có thế mạnh trong việc hấp dẫn, cuốn hút học

sinh, nhưng cũng chỉ là nên coi là một kênh minh họa cho một nội dung cụ thể,

do đó có thể nó chỉ phản ánh một khía cạnh nhất định của bài học Do đó, trong bài học cần có đầy đủ các loại kênh hình, bên cạnh tranh biếm họa để học sinh có thể hiểu thấu đáo nội dung và phát triển đầy đủ kỹ năng

Thứ năm, đảm bảo tính rõ ràng về mặt hình thức Vì tranh biếm họa thường sao chép lại trên báo chí, cho nên nếu định dạng quá nhỏ, đưa vào sách giáo khoa lịch sử với kích thước bé thì có thể làm mờ hoặc mất đi một số đường nét thể hiện trong bức tranh Sự khiếm khuyết này rất dễ dẫn đến hiểu lầm trong quá trình học sinh giải thích, đánh giá Do đó, yêu cầu về mặt chuẩn hình ảnh là một nguyên tắc quan trọng trong việc sử dụng tranh biếm họa trong các cuốn sách giáo khoa

1.1.4 Quy trình sử dụng tranh biếm họa trong dạy học lịch sử ở THPT

– Bước thứ nhất, phát hiện và nắm bắt các điểm đặc biệt (biểu tượng) của bức tranh biếm họa như: tư thế, nét mặt, hình dáng, kích thước, màu sắc, hình khối… – Bước thứ hai, nhận biết và giải mã những biểu tượng được sử dụng trong tranh biếm họa Những biểu tượng không chỉ đơn giản được nêu ra mà phải tìm hiểu được ý nghĩa của chúng

– Bước thứ ba, sử dụng kiến thức để tìm ra mối liên quan giữa tranh biếm họa và nhân vật, sự kiện lịch sử…Đặt tranh biếm họa trong bối cảnh lịch sử để hiểu thấu đáo nội dung Hình ảnh minh họa chỉ được giải thích thấu đáo khi có sự kết hợp kiến thức một cách trực tiếp

– Bước thứ tư, tìm hiểu các lời dẫn (nếu có) trong tranh biếm họa và phân tích, tìm ra các khả năng mà bức tranh có thể thể hiện Các khả năng này là các giả thuyết khác nhau, có giả thuyết đúng, có giả thuyết sai nhưng để tìm ra giả thuyết đúng nhất thì giáo viên và học sinh dựa vào tư duy phân tích và phán đoán

– Bước thứ năm, đánh giá cuối cùng về tranh biếm họa qua việc tổng hợp lại các chi tiết biểu hiện của bức tranh, kết hợp kiến thức qua kênh chữ, sang lọc phân tích các giả thuyết và cuối cùng đưa ra đánh giá về nội dung lịch sử thể hiện qua bức tranh

Nhiều nghiên cứu đã cho thấy có nhiều cách để phân tích, giải mã một bức tranh biếm họa, nhưng điểm chung nhất là phải tuân thủ các bước: quan sát, mô tả, liên hệ kiến thức, giải thích và đánh giá

1.1.5 Gợi ý cách vận dụng một số tranh biếm họa trong dạy học lịch sử ở

THPT

Để có thể vận dụng tranh biếm họa trong việc dạy học lịch sử ở THPT không phải là một điều dễ dàng Muốn vận dụng những phương pháp đã nêu như sử dụng tranh biếm họa để kích thích động cơ học tập, sử dụng tranh biếm họa để giúp học sinh nắm kiến thức cơ bản hay sử dụng tranh biếm họa để kiểm tra, đánh giá thì điều kiện tiên quyết luôn là giáo viên phải sở hữu số lượng lớn tranh biếm họa, hiểu và biết cách sử dụng cụ thể cho mỗi tranh

1.1.5.1 Cách vận dụng tranh biếm họa trong dạy học lịch sử thế giới tại THPT

Chùm tranh về Archimedes

Hình 2: Tranh biếm họa về Archimedes

a Nội dung

Archimedes (284-212 TCN) – là nhà giáo, nhà bác học vĩ đại của Hy Lạp cổ đại, ông sinh tại thành phố Syracuse Archimedes tiếp cận với khoa học từ rất sớm khi 11 đã trở thành học trò của nhà toán học lỗi lạc Eculid Ông nhanh chóng có được những thành tựu nhất định và khi trưởng thành thì định cư tại xứ Sicile Ở đây được hoàng gia tài trợ về tài chính, ông đã cống hiến hoàn toàn cho công cuộc nghiên cứu khoa học Trong sự nghiệp của mình Archimedes có nhiều công hiến vĩ đại về toán học, thiên văn học và đặc biệt là vật lý học

Sự kiện được nhắc tới nhiều nhất trong cuộc đời của Archimedes là khi ông tìm

ra định luật về sức đẩy của nước Đáng ngạc nhiên là khi đó Archimedes đang tắm cũng vì vậy mà ông sung sướng nhảy ra khỏi bồn, chạy thẳng về phòng làm việc ngay cả khi chưa kịp mặc quần áo Vừa chạy Archimedes vừa hét to

“Eureka! Eureka!” tức là tìm thấy rồi, tìm thấy rồi

Ngoài ra Archimedes còn được biết tới với câu nói nổi tiếng “Hãy cho tôi một đòn bẩy và một điểm tựa, tôi sẽ nhấc cả trái đất này lên” Câu nói ấy của

Archimedes là lời khẳng định của ông cho tính hữu ích của hệ thống đòn bẩy mà chính ông đã nghĩ ra

Chùm tranh trên chính là để ca ngợi và ghi nhớ sự đóng góp của Archimedes cho nền khoa học của thế giới thời điểm bấy giờ và cả mãi sau này

b Phương pháp sử dụng

Giáo viên có thể sử dụng các bức tranh này khi dạy về nội dung lịch sử Hy Lạp

cổ đại, lịch sử văn minh phương Tây cổ đại hoặc các thành tựu văn hóa thời cổ đại Giáo viên cũng có thể sử dụng kết hợp với video hoặc các bức tranh khác về tựu khoa học tự nhiên thời cổ đại

Khi sử dụng giáo viên có thể đặt ra và trả lời những câu hỏi như sau:

- Nhà bác học Archimedes trong bức tranh đầu tiên đã nói gì? Câu nói đó của ông gợi nhớ về định luật nào? Bằng hiểu biết của mình em hãy phát biểu định luật

- Em nghĩ trong thực tế thì câu nói của Archimedes có thực hiện được không? Nếu được thì nên áp dụng nó trong lĩnh vực nào?

- Trong bức tranh thứ 2 theo em Archimedes đã tìm thấy gì? Em hãy cho biết có thể ứng dụng được gì với điều mà Archimedes tìm thấy?

- Những phát minh của Archimedes có ý nghĩa như thế nào đối với văn minh thế giới?

Bức tranh lãnh chúa – nông nô thời phong kiến Tây Âu

Hình 3: Bức tranh lãnh chúa – nông nô thời phong kiến Tây Âu

a Nội dung

Trong tranh có 3 người Đứng trên bậc cao là hai người đại diện cho lãnh chúa

Họ có thân hình to béo, mặc quần áo sang trọng, nét mặt vui vẻ, kiêu kì Tay người đàn ông cầm trường kiếm, một loại vũ khí phổ biến để thị uy quyền lực trong xã hội phong kiến Tây Âu

Đứng ở dưới là một người nông nô với thân hình gầy gò, ốm yếu, nét mặt thể hiện sự vất vả, cực nhọc Trên lưng người nông nô, phải gùi các sản phẩm hoa màu và một số công cụ lao động, một tay cầm cuốc, một tay cầm đèn soi sáng, điều đó cho thấy có thể họ phải làm việc cả ngày lẫn đêm Ngoài ra trên lưng anh

ta là khối lượng thực phẩm vác nặng biểu hiện cho năng suất lao động cũng như

đóng góp của anh ta cho lãnh chúa Tuy nhiên, dưới chân lại bị lũ chó và khỉ, những thú nuôi của lãnh chúa cấu xé, phá hoại, đây là biểu hiện của sự chèn ép cũng như sự thờ ơ đến từ những người lãnh chúa

Bức tranh là sự tương phản, đối lập về thân phận và địa vị giữa hai tầng lớp của

xã hội phong kiến Tây Âu

b Phương pháp sử dụng

Giáo viên sử dụng bức tranh khi dạy về Tây Âu thời trung đại, đặc biệt là ở phần

xã hội phong kiến Hãy yêu cầu học sinh phân tích, quan sát bức tranh cùng một số câu hỏi gợi mở như: Có sự tương phản trong bức tranh không? Qua bức tranh

em có thể nhận biết đâu là lực lượng lao động chính trong xã hội Tây Âu thời điểm đó? Theo em tác giả bức tranh muốn gửi đến chúng ta thông điệp gì?

Qua việc tổ chức cho học sinh khám phá, khai thác thông tin học sinh sẽ hiểu được rằng: Xã hội phong kiến Tây Âu chia làm hai bộ phận chính là lãnh chúa

và nông nô Lãnh chúa là những người sở hữu lãnh địa riêng và thuê hoặc cho nông nô mượn lãnh thổ, đổi lại họ sẽ thu tô thuế Lãnh chúa có cuộc sống xa hoa, nhàn rỗi bằng cách bóc lột sức lao động của những người nông nô

Ngược lại nông nô là những người sản xuất chủ yếu trong xã hội, nuôi sống và thúc đẩy sự phát triển kinh tế Nông nô vẫn có tư liệu sản xuất như ruộng đất, súc vật, công cụ dù có thể là mượn của lãnh chúa nhưng cơ bản họ có thể có gia đình

và tài sản riêng Đời sống của nông nô không cực khổ như nô lệ nhưng vẫn bị bóc lột một cách thậm tệ

Qua việc phác họa bức tranh, tác giả đã gửi đến người xem những nét cơ bản về

xã hội phong kiến Tây Âu Ở đó, có áp bức, bóc lột và rồi sẽ có một ngày đấu tranh xảy đến Bức tranh chính là sự lên án của những áp bức, bóc lột ấy và cũng

là sự thương cảm cho số phận của nông nô thời bấy giờ

Bức tranh con ngựa America hất văng chủ

Hình 4: Bức tranh con ngựa America hất văng chủ

a Nội dung

Trong bức tranh người cưỡi ngựa là vua Anh, một tay đua đang mất quyền kiểm soát với con ngựa mang tên America của mình Con ngựa America biểu thị cho nước Mỹ đang vùng vẫy một cách đầy quật cường và dũng mãnh để nhằm thoát khỏi sự rằng buộc của kẻ đang cưỡi Đây là hành động biểu trưng cho việc nhân dân 13 bang Bắc Mĩ đang cố gắng thoát khỏi sự thống trị của chính quyền Anh Trong khi đó vua Anh dù đã dần mất kiểm soát con ngựa nhưng trên tay ông ta vẫn là một chiếc roi được tạo thành từ lưỡi lê, kiếm, rìu, điều này biểu đạt cho những gì mà nước Anh đang dành cho thuộc địa của mình, đó là sự bóc lột, sự đàn áp đầy thậm tệ và không ngần ngại sử dụng đến sức mạnh của quân sự Ở phía xa, một người đàn ông Pháp đang bước dần về phía con ngựa, người đàn ông này mang binh phục và mang theo lá cờ gắn nhiều ngôi sao, biểu tượng sau

này được gắn trên cờ nước Mỹ Điều đó cho thấy Pháp đã có ý định bắt tay với người dân Mỹ để hất cẳng nước Anh khỏi vùng thuộc địa 13 bang Bắc Mỹ

b Phương pháp sử dụng

Bức tranh trên có thể được áp dụng khi dạy học nội dung về chiến tranh giành độc lập của thuộc địa Anh tại Bắc Mỹ Trước hết, giáo viên cho học sinh quan sát và đặt ra một số câu hỏi như: Bức tranh miêu tả nội dung gì? Tại sao lại có hình ảnh sĩ quan người Pháp trong bức tranh? Con ngựa dùng để miêu tả người

Mĩ là có hàm ý gì? Tư thế của các nhân vật trong bức tranh cho thấy điều gì? Kết hợp với nội dung sách giáo khoa giáo viên có thể làm sáng tỏ kiến thức của bài học thông qua việc chốt lại nội dung bức tranh như sau: Trong bức tranh hình ảnh vua Anh đang cố điều khiển con ngựa trong khi con ngựa đang lồng lên, cố gắng hất văng kẻ đang cưỡi nó Đây chính là hình ảnh của 13 bang Bắc Mỹ đang vùng lên đấu tranh chống lại ách thống trị của thực dân Anh

Ngoài ra, có thể mở rộng thêm kiến thức thông qua hình ảnh của người lính Pháp, hay đúng hơn là chính quyền Pháp Những người Pháp có phần tác động lên sự kiện Bắc Mỹ chống lại nước Anh và họ cũng có nhiều lợi ích khi Anh đánh mất thuộc địa của mình tại Bắc Mỹ

Bức tranh chiến tranh thế giới thứ nhất ở châu Âu

Hình 5: Bức tranh chiến tranh thế giới thứ nhất ở châu Âu

a Nội dung

Bức tranh miêu tả châu Âu vào thời kỳ bắt đầu diễn ra Thế chiến thứ nhất Phe Liên minh với đại bàng (Đức), người đàn ông áo trắng ( Áo – Hung) ở vị trí trung tâm đang bị phe Hiệp ước với gấu (Nga), chó nhỏ (Serbia), cùng Anh, Pháp tấn công Anh được miêu tả bằng hình ảnh một người đàn ông to lớn, tay cầm kiếm, trên tay là một số vết máu, theo sau anh ta là những người lính mang trang phục Ấn Độ và các quốc gia khác Pháp được miêu tả với hình ảnh một người phụ nữ tay cầm súng và một chú gà trống Ngoài ra còn một số hình ảnh khác biểu đạt cho những quốc gia xung quanh như Ý, Đế chế Ottoman… Những hình thuộc về trung tâm bức ảnh được vẽ lớn hơn, đặc biệt các quốc gia có lực lượng quân sự mạnh cũng đều được vẽ lớn với ý đồ nhấn mạnh vai trò của họ trong thế chiến

b Phương pháp sử dụng

Bức tranh nên được sử dụng để dạy học về chiến tranh thế giới thứ nhất Khi dạy giáo viên cho học sinh quan sát bức tranh và trả lời các câu hỏi mang tính gợi mở như: Em hãy xác định thành viên của hai phe Hiệp ước và Liên minh? Tại sao hàng ngũ của Anh lại có hình anh của người lính Ấn Độ và các quốc gia khác? Hình ảnh đại bàng mặt đối mặt với gà trống thể hiện điều gì? Em hãy phân tích thái độ của các quốc gia không tham chiến?

Với những câu hỏi trên giáo viên có thể tiếp tục gợi mở để các em có thể nắm được cơ bản nội dung của chiến tranh thế giới lần thứ nhất

Bức tranh chiếc bánh Trung Hoa

Hình 6: Bức tranh chiếc bánh Trung Hoa

a Nội dung

Bức tranh miêu tả cảnh các nước để quốc đua nhau xâu xé đất nước Trung Quốc cuối thế kỉ XIX Nhân vaatij trong bức tranh, từ trái sang phải là đại diện các nước đế quốc Anh, Đức, Nga, Pháp, Nhật với vũ khí trên tay đang tập trung bàn thảo về việc phân chia chiếc bánh “Trung Hoa” thành các phần, vẻ mặt của họ vừa lộ vẻ đăm chiêu, vừa toan tính thiệt hơn với mong muốn dành được phần ngon nhất, nhiều nhất Sau lưng là hình ảnh một viên quan Trung Quốc đang cố

tỏ vẻ hung dữ, cố gắng xua đuổi song không nhận được sự quan tâm Hình ảnh 5

nhân vật đại diện cho 5 đế quốc ngồi xung quanh chiếc bánh với những con dao nhọn hoắt phần nào chỉ ra bản chất tham lam, và sự chà đạp lên các quốc gia khác trong thời đại chủ nghĩa đế quốc bành trướng Ngoài ra sự bất lực của viên quan cũng chính là sự bất lực của triều đình phong kiến Trung Quốc trong việc bảo vệ lãnh thổ, quyền lợi của chính bản thân mình

b Phương pháp sử dụng

Bức tranh có thể được sử dụng dạy học nội dung Trung Quốc bị các nước đế quốc xâm lược cuối thế kỉ XIX Giáo viên nên đặt cho học sinh những câu hỏi như sau: Hãy miêu tả ngoại hình các nhân vật trong bức ảnh và cho biết họ đại diện cho quốc gia nào? Thần thái của các nhân vật có đáng quan tâm không, vì sao lại có thần thái đó? Bức tranh mang tới thông điệp gì?

Cuối cùng giáo viên sử dụng tư liệu trong sách giáo khoa để truyền tải cho học sinh nội dung bài học

Bức tranh liên quân 8 nước tấn công trung hoa

Hình 7: Bức tranh liên quân 8 nước tấn công trung hoa

a Nội dung

Liên quân 8 nước hay còn gọi là Bát quốc liên minh là liên minh của 8 nước đế quốc nhằm chống lại sự nổi dậy của phong trào Nghĩa Hòa đoàn tập kích vào các

sứ quán tám quốc gia này tại Trung Quốc trong giai đoạn 1899-1901

Tám nước nêu trên gồm: Anh, Pháp, Mĩ, Đức, Ý, Nhật, Nga, Đế quốc Áo – Hung Sau thất bại của phong trào Nghĩa Hòa đoàn, nhà Thanh đã phải ký hiệp ước Tân Sửu, qua đó biến Trung Quốc trở thành một nước nửa thuộc địa, nửa phong kiến

Trong bức tranh Trung Quốc được khắc họa dưới hình ảnh của một con Rồng nhưng yếu đuối, đau khổ, nằm bất lực trước sự xâu xé của 8 con mãnh thú khác Điều này thể hiện cho chính hình ảnh của Trung Quốc trước cuộc tấn công đến

từ 8 nước đế quốc Các đế quốc từ trái sang phải được khắc họa lần lượt là, báo Nhật Bản, gấu Nga, đại bàng Mĩ, gà trống Pháp, đại bàng Đức, sư tử Anh, kền kền hai đầu Áo – Hung, chó sói Ý đang mang trên mình khi giới với hàm ý sẵn sàng dùng vũ lực lao vào cuộc chiến nhằm xâu xé con rồng Trung Quốc Ngoài

ra, hình ảnh các con thú nhìn nhau với ánh mắt đối địch hoặc toan tính cũng cho thấy tuy danh nghĩa là bát quốc liên minh nhưng các nước đế quốc luôn trong tư thế đề phòng và sẵn sàng chiến đấu với nhau vì con mồi ngon Trung Quốc

b Phương pháp sử dụng

Bức tranh được sử dụng để dạy học nội dung Phong trào đấu tranh của nhân dân Trung Quốc từ giữa thế kỉ XIX đến đầu thế kỉ XX, đặc biệt nhấn đến cuộc đấu tranh bằng phong trào Nghĩa Hòa đoàn

Đối với bức tranh này, khi giáo viên cung cấp kiến thức về sự thất bại của phong trào đấu tranh chống đế quốc của nhân dân Trung Quốc chúng ta có thể gợi mở qua một số câu hỏi như: Hãy kể tên các nước đế quốc ở trong bức tranh và cho biết họ đang làm gì? Hình ảnh con rồng Trung Quốc nói lên điều gì? Ý nghĩa đằng sau việc các con vật đều cầm vũ khí? Sự thất bại của phong trào Nghĩa Hòa đoàn đẩy tới hậu quả gì?

Sau khi học sinh đã được gợi mở, giáo viên cần kết hợp đoạn nội dung ở phần a

để xây dựng thành một bài tường thuật về cuộc tấn của 8 nước vào Trung Quốc, đồng thời chốt ý về nội dung của bức tranh

Bức tranh How About Sending Them A Flag?

Hình 8: Bức tranh How About Sending Them A Flag?

a Nội dung

Đây là bức tranh của một tác giả Herblock – người Mĩ Trong tranh tác giả phác họa hình ảnh bốn người đàn ông, trong đó có 3 người đàn ông ở phía bên trái bức tranh cùng tấm biển có dòng chữ “Aid to Indochina” nghĩa là viện trợ cho đông dương, ở phía dưới quần của họ có ghi chứ France và US Điều này thể hiện họ

là những người đại diện cho chính quyền Pháp và Mĩ và đang bàn về vấn đề Mĩ

sẽ viện trợ cho Pháp trong cuộc chiến tại Đông Dương Ở gần đó, một người đàn ông khác đang giơ cao lá cờ có chữ “Independence” nghĩa là độc lập Kết hợp

với tiêu đề của bức tranh là “How About Sending Them A Flag?” nghĩa là làm thế nào để gửi cho họ lá cờ, ta có thể hiểu được nội dung bức tranh đang muốn nói 2 điều, thứ nhất là Pháp và Mĩ đang bắt tay với nhau trong cuộc chiến tại Đông Dương Thứ hai là ngay tại chính các quốc gia này cũng có những người mong muốn thay vì chiến tranh thì hãy trao trả độc lập cho nhân dân Đông Dương

b Phương pháp sử dụng

Bức tranh này có thể dùng để khởi động, tạo không khí cho học sinh khi dạy về nội dung cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp Giáo viên cần giúp học sinh khai thác bức tranh trong hoạt động tìm hiểu kiến thức, lí giải tại sao Pháp – Mĩ lại triển khai kế hoạch Navarre và mục đích của kế hoạch Thông qua bức tranh học sinh sẽ thấy được việc Mĩ phải viện trợ cho Pháp là do nguyên nhân Pháp đã

bị sa lầy tại chiến trường Đông Dương

Ngoài ra, bức tranh cũng thể được sử dụng trong hoạt động kiểm tra, đánh giá với những câu hỏi như:

- Quan sát tranh và miêu tả phân tích nội dung bức tranh

- Trên cơ sở tìm hiểu tranh vẽ em hãy cho biết về tình hình nước Pháp và sự can thiệp của Mĩ trong cuộc chiến tranh Đông Dương 1945 -1954

- Thông qua bức tranh em hãy cho biết thái độ của giới cầm quyền và thái

độ của nhân dân hai nước Mĩ, Pháp với cuộc chiến tranh Đông Dương

Bức tranh Welcome to the slow learner’s club

Hình 9: Bức tranh Welcome to the slow learner’s club

a Nội dung

Bức tranh của tác giả người Mĩ, Bill Sanders với nội dung là hình ảnh một cái hộ hố to, dưới đó là một bộ xương trong trang phục quân đội ngồi bên cạnh chiến túi có ghi “French colonialism”, nghĩa là chủ nghĩa thực dân Pháp Mắt của bộ xương đang hướng ánh nhìn lên miệng hố khi ở đó có một bộ xương khác đang tiến tới, trên vai bộ xương ấy là một tải lớn mang dòng chữ “US Asia Policy”,

nghĩa là chính sách Châu Á của Hoa Kỳ Điều đáng lưu ý nhất là câu nói của hai

bộ xương với nhau “Welcome to the slow learner’s club”, tạm hiểu là chào mừng đến với câu lạc bộ của những người tiếp thu chậm

Câu nói ấy, cùng hình ảnh bức tranh khắc họa sự thất bại của thực dân Pháp trong chiến tranh Đông Dương và khiến cho người Pháp tự đào hố chôn mình Và người Mĩ cũng sẽ có kết cục tương tự khi đang tiến gần tới miệng hố với chính sách của mình tại Châu Á, đặc biệt là Đông Nam Á Nội dung của bức tranh cũng đồng thời phản ánh tư tưởng lên án chiến tranh của tác giả, châm biếm chính sách của Mĩ với khu vực châu Á trong đó có chiến tranh Việt Nam, nơi mà Pháp đã xa lầy và thất bại

b Phương pháp sử dụng

Giáo viên sử dụng tranh để dạy về nội dung cuộc kháng chiến chống Mĩ Nên giúp học sinh thông qua bức tranh để phân tích về nguyên nhân thất bại của Mĩ tại chiến trường Việt Nam Ngoài ra, qua bức tranh giáo viên cũng có thể nói cho học sinh biết về suy nghĩ của giới tri thức nước ngoài trước sự kiện Mĩ thế chân Pháp tại Đông Dương Làm sáng tỏ cho học sinh thấy không chỉ người Việt chúng ta phê phán Mĩ mà ngay cả những công dân của quốc gia này cũng thấy được sự sai lầm của Mĩ khi tham chiến tại Việt Nam

Trong kiểm tra, đánh giá giáo viên cũng có thể sử dụng bức tranh với hai câu hỏi sau:

- Miêu tả các nhân vật trong tranh và xác định họ đại diện cho lực lượng nào trong 2 cuộc chiến tranh ở Việt Nam

- Nội dung tranh phản ánh vấn đề gì? Và đánh của về vấn đề ấy

Bức tranh mọi thứ vẫn ổn

Hình 10: Bức tranh mọi thứ vẫn ổn

a Nội dung

Đây là một bức tranh được đăng trên thời báo Washington Post phát hành năm

1967 Bức tranh phác họa trụ sở Sài Gòn bị đổ nát sau một cuộc tấn công Trong khung cảnh đổ nát đó, một vị tướng đang núp dưới gầm bàn làm việc, nói chuyện trên điện thoại và báo cáo rằng “ Mọi thứ vẫn ổn, họ không bao giờ có

thể động tới chiếc máy in báo cáo của chúng ta” Trong khi đó chiếc máy in được nhắn tới vẫn đang tiếp tục in ra những dòng báo cáo cho rằng “We now have the initiative”, “The enemy offensive has been foiled…”, “Besides we knew about it in advance”, tạm dịch nghĩa là chúng ta vẫn nắm thế chủ động, cuộc tấn công của kẻ địch đã thất bại, ngoài ra chúng ta đã biết được sự tiến triển sắp tới

Những báo cáo này hoàn toàn trái ngược với khung cảnh đổ nát xung quanh, điều đó cho thấy các tướng lĩnh Mĩ đang lừa dối dư luận trong và ngoài nước về một chiến thắng chỉ có trong tưởng tượng

b Phương pháp sử dụng

Giáo viên tổ chức cho học sinh khai thác tranh khi dạy học về nội dung kháng chiến chống Mĩ Cần cho học sinh kết hợp với kiến thức các bài học để hiểu được rằng mặc dù chính quyền Mĩ tăng cường viện trợ, đưa quân Mĩ tham chiến nhưng vẫn không đạt được thắng lợi như mong muốn Những báo cáo của giới quan chức Mĩ và chính quyền Sài Gòn đều phản ánh sự thiếu trung thực về hình chiến sự Giáo viên cần kết hợp các số liệu liên quan đến thiệt hại của Mĩ tại chiến tranh Việt Nam để làm sáng tỏ luận điểm trên

Bức tranh Tôi biết ai là người thua cuộc

Hình 11: Bức tranh Tôi biết ai là người thua cuộc

a Nội dung