Thực trạng và triển vọng trong hợp tác năng lượng giữa việt nam với liên bang nga

cứu nào thực sự đi sâu vào vấn đề hợp tác năng lượng giữa Việt Nam - LB Nga, có thể điểm qua một số công trình tiêu biểu đã được công bố như: Tác giả Nguyễn Công Khang và Nguyễn Quốc Min

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

TRẦN KHÁNH LINH

THỰC TRẠNG VÀ TRIỂN VỌNG TRONG HỢP TÁC NĂNG LƯỢNG

GIỮA VIỆT NAM VỚI LIÊN BANG NGA

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ ĐỐI NGOẠI

Hà Nội – 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

TRẦN KHÁNH LINH

THỰC TRẠNG VÀ TRIỂN VỌNG TRONG HỢP TÁC NĂNG LƯỢNG

GIỮA VIỆT NAM VỚI LIÊN BANG NGA

LỜI CẢM ƠN

Với tình cảm chân thành, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới: Ban giám hiệu, các Giáo sư, Tiến sĩ, Giảng viên đã tham gia giảng dạy, hướng dẫn luận văn lớp Cao học K18 - Kinh tế đối ngoại, đã tạo điều kiện thuận lợi cho tác giả được học tập nghiên cứu, làm cơ sở cho việc nghiên cứu

đề tài;

Toàn thể bạn bè và đồng nghiệp, đã quan tâm và động viên tác giả Đặc biệt tác giả xin chân thành cảm ơn Thầy hướng dẫn TS Nguyễn Cảnh Toàn, đã dành nhiều thời gian, công sức, trí tuệ để chỉ dẫn giúp đỡ tác giả hoàn thành luận văn tốt nghiệp

Do điều kiện về thời gian cũng như hạn chế về trình độ của bản thân, thêm vào đó vấn đề nghiên cứu còn mới mẻ nên đề tài không tránh khỏi những thiếu sót Rất mong nhận được sự đóng góp, bổ sung của các thầy, Hội đồng chấm đề cương luận văn tốt nghiệp để đề tài được hoàn thiện hơn./

Hà Nội, tháng 12 năm 2013

Tác giả luận văn

Trần Khánh Linh

MỤC LỤC

Trang

Lời cảm ơn………

Danh mục các ký hiệu và chữ viết tắt i

Danh mục các bảng số liệu ii

Danh mục các hình vẽ, đồ thị iii

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của hợp tác kinh tế về năng lượng trong bối cảnh toàn cầu hóa 7

1.1 Cơ sở lý luận 7

1.1.1 Hợp tác kinh tế quốc tế và nhu cầu hợp tác năng lượng trong bối cảnh toàn cầu hóa 7

1.1.2 Các hình thức hợp tác năng lượng 9

1.2 Cơ sở thực tiễn 12

1.2.1 Tổng quan về lĩnh vực năng lượng của Việt Nam 12

1.2.2 Vị thế, tiềm năng của Liên bang Nga trong lĩnh vực năng lượng 20

1.2.3 Sự cần thiết phải tăng cường hợp tác năng lượng giữa Việt Nam và Liên bang Nga … 29

1.3 Kinh nghiệm hợp tác kinh tế về năng lượng của Việt Nam với một số nước … 31

Chương 2: Thực trạng hợp tác năng lượng giữa Việt Nam và Liên bang Nga … 35

2.1 Khái quát về quan hệ chính trị và kinh tế song phương 35

2.2 Hợp tác năng lượng trong các lĩnh vực chủ chốt……….41

2.2.1 Hợp tác trong lĩnh vực thủy điện và nhiệt điện 41

2.2.2 Hợp tác trong lĩnh vực dầu khí……….…49

2.2.3 Hợp tác trong lĩnh vực điện hạt nhân 56

Chương 3: Những đánh giá, triển vọng và một số giải pháp thúc đẩy quan hệ hợp tác năng lượng giữa Việt Nam - Liên bang Nga 67

3.1 Đánh giá về thực trạng hợp tác hai nước trong lĩnh vực năng lượng… 67

3.2 Triển vọng hợp tác song phương 81

3.1.1 Vị trí và tầm quan trọng trong hợp tác năng lượng giữa Việt Nam - Liên bang Nga 81

3.1.2 Một số dự báo về triển vọng hợp tác năng lượng giữa Việt Nam - Liên bang Nga 82

3.3 Giải pháp thúc đẩy hợp tác năng lượng giữa Việt Nam và Liên bang Nga …84 3.3.1 Những thuận lợi và khó khăn trong hợp tác năng lượng giữa Việt Nam - Liên bang Nga 84

3.3.2 Các kiến nghị mang tính giải pháp 85

KẾT LUẬN 87

TÀI LIỆU THAM KHẢO 89

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT

1 ASEAN Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á

3 NMĐHN Nhà máy điện hạt nhân

4 PVN Tập đoàn Dầu khí quốc gia Việt Nam

5 SNG Cộng đồng các quốc gia độc lập

DANH MỤC CÁC BẢNG SỐ LIỆU

1 Bảng 1.2

Các nhà máy thuỷ điện lớn (>100MW)

2 Bảng 2.1

Kim ngạch và phần trăm tăng trưởng thương mại Việt Nam - LB Nga và giá trị xuất nhập, khẩu của Việt Nam

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong lịch sử phát triển của loài người, năng lượng luôn đóng một vai trò quan trọng Từ xa xưa con người đã biết khai thác các nguồn tài nguyên năng lượng để phục vụ các hoạt động sản xuất, đi lại, xây dựng và đời sống hàng ngày Ngày nay, năng lượng đang trở thành là vấn đề cấp thiết, toàn cầu khi mà các nguồn tài nguyên năng lượng trên thế giới bị con người khai thác đang dần trở nên cạn kiệt trong khi nhu cầu ngày càng tăng cao Chúng ta có thể thấy rất rõ các vấn đề khủng hoảng năng lượng thường có tác động rất lớn tới các vấn đề chính trị, kinh tế và xã hội của các nước trên thế giới Do vậy nhiều nước đã đưa vấn đề năng lượng thành quốc sách, đặt thành vấn đề ―an ninh năng lượng‖ đối với sự phát triển của quốc gia trong đó có Việt Nam

Việt Nam có nguồn tài nguyên năng lượng đa dạng đầy đủ các chủng loại như than, dầu khí, thủy điện và các nguồn năng lượng tái tạo Trong những năm vừa qua, Việt Nam đã tiến hành khai thác tích cực các nguồn tài nguyên sẵn có và quan tâm phát triển ngành năng lượng nhưng đến nay về cơ bản ta vẫn chưa thể tự cung ứng năng lượng, bên cạnh việc xuất khẩu than và dầu thô, ta vẫn phải nhập khẩu các nguồn năng lượng từ bên ngoài Theo nghiên cứu của Phó viện trưởng, Viện Chiến lược Chính sách tài nguyên và môi trường, Phó giáo sư, tiến sỹ Nguyễn Thế Chinh [48], từ năm 2025 đến năm 2030 khả năng thiếu hụt năng lượng đáp ứng nhu cầu tăng trưởng kinh tế

là không tránh khỏi, đòi hỏi ngay từ bây giờ chúng ta phải có chiến lược đáp ứng tổng cầu năng lượng phục vụ nhu cầu phát triển kinh tế, xã hội lâu dài, góp phần đảm bảo an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội Một trong những giải pháp quan trọng trong vấn đề năng lượng của Việt Nam hiện nay đó là tăng cường hợp tác năng lượng với LB Nga Bởi Nga là một cường quốc năng

lượng, hàng đầu thế giới Việt Nam có thể tận dụng được nguồn vốn lớn và công nghệ tiên tiến của Nga để thúc đẩy phát triển ngành năng lượng quốc gia Hơn nữa tăng cường hợp tác năng lượng với Nga, không chỉ làm sâu đậm thêm quan hệ chính trị hai nước mà việc tham gia khai thác của Nga trong khu vực thềm lục địa tại Biển Đông đã gián tiếp khẳng định chủ quyền biển đảo của Việt Nam tại biển này

Trong thời gian qua, lĩnh vực hợp tác năng lượng luôn được chính phủ Việt Nam, LB Nga thường xuyên quan tâm, ủng hộ và đã có một số những thành tựu đáng kể, tuy nhiên mức độ hợp tác hai bên hiện nay chưa xứng với tiềm năng

Những thực tế trên đã đặt ra nhiều câu hỏi: tại sao hợp tác năng lượng với Nga là hiệu quả và phù hợp với lợi ích và định hướng phát triển của hai nước? Những mặt hạn chế và thành công trong hợp tác năng lượng với Nga? định hướng phát triển hợp tác năng lượng với Nga trong tương lai?

Chính vì ý nghĩa và vai trò quan trọng trong việc hợp tác năng lượng với LB Nga, việc nhìn nhận lại quan hệ hợp tác năng lượng Việt Nam - LB Nga cũng như xem xét triển vọng của nó trong tương lai, tìm ra các phương hướng biện pháp nhằm thúc đẩy hợp tác năng lượng giữa hai nước ngày càng sâu rộng và có hiệu quả hơn đáp ứng được nguyện vọng và lợi ích của hai nước là hết sức thiết thực Đây cũng là lý do tác giả chọn đề tài: ―Thực trạng

và triển vọng trong hợp tác năng lượng giữa Việt Nam với LB Nga‖

2 Tình hình nghiên cứu

Hợp tác giữa Việt Nam - LB Nga là vấn đề được nhiều người quan tâm

và bỏ nhiều công sức nghiên cứu, tuy nhiên tới nay chưa có một đề tài nghiên

cứu nào thực sự đi sâu vào vấn đề hợp tác năng lượng giữa Việt Nam - LB Nga, có thể điểm qua một số công trình tiêu biểu đã được công bố như:

Tác giả Nguyễn Công Khang và Nguyễn Quốc Minh (2010) trong nghiên cứu về ―Triển vọng quan hệ hợp tác Việt - Nga về lĩnh vực dầu khí trong khuôn khổ Xí nghiệp Liên doanh Vietsovpetro‖ đã đề cập khá sâu sắc

về vấn đề hợp tác năng lượng Việt Nam và LB Nga trong lĩnh vực dầu khí tuy nhiên nghiên cứu lại bị gói gọn trong hợp tác hai nước trong lĩnh vực dầu khí và chỉ trong khuôn khổ xí nghiệp Vietsopetro

Bên cạnh đó còn có bài viết như: Nhìn lại 10 năm chính sách đối ngoại của LB Nga và quan hệ Việt Nam - LB Nga những năm đầu thế kỷ XXI của

tiến sỹ Nguyễn An Hà (2010); ―Thử phân tích chiến lược mới của Nga đối với

ASEAN và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam sau Thông điệp Liên bang ngày 12/11/2009 của Tổng thống D.Medvedev‖ của tiến sỹ Nguyễn Cảnh

Toàn; bài ―Quan hệ Việt - Nga: Một mô hình của quan hệ truyền thống và đối

tác chiến lược‖ của tác giả Lê Quỳnh Nga (2010); bài Quan hệ đối tác chiến

lược Việt - Nga của tác giả Đinh Công Tuấn (2010); Sách ―Quan hệ kinh tế

Việt Nam - LB Nga, hiện trạng và triển vọng‖ của tác giả Bùi Huy Khoát, Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1995; Sách ―Quan hệ Việt - Nga trong bối cảnh quốc tế mới‖ của tác giả Võ Đại Lược - Lê Bộ Lĩnh, Nhà xuất bản Thế giới (2005) Bài ―Quan hệ kinh tế Việt Nam - LB Nga (2001 - 2010)‖ của Nguyễn Sinh Cúc Ngoài ra còn có nhiều bài viết có liên quan được đăng trên các báo, tạp chí như: Tạp chí nghiên cứu Đông Nam Á, Tạp chí Kinh tế đối ngoại, mạng Internet, các báo Dân trí, báo Nhân dân, báo Tuổi trẻ Dù phong phú về số lượng và chủng loại song các công trình trên trên chỉ đưa ra một cách khái quát về tình hình hợp tác năng lượng giữa hai nước như là một phần trong cả một bức tranh tổng thể quan hệ hợp tác Việt Nam - LB Nga

hoặc đi sâu vào một trong những lĩnh vực hợp tác năng lượng nào đó giữa hai nước, chứ chưa có bài nào đánh giá một cách tổng thể và đầy đủ về thực trạng

và triển vọng hợp tác năng lượng giữa Việt Nam - LB Nga

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu thực trạng hợp tác năng lượng giữa Việt Nam - LB Nga Trên cơ sở đó đánh giá, dự báo triển vọng hợp tác năng lượng giữa hai nước

và đưa ra một số giải pháp mang tính chất tham khảo nhằm thúc đẩy mối quan

hệ hợp tác này trong thời gian tới

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Phân tích, đánh giá thực trạng và triển vọng hợp tác năng lượng Việt Nam - LB Nga

- Đề xuất một số giải pháp cơ bản nhằm thúc đẩy quan hệ hợp tác năng lượng

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Hợp tác năng lượng giữa Việt Nam và LB Nga

- Phạm vi nghiên cứu: Do mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu đã nêu, luận văn định hướng nghiên cứu vào thực trạng và triển vọng trong hợp tác năng lượng giữa Việt Nam - LB Nga theo các lĩnh vực hợp tác như: thủy điện, nhiệt điện, dầu khí, điện hạt nhân từ năm 2001 đến năm 2011

5 Phương pháp nghiên cứu

Tác giả đã sử dụng phương pháp duy vật biện chứng, duy vật lịch sử, đồng thời kết hợp so sánh, phân tích đánh giá, tổng hợp, thống kê cùng với sử dụng các nguồn tài liệu thu thập được trong sách báo, các tạp chí, trên cơ sở

thế giới quan và phương pháp luận Macxit, chúng tôi sử dụng phương pháp nghiên cứu lịch sử và phương pháp logic kết hợp với việc phân tích, tổng hợp,

hệ thống lại các vấn đề để có thể đưa ra bức tranh khái quát về đề tài nghiên cứu, góp phần làm cho bài viết thêm mạch lạc và đầy đủ

6 Những đóng góp mới của luận văn

Trong bối cảnh hiện tại khi mà trữ lượng tài nguyên dầu mỏ, than đá trên thế giới đang ngày trở nên cạn kiệt, năng lượng đã và sẽ là vấn đề cấp thiết và nỏng bỏng đối với các nước, đặc biệt là đối với những nước đang trên

đà phát triển như Việt Nam

Hợp tác năng lượng Việt Nam - LB Nga đã có truyền thống từ thời Liên Xô và ngày càng phát triển cho đến ngày nay, không chỉ giúp ta đáp ứng được yêu cầu đảm bảo an ninh năng lượng, tận dụng được những công nghệ mới hiện đại của Nga trong lĩnh vực này mà còn củng cố, tăng cường đảm bảo

an ninh quốc gia của Việt Nam trong bối cảnh tranh chấp biển đảo giữa ta và Trung Quốc chở nên ngày càng diễn biến phức tạp

Tuy vậy hiện nay, chưa có một đề tài nào nghiên cứu sâu và đầy đủ toàn cảnh về thực trạng hợp tác năng lượng giữa Việt Nam và LB Nga Do vậy, đề tài nghiên cứu về ―Thực trạng và triển hợp tác năng lượng Việt Nam -

LB Nga‖ không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc

Luận văn đã tập hợp, lựa chọn và xử lý một khối lượng tư liệu lớn, rời rạc để dựng thành một bức tranh tổng thể về thực trạng và triển vọng trong hợp tác năng lượng giữa Việt Nam và LB Nga Trên cơ sở những khó khăn, hạn chế trong quá trình hợp tác giữa hai nước, tác giả đã đưa ra những kiến nghị, giải pháp có thể khắc phục và thúc đẩy hợp tác năng lượng giữa Việt Nam - LB Nga

7 Bố cục của luận văn

Ngoài lời mở đầu, bảng chữ các viết tắt, kết luận, tài liệu tham khảo và phần phụ lục, luận văn gồm có 3 chương:

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn của hợp tác kinh tế về năng lượng trong

bối cảnh toàn cầu hóa

Chương 2 Thực trạng hợp tác năng lượng giữa Việt Nam và LB Nga

Chương 3 Những đánh giá, triển vọng hợp tác năng lượng giữa Việt Nam -

LB Nga

Chương 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn của hợp tác kinh tế

về năng lượng trong bối cảnh toàn cầu hóa 1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Hợp tác kinh tế quốc tế và nhu cầu hợp tác năng lượng trong bối cảnh hiện nay

Quan hệ kinh quốc tế là tổng thể các mối quan hệ kinh tế đối ngoại của các quốc gia hay nói cách khác đó là tổng thể các mối quan hệ vật chất và tài chính, các mối quan hệ kinh tế, khoa học và công nghệ giữa các quốc gia

Liên kết kinh tế quốc tế Nhà Nước là những liên kết kinh tế được hình thành trên cơ sở các hiệp định được ký kết giữa hai hay nhiều chính phủ nhằm lập

ra các liên minh kinh tế khu vực nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động kinh

tế đối ngoại phát triển

Một cách tổng thể, hợp tác kinh tế quốc tế là một hình thức trong đó diễn ra quá trình xã hội hoá có tính chất quốc tế đối với quá trình tái sản xuất giữa các chủ thể kinh tế quốc tế Đó là sự thành lập một tổ hợp kinh tế quốc tế của một nhóm thành viên nhằm tăng cường phối hợp và điều chỉnh lợi ích giữa các bên tham gia, giảm bớt sự khác biệt về điều kiện phát triển giữa các bên và thúc đẩy quan hệ kinh tế quốc tế phát triển cả về chiều rộng và chiều sâu Liên kết, hợp tác kinh tế quốc tế được xem là mối quan hệ kinh tế vượt ra khỏi lãnh thổ của một quốc gia, được hình thành dựa vào sự thỏa thuận hai bên hoặc nhiều bên, ở tầm vĩ mô hoặc vi mô nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động kinh tế và thương mại phát triển Quá trình liên kết kinh tế quốc tế đưa tới việc hình thành một thực thể kinh tế mới ở cấp độ cao hơn với các mối quan hệ kinh tế quốc tế phức tạp và đa dạng Các bên tham gia liên kết

kinh tế quốc tế có thể là các quốc gia hoặc các tổ chức, doanh nghiệp thuộc các nước khác nhau

Toàn cầu hóa là xu thế khách quan của nhân loại mà không một quốc gia nào có thể đứng ngoài Hiện nay, quá trình toàn cầu hóa đang diễn ra trên tất cả các lĩnh vực của cuộc sống và lĩnh vực năng lượng cũng không nằm ngoài quy luật này Thật vậy, sự ràng buộc giữa các quốc gia về năng lượng ngày càng trở nên rõ ràng hơn khi mà hiện này mọi biến động (tăng, giảm giá sản phẩm hay sản lượng hàng năm, hay tình hình chính trị ) trên thị trường năng lượng đều tác động tới các nền kinh tế lớn nhỏ trên thế giới, không chỉ tới các nước nhập khẩu như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc mà còn tới các nước xuất khẩu như Nga, Iran Chính vì vậy nhu cầu hợp tác trên thế giới để đảm bảo sự thống nhất giữa các quốc gia về chính sách trong lĩnh vực này nhằm tạo sự ổn định thị trường năng lượng thế giới là nhu cầu tất yếu, không thể thiếu trong thời đại hiện nay Một số tổ chức quốc tế được lập ra đang điều hành và chi phối các hoạt động trong lĩnh vực năng lượng như: Tổ chức các nước xuất khẩu dầu lửa (OPEC); IEA (Cơ quan Năng lượng Quốc tế); Hội đồng Năng lượng thế giới (WEC)

Bên cạnh đó, trong bối cảnh hiện nay nhu cầu về năng lượng của xã hội ngày càng tăng trong khi các nguồn năng lượng tự nhiên sẵn có đang dần cạn kiệt; việc nghiên cứu, tìm kiếm các nguồn năng lượng mới vẫn còn nhiều khó khăn, hạn chế đòi hỏi sự đầu tư tích cực về vốn, lao động, công nghệ của xã hội; việc tranh giành các nguồn năng lượng trên thế giới ngày càng nghiêm trọng, đe dọa tới an ninh, hòa bình quốc tế đã cho thấy năng lượng đang trở thành vấn đề có tính chất toàn cầu, nóng bỏng mà không quốc gia đơn lẻ nào - ngay cả đối với những nước được cho là cường quốc năng lượng thế giới, có thể tự giải quyết được nó đòi hỏi sự liên kết, phối hợp giữa các nước, khu

vực, thế giới

Chính vì những lý do trên mà xu hướng hợp tác kinh tế quốc về năng lượng trở thành là xu hướng tất yếu hiện nay Hợp tác giúp các nước có thể đảm bảo được nguồn cung năng lượng để phát triển, phát huy hết lợi thế so sánh và tận dụng được các nguồn lực bên ngoài để đầu tư, thúc đẩy nội lực bên trong; giảm chi phí khai thác và đầu tư công nghệ, nâng cao hiệu quả khai thác và sản xuất Ngoài ra, hợp tác giữa các nước trên thế giới về năng lượng cũng tạo ra những cơ chế giúp đảm bảo sự ổn định, thống nhất trên thị trường năng lượng cũng như việc hoạch định các chính sách năng lượng hợp lý từ đó góp phần giảm nguy cơ xung đột, mâu thuẫn toàn cầu; tạo động lực hợp tác khoa học kỹ thuật, tìm kiếm các tìm kiếm các nguồn năng lượng thay thế

1.1.2 Các hình thức hợp tác năng lƣợng

Theo lý thuyết thì có 6 hình thức kinh tế đối ngoại là hình thức hợp tác trong lĩnh vực sản xuất; hình thức hợp tác khoa học kỹ thuật; ngoại thương hay thương mại quốc tế; hình thức đầu tư quốc tế; hình thức tín dụng quốc tế; hình thức thu ngoại tệ và du lịch quốc tế Hợp tác kinh tế trong lĩnh vực năng lượng về cơ bản cũng gói gọn trong 6 hình thức trên

- Hình thức hợp tác trong lĩnh vực sản xuất: Là hình thức hợp tác trong lĩnh vực sản xuất bao gồm gia công, xây dựng xí nghiệp chung, chuyên môn hoá và hợp tác hoá sản xuất quốc tế các sản phẩm năng lượng

Nhận gia công các bộ phận, máy móc thiết bị năng lượng là một hình thức hợp tác hiệu quả, tận dụng được nguồn lao động, tạo nhiều việc làm và tận dụng công suất máy móc hiện có Muốn mở rộng việc nhận gia công cho nước ngoài phải nắm bắt tốt những nhu cầu sản xuất hàng hóa của thế giới

Về mặt pháp lý, xí nghiệp chung thường được tổ chức dưới hình thức công ty cổ phần với trách nhiệm hữu hạn tương ứng với số vốn góp của các thành viên Các xí nghiệp này thường được ưu tiên xây dựng ở những ngành nghề kinh tế quốc dân hướng vào xuất khẩu hay thay thế hàng nhập khẩu và trở thành nguồn thu ngoại tệ chuyển đổi hay tạo điều kiện cho Nhà nước tiết kiệm ngoại tệ Do phân công lao động quốc tế tất yếu dẫn đến hợp tác quốc tế trên cơ sở chuyên môn hoá, có thể là chuyên môn hoá giữa những ngành khác nhau hay chuyên môn hoá trong cùng một ngành Hình thức này làm cho cơ cấu kinh tế ngành của các nước tham gia đan kết, phụ thuộc lẫn nhau

- Hình thức hợp tác khoa học kỹ thuật: Hình thức này được thực hiện dưới nhiều hình thức khác nhau như phối hợp nghiên cứu khoa học kỹ thuật, hợp tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ và công nhân, chuyển giao công nghệ

Đối với những nước lạc hậu về kỹ thuật, phương tiện vật chất kỹ thuật còn thiếu, đội ngũ cán bộ mỏng, vốn đầu tư nghiên cứu ít thì việc hợp tác khoa học kỹ thuật có ý nghĩa rất quan trọng, giúp các nước này nhanh chóng rút ngắn khoảng cách lạc hậu về khoa học kỹ thuật với các nước phát triển

- Hình thức ngoại thương hay thương mại quốc tế trong lĩnh vực năng lượng là sự trao đổi hàng hóa, dịch vụ (các sản phẩm, thiết bị năng lượng như dầu mỏ, ga, than đá, các thiết bị trong các công trình năng lượng; dịch vụ thẩm định, thiết kế, xây dựng ) giữa các quốc gia

Ngoại thương có vai trò rất quan trọng đối với mỗi quốc gia, đặc biệt là đối với những quốc gia đang phát triển nhằm góp phần làm tăng của cải và sức mạnh tổng hợp của mỗi nước Nó là một động lực của sự tăng trưởng kinh

tế quốc dân, nâng cao trình độ công nghệ và ngành nghề trong nước, ―điều tiết thừa, thiếu‖ của mỗi quốc gia, tạo điều kiện giao dịch việc làm cho người lao

động trong nước

- Hình thức đầu tư quốc tế là quá trình trong đó hai hay nhiều bên có quốc tịch khác nhau cùng góp vốn để xây dựng và triển khai một dự án đầu tư trong lĩnh vực năng lượng nhằm đưa lại lợi ích cho tất cả các bên tham gia

Đầu tư quốc tế có tác động hai mặt đối với các nước nhận đầu tư Một mặt làm tăng nguồn vốn, tăng công nghệ mới, nâng cao trình độ quản lý, tạo việc làm, chuyển đổi cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại, tiếp cận kinh tế thị trường hiện đại trên thế giới Mặt khác, đối với các nước kém phát triển, nó sẽ làm tăng sự phân hoá giữa các giai cấp trong xã hội, làm cạn kiệt tài nguyên,

ô nhiễm môi trường, tăng tính phụ thuộc vào bên ngoài

Có hai hình thức đầu tư quốc tế:

Đầu tư trực tiếp là hình thức đầu tư mà quyền sở hữu và quyền sử dụng quản lý vốn của bên đầu tư thông nhất với nhau, tức là bên có vốn đầu tư trực tiếp tham gia vào việc tổ chức quản lý và điều hành dự án đầu tư, chịu trách nhiệm về kết quả và rủi ro trong kinh doanh và thu lợi nhuận Đầu tư trực tiếp được thực hiện dưới các hình thức như hợp tác kinh doanh trên cơ sở hợp đồng, xí nghiệp 100% vốn nước ngoài, xí nghiệp liên doanh

Đầu tư gián tiếp là loại hình đầu tư mà quyền sử hữu tách rời quyền sử dụng vốn đầu tư, tức là bên có vốn đầu tư không trực tiếp tham gia vào việc tổ chức, điều hành dự án mà thu lợi dưới dạng lợi tức cho vay hoặc lợi tức cổ phần Trong các hình thức đầu tư gián tiếp thì vốn viện trợ phát triển chính thức (ODA) là bộ phận quan trọng nhất bao gồm các khoản hỗ trợ không hoàn lại và các khoản tín dụng ưu đãi khác

- Hình thức cho vay tín dụng: Đây là quan hệ tín dụng giữa Nhà nước,

các tổ chức kinh tế, xã hội, các cá nhân trong nước với các chính phủ, các tổ chức chính phủ và phi chính phủ, các cá nhân ngoài nước Tín dụng có thể dưới nhiều hình thức như vay nợ bằng tiền tệ, vàng, công nghệ, hàng hóa hoặc thông qua hình thức đầu tư trực tiếp Vốn tín dụng được dùng để mở rộng sản xuất, xây dựng kết cấu hạ tầng - những công trình năng lượng

- Hình thức thu ngoại tệ khác: Hình thức này chủ yếu là xuất khẩu lao động ra nước ngoài và tại chỗ, đáp ứng nhu cầu lao động trong lĩnh vực năng lượng

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Tổng quan về lĩnh vực năng lƣợng của Việt Nam

Ngành năng lượng Việt Nam đã có đóng góp đáng kể cho phát triển kinh tế, tăng trưởng công nghiệp và xuất khẩu của đất nước Việt Nam có nguồn năng lượng đa dạng như: Dầu khí, than, thủy điện, năng lượng sinh khối, năng lượng mặt trời, gió…nhưng không thật dồi dào

Than là nguồn dự trữ năng lượng sơ cấp lớn nhất Việt Nam Theo Tập đoàn Công nghiệp Than Khoáng sản Việt Nam (Vinacomin), trữ lượng than Việt Nam rất lớn: Quảng Ninh khoảng 10,5 tỷ tấn trong đó đã tìm kiếm thăm dò 3,5 tỉ tấn, chủ yếu là than antraxit Đồng bằng sông Hồng dự báo tổng trữ lượng 210 tỉ tấn than Ábitum, các mỏ than ở các tỉnh khác khoảng 400 triệu tấn và riêng than bùn phân bố hầu hết ở 3 miền

khoảng 7 tỉ m3, chủ yếu tập trung ở miền Nam Việt Nam Ngành than

được điều khiển bởi Vinacomin Vinaomin nắm giữ 51% ở hầu hết các công ty than nên các hoạt động xuất khẩu hay bán cho một số khách hàng, khối lượng cũng như giá cả của các công ty này bị phụ thuộc vào đơn vị chủ quản Vinacomin

Hình 1.1 Sản lƣợng và xuất khẩu than Việt Nam từ năm 2003-2009

(Nguồn: Tập đoàn than khoáng sản Việt Nam 2011)

Từ hình 1.2 trên cho thấy lượng than sản suất ra trong các năm trở lại đây khá đều không có nhiều sự đột biến, nhưng lượng than xuất khẩu gần bằng 50% lượng sản xuất được là một thực trạng đáng lo ngại cho ngành than Việt Nam Trung Quốc vẫn là đối tác nhập khẩu than lớn nhất, chiếm đến 81% tổng khối lượng than và 70% tổng giá trị than xuất khẩu của Việt Nam

Những năm gần đây, sản lượng tiêu thụ than của Việt Nam tăng 119.89% Đặc biệt, nhu cầu tiêu thụ than của Việt Nam được dự đoán tăng trong những năm tiếp theo, do trong thời gian vừa qua, Chính phủ đã phê duyệt quy hoạch xây dựng nhiều nhà máy nhiệt điện tại các địa phương

Từ những năm 90, Việt Nam chủ yếu sản xuất than để xuất khẩu, tuy nhiên do yếu kém trong công tác quản lý, đầu tư, tạo nhiều kẽ hở, việc xuất khẩu than tràn lan nên đến năm 2011, Việt Nam từ một nước xuất khẩu than, với sản lượng hàng năm trong những nước hàng đầu của châu

Á, thành một nước phải nhập khẩu than Hiện nay ta đã hạn chế xuất

khẩu, số lượng than trong nước tập trung đáp ứng nhu cầu than trong nước

Thủy điện: Tiềm năng thủy điện của hệ thống sông ngòi Việt Nam rất phong phú, phân bố tương đối đều trên lãnh thổ với đầy đủ các dạng nhà máy và quy mô công suất Việt Nam có hơn 3.000 km bờ biển, bình quân cứ 23 km lại có 1 cửa sông và khoảng 2.360 sông suối chiều dài trên

10 km, trong đó hệ thống sông chính có tiềm năng thủy điện đáng kể Tổng tiềm năng thuỷ điện Việt Nam dự tính khoảng 14.000 đến 17.000

MW, trong đó có khoảng 3.000 MW đã được phát triển và khoảng 800

MW đang được xây dựng Công suất của thủy điện hiện nay chiếm khoảng 55% của tổng công suất lắp đặt toàn hệ thống liên kết, khoảng 5.300 MW Các nghiên cứu từ trước tới nay đã xác định được tiềm năng

lý thuyết của các sông ngòi Việt Nam vào khoảng 300 tỷ kWh và được phân theo các vùng như sau: Miền Bắc(181 tỷ kWh); Miền Trung (89 tỷ kWh); Miền Nam (30 tỷ kWh) Thủy điện là một nguồn năng lượng có thể khai thác được với trình độ kỹ thuật của ta và có hiệu quả về phương diện kinh tế trong tình hình hiện nay

Bảng 1.2: Các nhà máy thuỷ điện lớn ( >100MW) của Việt Nam

4 Đa Nhim 160 Lâm Đồng

16 Đồng Nai 3 240 Lâm Đồng

(Nguồn: Hội đập lớn và phát triển nguồn nước Việt Nam năm 2010)

Dầu khí:Việt Nam được xếp thứ ba trong khu vực Đông Nam Á và thứ

31 trên thế giới về sản lượng dầu thô và khí đốt, có mức đóng góp khoảng

20% - 25% GDP hàng năm của Việt Nam Tuy nhiên,ngành dầu mỏ của Việt Nam chỉ mới đi vào khai thác và chế biến nên vẫn chưa thể đáp ứng đủ nhu cầu sử dụng trong nước Hiện nay, nước ta chủ yếu vẫn là khai thác để xuất khẩu dầu thô, nhập khẩu dầu tinh phục vụ cho nhu cầu nội địa Một số nhà máy lọc dầu đã đi vào hoạt động như nhà máy lọc dầu Dung Quất, nhà máy lọc dầu Nghi Sơn … nhưng mới chỉ cung cấp được khoảng 30% nhu cầu nội địa Sản lượng dầu khí Việt Nam từ năm 2001 - 2005 có sự tăng trưởng khá cao và đều Tuy nhiên, giai đoạn 2006 - 2008, sản lượng sụt giảm do diễn biến ở các mỏ phức tạp, thời tiết xấu, sản lượng khai thác không đạt mức dự kiến khi thăm dò…

Giai đoạn từ 2009 đến nay, công tác khai thác đã có những bước tiến triển tốt PVN liên tiếp hoàn thành vượt mức kế hoạch đề ra PVN đã

ký được 87 hợp đồng dầu khí với các công ty dầu khí của Mỹ, Nhật, Nga, Anh, Malaysia, Singapore, Canada, Úc… và được phân bổ bố theo các bể như: bể Sông Hồng, bể Phú Khánh, bể Tư Chính - Vũng Mây, bể Nam Côn Sơn, bể Cửu Long, và bể Ma Lay - Thổ Chu Ngoài ra, PVN đã triển khai thành công hoạt động tìm kiếm, thăm dò khai thác ở nước ngoài PVN tham gia đầu tư vào 13 dự án thăm dò khai thác dầu khí ở các nước Cuba, Indonesia, Iran, Tuynidi, Myanmar, Lào, Campuchia, Công gô, và ở Madagasca Bên cạnh đó, còn có các dự án phát triển khai thác ở các nước Nga, Venezuela, Algeria, và Malaysia

Theo PVN trữ lượng dầu của Việt Nam ước đạt 4,1 - 4,9 tỷ tấn, theo

BP Anh là khoảng 4,4 tỷ thùng vào cuối năm 2009 Mặc dù các con số về trữ lượng chỉ mang tính chất tương đối nhưng cũng cho thấy trữ lượng dầu khí Việt Nam vẫn còn nhiều và là cơ sở để ngành tiếp tục phát triển lâu dài Ngành dầu khí cũng đóng góp nhiều ngoại tệ nhất cho quốc gia Xuất

xuất khẩu của nước ta với tốc độ tăng trưởng cao và ổn định, đóng góp trung bình khoảng 15% kim ngạch xuất khẩu cả nước Tuy nhiên, xu hướng xuất khẩu dầu thô đang có chiều hướng giảm dần và tỷ trọng này đã giảm xuống mức 11% năm 2009 và 6,9% năm 2010, đứng sau các sản phẩm như dệt may (15.6%), giày dép (7.1%) và thủy sản (6.9%) Năm

2011, ngành đã vươn lên dành lại vị trí thứ 2 với mức đóng góp 7,6%, chỉ sau ngành dệt may Trong 6 tháng đầu năm 2013, nhờ hoạt động của

ba giếng dầu khí mới, cụ thể là Hải Sư Trắng, Hải Sư Đen và Thỏ Trắng, khối lượng dầu thô xuất khẩu tăng 1,3% so với năm 2012 và đạt 4.29 triệu tấn Tuy nhiên về mặt giá trị lại giảm 4,3% so với năm ngoái, tương đương 3,68 tỷ đôla, do giá dầu thô xuất khẩu giảm xuống mức 78 đôla/tấn, cùng với xu hướng đi xuống của giá dầu thế giới từ đầu tháng ba đến cuối tháng sáu Ngành dầu khí Việt Nam hiện nay vẫn đặt khai thác xuất khẩu là chủ lực nên phụ thuộc khá nhiều vào giá dầu thế giới Trong tương lai, ngành vẫn sẽ tiếp tục đóng vai trò rất quan trọng trong việc phát triển kinh tế đất nước

Năng lượng hạt nhân: Xác định đây sẽ là nguồn năng lượng chính của Việt Nam trong tương lai, ta đã khẩn trương triển khai thăm dò uranium, phát hiện được 11 mỏ, điểm quặng phóng xạ phát hiện trên toàn quốc trong

đó chủ yếu tập trung tại Quảng Nam (7 mỏ) Song song với dự án triển khai thăm dò uranium, ta đã ký kết với Nga và Nhật Bản tiến hành xây dựng NMĐHN Ninh Thuận là tên gọi chung của chuỗi hai NMĐHN I và II đang trong dự án xây dựng tại tỉnh Ninh Thuận, Việt Nam với tổng công suất trên 4.000 MW Theo quy hoạch phát triển điện lực quốc gia, NMĐHN I và II sẽ được khởi công vào tháng 12 năm 2014 và hoàn thành vào năm 2022, phát điện vào cuối năm 2020 Dự án được tiến hành theo kiến nghị của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng trên cơ sở ước tính về nhu cầu điện năng đến 2020

và đã được Quốc hội Việt Nam thông qua Về nguồn kinh phí, Nga đồng ý cho Việt Nam vay 10,5 tỷ đôla, Nhật Bản cũng đồng ý cho vay nguồn vốn ODA làm điện hạt nhân Tổng mức đầu tư dự toán khoảng 200.000

tỷ đồng tại thời điểm cuối năm 2008 Theo các chuyên gia, Việt Nam thiếu cán bộ trong lĩnh vực công nghệ điện hạt nhân trầm trọng Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ký hợp đồng đào tạo nhân lực với Tập đoàn Nhà nước và điện hạt nhân của Nga Thủ tướng Chính phủ nhấn mạnh và yêu cầu cơ quan chuyên ngành nhanh chóng hoàn thiện các văn bản pháp quy, đào tạo nguồn nhân lực cho nhà máy điện nguyên tử đầu tiên khu vực Đông Nam Á Nga bắt đầu đào tạo nhóm sinh viên Việt Nam đầu tiên tại trường đào tạo thuộc Rosatom với dự định tăng dần số lượng trong tương lai Ba trung tâm đào tạo cho sinh viên đang được xây dựng, dự kiến hoàn thành và hoạt động trước khi vận hành điện hạt nhân 2 năm Bên cạnh đó, trong năm 2010, Nhật Bản cũng đã đào tạo cho Việt Nam 50 - 60 lượt cán bộ trong lĩnh vực điện hạt nhân và sẽ tiếp tục giúp đào tạo nhân lực để bảo đảm an toàn vận hành điện hạt nhân Đại diện ban quản lý dự án cho biết theo kế hoạch đến năm

2020 sẽ có khoảng 200 kỹ sư được đào tạo, huấn luyện về điện hạt nhân cho hai nhà máy

Năng lượng tái tạo: Việt Nam có tiềm năng rất lớn về nguồn năng lượng tái tạo phân bổ rộng khắp trên toàn quốc Sinh khối từ các sản phẩm hay chất thải nông nghiệp có sản lượng tương đương 10 triệu tấn dầu/năm Tiềm năng khí sinh học xấp xỉ 10 tỉ m3/năm có thể thu được từ rác, phân động vật và chất thải nông nghiệp Tiềm năng kỹ thuật của thuỷ điện nhỏ (<30MW) hơn 4,000MW Nguồn năng lượng mặt trời phong phú với bức xạ nắng trung bình là 5kWh/m2/ngày phân bổ trên khắp đất nước Vị trí địa lý của Việt Nam với hơn 3,400km đường bờ biển cũng giúp Việt Nam có tiềm năng rất lớn về năng lượng gió với tiềm năng ước tính khoảng 500-1000

kWh/m2 /năm Những nguồn năng lượng thay thế này có thể được sử dụng giúp Việt Nam đáp ứng nhu cầu năng lượng ngày càng tăng nhanh Mặc dù Việt Nam đã triển khai sớm và thành công một số dự án nhưng việc ứng dụng năng lượng tái tạo tại Việt Nam vẫn hạn chế chưa khai thác hết tiềm năng sẵn

có

Theo nghiên cứu của Phó viện trưởng, Viện Chiến lược Chính sách tài nguyên và môi trường, Phó giáo sư, tiến sỹ Nguyễn Thế Chinh, Việt Nam đang trong giai đoạn phát triển kinh tế cao, nhu cầu năng lượng phục vụ sản xuất và đời sống ngày một tăng trong khi khả năng sản xuất cung ứng năng lượng còn hạn chế Từ năm 2025 đến năm 2030 khả năng thiếu hụt năng lượng đáp ứng nhu cầu tăng trưởng kinh tế là không tránh khỏi, đòi hỏi ngay

từ bây giờ chúng ta phải có chiến lược đáp ứng tổng cầu năng lượng phục vụ nhu cầu phát triển kinh tế, xã hội lâu dài, góp phần đảm bảo an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội

Để đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia, Việt Nam đã đưa ra chiến lược phát triển năng lượng đến năm 2020 theo đó ưu tiên phát triển đồng bộ các nguồn năng lượng trong đó nhấn mạnh phát triển thủy điện và khuyến khích sử dụng nguồn năng lượng mới, tái tạo; khai thác và sử dụng tiết kiệm các nguồn năng lượng trong nước; giảm bớt phụ thuộc vào các sản phẩm dầu

mỏ nhập khẩu; xuất nhập khẩu than hợp lý; liên kết hệ thống năng lượng trong khu vực; mở rộng kho dự trữ xăng dầu; kết hợp an ninh năng lượng với bảo đảm quốc phòng, an ninh quốc gia

1.2.2 Vị thế, tiềm năng của LB Nga trong lĩnh vực năng lƣợng

Mặc dù dân số chỉ chiếm 3% trên thế giới nhưng Nga có nguồn năng lượng lớn nhất thế giới, chiếm tới 13% tổng trữ lượng dầu mỏ và 34% trữ lượng khí đốt thế giới đã được phát hiện, đồng thời cũng là một trong những

nước hàng đầu trên thế giới về doanh thu trong lĩnh vực năng lượng Nga hiện đang tích cực tham gia vào thương mại thế giới và hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này

Trong những năm gần đây, Nga đang dẫn đầu về sản xuất dầu thô chiếm 12% thương mại dầu mỏ thế giới Hơn 4/5 lượng dầu của Nga được xuất khẩu sang châu Âu - điểm đến chính cho xuất khẩu dầu của Nga Thị phần của Nga trong thị trường này là khoảng 30% Sản lượng khai thác khí đốt hàng năm của Nga chiếm 25% tổng sản lượng thế giới, thống trị cả trong các thị trường khí đốt châu Âu và thị trường của các nước thuộc SNG Trong

đó khối lượng khí đốt tiêu thụ của Châu Âu (bao gồm cả Thổ Nhĩ Kỳ) chiếm khoảng 30% trong tổng số khí đốt xuất khẩu ra nước ngoài của Nga Ngoài ra, Nga đóng một vai trò quan trọng trong việc đảm bảo hành lang chung chuyển cung cấp khí đốt từ khu vực Trung Á đến châu Âu và SNG

Nga đứng thứ hai thế giới về dự trữ than lớn nhất (19% trữ lượng thế giới), xếp thứ 5 toàn thế giới về sản lượng khai thác hàng năm (5% sản lượng thế giới) và cung cấp khoảng 12% than cho thị trường thế giới

Trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử, Nga chiếm 5% thị phần thị trường thế giới, trong đó chiếm 15% thị trường thế giới xây dựng lò phản ứng hạt nhân; 45% các chương trình làm giàu uranium thế giới; 15% chuyển đổi, tái sử dụng nhiên liệu hạt nhân và cung cấp 8% uranium tự nhiên toàn cầu

Hiện tại, năng lượng là một trong những lĩnh vực có hoạt động sản xuất ổn định nhất ở Nga; có tác động tích cực đến hiện trạng và triển vọng phát triển nền kinh tế Nga Số nhân lực làm việc trong lĩnh vực này chỉ chiếm 3 - 4% của toàn bộ nền kinh tế, nhưng mang lại 25% GDP, 30% sản phẩm công nghiệp, 54% cho ngân sách Liên bang Đối với Nga, ngành năng lượng không đơn thuần là một doanh nghiệp hoạt động vì mục tiêu lợi

nhuận, nó còn là một trong các trụ cột cho sự ổn định và tăng cường sức mạnh của nước này Với tư cách là nhà cung cấp năng lượng hàng đầu thế giới, Moscow đã thiết kế hệ thống an ninh năng lượng như một nhân tố có tầm quan trọng hàng đầu đối với an ninh quốc gia, sử dụng con bài xuất khẩu năng lượng vừa làm công cụ cho chính sách đối ngoại để khống chế các nước trong khối SNG và tăng cường ảnh hưởng của mình tại châu Âu

Tuy nhiên, trong ngành năng lượng cũng còn tồn tại một số vấn đề chưa được giải quyết, bao gồm:

- Phụ thuộc quá nhiều vào lĩnh vực dầu khí, hậu quả là thu nhập của ngành năng lượng bị lệ thuộc vào cục diện của thị trường dầu khí thế giới;

- Tỷ trọng của ngành năng lượng Nga trong nền kinh tế quá lớn (gấp 3 -

4 lần so với của các nước phát triển khác);

- Thiết bị, công nghệ cũ chiếm tỷ lệ cao, mức hao mòn vốn cố định rất cao: trung bình của toàn ngành là 50%, riêng của lĩnh vực dầu khí là 80% Đây là yếu tố tiềm tàng, có thể gây nên "thảm hoạ công nghệ" Chính vì vậy Nga tích cực nhập khẩu máy móc, thiết bị thuộc nhóm công nghệ cao Bình quân 1 năm kim ngạch nhập khẩu của Nga là 48,7%, khoảng 200 tỷ đôla Trong đó, nguyên liệu chiếm 75%, máy móc thiết bị 10%, dịch vụ 10%

- Sự mất cân đối trong sản xuất và tiêu thụ năng lượng giữa các vùng lãnh thổ: Miền Tây Sibiri khai thác 90% khối lượng khí thiên nhiên, 60% dầu

mỏ, chế biến thành các sản phẩm dầu thực hiện ở khu vực Sông Vônga (tới 60%), trong khi tiêu thụ các sản phẩm dầu và khí lại chủ yếu tập trung các khu vực phía Tây, Bắc và Đông của nước Nga;

- Hoạt động của ngành năng lượng còn gây ảnh hưởng nặng cho môi trường, cho dù mức độ đã được cải thiện đáng kể so với trước năm 1990

Để tiếp tục duy trì thế mạnh và quyền lực của mình trong lĩnh vực này, Nga đã đưa ra "Chiến lược năng lượng của Nga đến năm 2020" [111] Xuyên suốt của chiến lược này là "hình thành cán cân nhiên liệu - năng lượng hợp lý, cân đối cho nước Nga" Trên cơ sở các thông số kinh tế vĩ mô đã dự báo, ngành năng lượng tiến hành xác định khối lượng cần thiết và cơ cấu tiêu thụ năng lượng, mức xuất khẩu, đảm bảo cho tăng trưởng kinh tế như đã dự báo đến năm 2020

Về hoạt động kinh tế đối ngoại trong lĩnh vực năng lượng, nước Nga sẽ thực hiện theo các định hướng sau:

- Tăng xuất khẩu nhiên liệu;

- Vận tải quá cảnh nguồn năng lượng;

- Nghiên cứu áp dụng, khai thác nguồn năng lượng trên lãnh thổ của các nước khác;

- Củng cố, cải thiện vị thế của Nga ở các thị trường nước ngoài, hoà nhập vào khu vực năng lượng của nước bản địa, tham gia phát triển cơ sở hạ tầng năng lượng của các nước;

- Thu hút đầu tư nước ngoài vào sản xuất, vận chuyển và chế biến nguồn năng lượng ở Nga

Một trong những mục tiêu chiến lược để củng cố vị thế và vai trò của Nga trên thế giới là tăng cường vị trí của Nga trên thị trường dầu mỏ và khí thiên nhiên trên thế giới Để đảm bảo an ninh kinh tế và an ninh năng lượng, Nga sẽ thực hiện đa dạng hoá thị trường xuất khẩu năng lượng (với các nước Bắc Mỹ, Tây Âu và Đông Bắc Á) Mỹ vẫn là thị trường lớn và lâu dài của Nga Tuy nhiên, trong tương lai, thị trường lớn nhất và quan trọng, mà Nga tính tới là khu vực châu Á - Thái Bình Dương và Nam á Những đối tác lớn

nhất sẽ là Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và Ấn Độ Đây là những thị trường tiềm năng lớn tiêu thụ khí thiên nhiên, dầu mỏ, điện, công nghệ và nhiên liệu hạt nhân của Nga

Khái quát về tình hình hợp tác năng lượng của Nga với các nước trên thế giới

Hợp tác năng lượng của Nga trên thế giới không chỉ đơn thuần là hợp tác song phương giữa các quốc gia mà mang tầm vĩ mô, đa phương, giữa Nga với các tổ chức, khu vực, với các cường quốc năng lượng hàng đầu trên thế giới

Nga – Liên minh châu Âu (EU)

Hợp tác năng lượng giữa Nga và châu Âu đã bắt đầu từ thời Liên Xô cũ trước đây và kéo dài tới hiện nay, gần 40 năm chiều dài lịch sử

Trong những năm 1960 - 1970, Liên xô đã hợp tác cùng với các nước Tây Âu thành lập một hệ thống đường ống dẫn dầu rộng lớn nối liền các mỏ của Nga tại khu vực Sibiri với các nhà máy điện của các nước Tây Âu mà người ta thường gọi là ―Hợp đồn thế kỷ‖ Vào những năm 1970, trong bối cảnh cuộc chiến tranh lạnh lên tới đỉnh điểm, mặc dù Nga vấp phải sự phản ứng gay gắt nhưng một hợp đồng cung ứng dầu mỏ thế kỷ giữa hai bên đã được ký kết Sự kiện trên đã đánh dấu những cơ sở hợp tác lâu dài của hai bên trong lĩnh vực năng lượng Quyết định đúng đắn đó đã góp phần làm dịu đi sự đối đầu trong Chiến tranh Lạnh, bởi cả hai bên đều tính và thỏa thuận lợi ích của chính mình và đối tác

Cho đến đầu những năm 90, Nga cùng với các nước trong Hội đồng Tương trợ kinh tế Comecon (Bulgaria, Hungary, Ba Lan, Romania, Liên Xô

và Tiệp Khắc), tham gia phát triển cơ sở hạ tầng năng lượng, trong đó tập

thực hiện 02 dự án đường ống chính (Druzhba-1 và 2), hệ thống lưới điện đồng nhất "Mir"; hợp tác xây dựng các NMĐHN tại các nước trong khối Comecon

Trong giai đoạn tiếp theo (trước những năm 2000), hợp tác năng lượng giữa Nga - châu Âu tiếp tục được mở rộng với những thay đổi trong bản đồ địa lý chính trị của châu Âu, Nga và sự nổi lên của các quốc gia mới Một loạt các sự kiện diễn ra trong thời kỳ này: Ký kết Thỏa ước Madrid về việc thành lập Liên minh châu Âu (EU), kết nạp các thành viên mới; ở Nga bắt đầu cải cách kinh tế: tự do hóa thị trường dầu mỏ và than

đá Hai bên đã bắt đầu với các dự án xây dựng đường ống dẫn lớn nối liền bán đảo Yamal, Tây Bắc Siberi, Nga tới châu Âu và Blue Stream Các công

ty nước ngoài (bao gồm cả châu Âu) có thể tiếp cận, đầu tư khai thác các

mỏ dầu và khí đốt của Nga, theo thỏa thuận phân chia sản phẩm Tất cả điều này đã mở đường cho giai đoạn hợp tác năng lượng mới của EU - Nga

Một trong những khía cạnh quan trọng nhất của sự hợp tác giữa Nga và

EU là đối thoại năng lượng Quá trình trao đổi, đối thoại giữa hai bên là một thành phần quan trọng làm tăng cường tính hệ ổn định, mức độ tin cậy và minh bạch các mối quan hệ giữa hai bên trong lĩnh vực năng lượng, bao gồm

cả việc trao đổi thông tin về chính sách năng lượng của các bên, sự phát triển của pháp luật và khuôn khổ pháp lý Tại cuộc họp của Thường trực Hội đồng Hợp tác Năng lượng Nga - EU, tổ chức ngày 01/12/2011 tại Moscow, hai bên

đã ký kết đối thoại năng lượng Nga - EU Hiện nay, các dự án hợp tác chung giữa hai bên gồm: hệ thống đường ống khí đối ―dòng chảy Phương Bắc‖ và

―dòng chảy Phương Nam‖; các hoạt động hợp tác chung trong lĩnh vực năng lượng giữa Nga và các nước trong khu vực Baltic

Nga - Trung Quốc

Sau khi Liên xô sụp đổ, quan hệ Nga - Trung bắt đầu chuyển sang một giai đoạn mới Ngày 16/7/2001, Chủ tịch Trung Quốc Giang Trạch Dân và Tổng thống Nga Vladimir Putinký kết tại Moscow Hiệp định Hữu nghị và Hợp tác giữa hai nước đến năm 2021, là cơ sở vững chắc cho mối quan hệ hợp tác giữa Nga - Trung Quốc không chỉ trong chính trị mà còn trong kinh tế Trung Quốc với nền tốc độ phát triển kinh tế vũ bão hiện nay, cơn khát năng lượng để đảm bảo cho nền kinh tế lớn là không thể tránh khỏi Trong khi, Nga với nguồn tài nguyên dồi dào là một cường quốc năng lượng đang muốn đa dạng thị trường xuất khẩu tài nguyên và cần nguồn vốn lớn để tiến hành cải tổ lại nền kinh tế Những năm gần đây, Trung Quốc và Nga đã đạt được những tiến bộ lớn trong lĩnh vực hợp tác năng lượng song phương, không chỉ về chiều rộng

mà còn cả chiều sâu, đáp ứng được nhu cầu của mỗi nước

Cũng như đối với EU, hàng năm Nga và Trung Quốc cũng tiến hành cơ chế đối thoại về năng lượng nhằm thúc đẩu, mở rộng cũng như tăng cường tính hệ ổn định, mức độ tin cậy và minh bạch các mối quan hệ giữa hai bên trong lĩnh vực năng lượng

Hợp tác với Tổ chức các nước xuất khẩu dầu lửa (OPEC)

Bắt đầu từ năm 1998, Nga là quan sát viên trong OPEC Trong thời gian này, các bên đã đạt được kinh nghiệm tích cực trong quan hệ đối tác Nga đã thiết lập một cơ chế trao đổi, phối hợp với OPEC thông qua diễn đàn Đối thoại năng lượng Nga - OPEC Tại diễn đàn đã diễn ra các cuộc họp thường xuyên giữa các lãnh đạo của Nga với các lãnh đạo của OPEC nhằm thúc đẩy sự ổn định dài hạn của thị trường dầu mỏ trong lợi ích của tất cả các nước tham gia trên các nguyên tắc tăng cường an ninh năng lượng toàn cầu và không nhằm chống lại bất kỳ quốc gia thứ ba và các tổ chức khác Nga và

OPEC vừa là đối thủ cạnh tranh mà vừa là đối tác của nhau OPEC mong muốn nước này gia nhập tổ chức tuy nhiên Nga là một trong những nước lớn,

có uy tín và tiếng nói trên thị trường năng lượng toàn cầu, Nga không muốn mất đi tính độc lập và phải chịu sự rằng buộc bởi các quy tắc của OPEC

Hiện tại hợp tác năng lượng giữa Nga và các nước trong OPEC chủ yếu trong lĩnh vực dầu khí và năng lượng hạt nhân

Trong lĩnh vực dầu khí: Nguồn dầu khí từ các nước trong OPEC tại Trung Đông và châu Phi (Iran, Iraq, Kuwait, Quatar, Lybia, Algeria…) không chỉ cung cấp cho Nga nguồn cung dồi dào mà thông còn qua hệ thống đường ống ―Dòng chảy phương Bắc‖ và ―Dòng chảy phương Nam‖ Nga là nước chung chuyển dầu khí từ các nước trên tới các thị trường khác: châu Âu , SNG… Tại khu vực Nam Mỹ, Venezuela là đối tác quan trọng không chỉ trong lĩnh vực dầu khí nói riêng, kinh tế nói chung mà còn mang ý nghĩa chính trị chiến lược, khi Nga đang tăng cường tiến vào khu vực luôn được cho

là ―sân sau‖ của Mỹ

Năng lượng hạt nhân: Với ưu thế về công nghệ và giá cả trên thị trường hạt nhân thế giới, Nga đã ký kết nhiều hợp đồng xây dựng, chuyển giao công nghệ các NMĐHN, cũng như các hạng mục xây dựng cơ sở hạ tầng khác trong lĩnh vực này với nhiều nước trong OPEC Các nước trong OPEC hợp tác với Nga gồm: Iran, Venezuela, Algeria, Lybia, Nigeria, Kuwait

Diễn đàn các nước xuất khẩu ga (GECF)

Ngày 23 tháng 12 năm 2008 ở Moscow, các bộ trưởng năng lượng của các quốc gia thành viên đã thông qua Hiến chương của GECF và ký kết thỏa thuận liên chính phủ thành lập GECF với 11 thành viên (Algeria, Bolivia, Ai Cập, Iran, Qatar, Libya, Nigeria, Nga, Trinidad và Tobago và Guinea) và 3 quan sát viên (Kazakhstan, Hà Lan, Na Uy) Là một trong những thành viên

sáng lập diễn đàn, Nga mong muốn thông qua diễn đàn này để cùng với các quốc gia hàng đầu trên thế giới về xuất khẩu ga đối thoại, phối hợp, điều tiết sản lượng và giá cả khí gaz trên thị trường thế giới GECF là một cơ chế được các nước thành viên tích cực hoàn thiện Tháng 11/2011 đã diễn ra Hội nghị thượng đỉnh đầu tiên của GECF tại Doha (Qatar), các bên đã đưa ra tuyên bố chung khẳng định tiếp tục đảm bảo việc cung cấp khí đốt trên thị trường khí đốt thế giới và cố gắng đạt được giá khí đốt công bằng, phù hợp Đồng thời kêu gọi các nước tạo điều kiện thuận lợi đảm bảo quá trình vận chuyển quá cảnh khí đốt qua các quốc gia thành viên

Tổ chức hợp tác kinh tế Biển Đen (BSEC)

Tổ chức các nước BSEC với 12 thành viên gồm Bungary, Gruzia, Romania, Nga, Thổ Nhĩ Kỳ, Ucraina, Anbania, Armenia, Azerbaijan, Hy Lạp, Moldova và Serbia; cùng 13 nước quan sát viên trong đó có Mỹ, Pháp, Đức Với gần 20 triệu km2 diện tích, dân số 350 triệu người, nhưng BSEC là khu vực có trữ lượng dầu mỏ và khí đốt lớn thứ hai thế giới, chỉ sau vùng Vịnh BSEC hiện có tổng doanh thu ngoại thương khoảng 300 tỷ đôla/năm Nga tham gia tích cực vào tổ chức khu vực này, mong muốn hiện thực hóa các dự

án kinh tế lớn, đẩy mạnh hợp tác trong các lĩnh vực đặc biệt trong lĩnh vực năng lượng Đây là một khu vực chiến lược trong lĩnh vực dầu khí của Nga Các dự án chính của Nga trong khu vực này: dự án dẫn khí đốt ―Dòng chảy phương Nam‖ của Nga dài gần 900km qua đáy Biển Đen ở độ sâu hơn 2km, chạy từ trạm nén khí Bêrêgôvaia (Nga) đến bờ biển của Bungary, có công suất vận chuyển 30 tỷ m3 khí /năm, sẽ vận chuyển khí đốt của Nga từ Trung

Á và Kazakhstan tới thị trường châu Âu, đập tan hi vọng thoát khỏi sự phụ thuộc vào khí đốt Nga của châu Âu - dự án Nabuco; Đường ống khí đốt

―Dòng chảy phương Bắc‖ đưa khí đốt của Nga tới châu Âu qua Biển Đen

Serbia, Hungary, Slovenia, Áo và Italia - trong giai đoạn 1 và 4 nước khác - Croatia, Macedonia, Hi Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ - ở giai đoạn 2 Việc thi công dự

án sẽ bắt đầu năm 2012, và khí đốt sẽ bắt đầu chảy từ năm 2015

Ngoài các tổ chức quốc tế trên, hiện nay Nga đang tích cực tham gia vào các hoạt động khác trong lĩnh vực năng lượng trên thế giới như: (1) Tích cực đàm phán gia nhập thành viên IEA; (2) Hội đồng dầu khí thế giới: đây là một diễn đàn để các nước trên thế giới có thể thảo luận về các vấn đề liên quan đến ngành công nghiệp dầu Tổ chức này có 61 thành viên gồm các nước tiêu thụ và cung cấp dầu mỏ chính trên thế giới trong

đó có Nga Tháng 10/2010, trong buổi bỏ phiếu kín giữa các thành viên tại Bắc Kinh (Trung Quốc) đã chọn Nga làm nước tổ chức Đại hội Hội đồng dầu khí thế giới vào năm 2014; (3) Diễn đàn Năng lượng quốc tế: là một diễn đàn đối thoại năng lượng toàn cầu giữa những người tiêu dùng với những nhà sản xuất với hơn 90 nước và các tổ chức tham gia trong đó

có OPEC và Cơ quan Năng lượng Quốc tế Các hoạt động chính của Nga trong diễn đàn nhằm mở rộng và phát triển mối quan hệ chiến lược với những nước tiêu dùng và sản xuất năng lượng lớn đặc biệt là các nước Vùng Vịnh; phối hợp điều phối hoạt động thị trường năng lượng toàn cầu

1.2.3 Sự cần thiết phải tăng cường hợp tác năng lượng giữa Việt Nam và LB Nga

Từ năm 1990, Việt Nam bắt đầu xuất khẩu năng lượng, chủ yếu là than đá và dầu thô Tuy nhiên tiêu thụ năng lượng ở Việt Nam tăng nhanh (12%/năm) hơn cả mức tăng GDP (khoảng 7,3%/năm từ 1998-2008), là kết quả của quá trình công nghiệp hóa, điện khí hóa nông thôn và phát triển giao thông mạnh mẽ Sự kết hợp của cường độ năng lượng tăng, cùng với sự tăng trưởng kinh tế dẫn tới mức tăng trưởng khổng lồ về sử dụng năng lượng

trong vòng 10 năm qua: sử dụng than tăng 15,7%/năm, tiêu thụ điện tăng 15,1%, và sử dụng sản phẩm dầu tăng 8,7%/năm Nhu cầu năng lượng Việt Nam dự báo sẽ tăng gấp 3 lần trong vòng 10 năm tới (12% mỗi năm) trong khi cung cấp năng lượng nội địa sẽ không thể duy trì tăng được Việt Nam được dự báo sẽ trở thành nước nhập khẩu điện vào năm 2015 và từ năm

2025 đến năm 2030 khả năng thiếu năng lượng đáp ứng nhu cầu tăng trưởng kinh tế là không tránh khỏi, đòi hỏi ngay từ bây giờ chúng ta phải có chiến lược đáp ứng tổng nhu cầu năng lượng sớm

Các dạng năng lượng hoá thạch như than, dầu khí của Việt Nam vẫn còn trữ lượng lớn, nhưng cũng sắp cạn kiệt, đặc biệt trước sức ép của quá trình toàn cầu hoá, các nguồn năng lượng này càng trở nên khủng hoảng Không những vậy, đây là những nguồn năng lượng tạo ra các loại khí thải gây

ô nhiễm môi trường và trong một tương lai gần sẽ không còn là lựa chọn cho chiến lược phát triển năng lượng của thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng Vì vậy hướng phát triển hiện nay được chuyển sang các nguồn năng lượng sạch, có khả năng tái tạo như: thuỷ điện, điện nguyên tử, điện mặt trời, năng lượng gió Tuy nhiên, việc khai thác các nguồn năng lượng này đòi hỏi công nghệ cao, vốn đầu tư ban đầu lớn trong khi điều kiện thực tiễn của Việt Nam hiện nay, nơi mà nền kinh tế đang trong quá trình phát triển và khả năng ứng dụng khoa học công nghệ còn nhiều hạn chế

Để đảm bảo nguồn cung năng lượng trong tương lai phục vụ công cuộc xây dựng và phát triển đất nước việc tăng cường hợp tác năng lượng với Nga

là một trong những giải pháp tối ưu, mang tính thiết thực cao bởi:

- Nga là một cường quốc năng lượng, hàng đầu thế giới, Việt Nam có thể tận dụng được nguồn vốn lớn và công nghệ tiên tiến của Nga để thúc đẩy phát triển ngành năng lượng quốc gia

- Hai nước là những đối tác lâu đời, tin cậy, có nhiều kinh nghiệm và thành công trong lĩnh vực năng lượng, tuy nhiên hiện nay mức độ hợp tác hai bên chưa xứng với tiềm năng

- Tăng cường hợp tác năng lượng với Nga, không chỉ làm sâu đậm thêm quan hệ chính trị hai nước mà việc tham gia khai thác của Nga trong khu vực thềm lục địa tại Biển Đông đã gián tiếp khẳng định chủ quyền biển đảo của Việt Nam tại biển này

1.3 Kinh nghiệm hợp tác kinh tế về năng lươ ̣ng của Việt Nam với một số nước

Hà Lan: Là đối tác quan trọng của Việt Nam, kim ngạch thương mại

song phương không ngừng phát triển, tăng đều hàng năm Thương mại hai chiều tăng 15 lần từ 110 triệu đôla (năm 1999) lên gần 1,7 tỷ đôla (2007), hơn 2 tỷ đôla (2008), 1,75 tỉ đôla (2009), 1,96 tỷ đôla (2010) và 2,81 tỷ đôla (2011) Hiện Hà Lan là nhà đầu tư châu Âu lớn nhất tại Việt Nam, có hơn 130 dự án đầu tư vào Việt Nam với tổng số vốn đăng ký là 5,32 tỷ đôla xếp thứ 11/96 quốc gia và vùng lãnh thổ đầu tư vào Việt Nam Quan hệ hữu nghị và hợp tác giữa Việt Nam và Hà Lan thời gian qua phát triển rất tích cực trên tất cả các lĩnh vực, trong đó nổi lên là hợp tác lĩnh vực năng lượng Hiện một số dự án đầu tư quy mô lớn của Hà Lan tại Việt Nam đánh dấu sự thành công trong hợp tác của hai bên như dự án Nhà máy điện Mông Dương trị giá 2,1 tỷ đôla, Nhà máy điện Phú Mỹ 3 trị giá 410 triệu đôla… Khi các nhà máy đi vào hoạt động sẽ góp phần tăng cường năng lực cung ứng điện của hệ thống điện quốc gia, đồng thời góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội các vùng kinh tế trọng điểm của Việt Nam Ngoài

ra, thông qua các diễn đàn hợp tác và những cuộc trao đổi đoàn các cấp, hai bên đã ký kết một loạt các văn bản hợp tác quan trọng (như: Thỏa thuận

hợp tác giữa PVN và Tập đoàn Shell về hợp tác trong lĩnh vực dầu khí; Ý định Thư giữa PVN và công ty tư vấn độc lập Vietnam Consult & Trading BV; Biên bản Ghi nhớ giữa Trường đại học Dầu khí Việt Nam và Trường đại học Công nghệ Delft về hợp tác đào tạo; Biên bản ghi nhớ giữa Tổng Công ty Tư vấn Thiết kế Dầu khí và Tập đoàn Royal Haskoning…) tạo nên những nền tảng vững chắc cho các hoạt động hợp tác trong thời gian tới, đồng thời mở ra cánh cửa rộng cho doanh nghiệp hai nước Việt Nam - Hà Lan, đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc hợp tác toàn diện giữa hai nước

Hà Lan là nước có nền công nghiệp năng lượng phát triển còn Việt Nam là một nước có nguồn năng lượng đa dạng, đang trong quá trình phát triển, có nhu cầu cao về phát triển lĩnh vực năng lượng nhưng thiếu vốn, công nghệ cùng máy móc thiết bị năng lượng và đội ngũ công nhân, kỹ thuật lành nghề Xét về nhu cầu và thế mạnh của hai nước là bổ trợ, hỗ trợ lẫn nhau

Mặc dù có các thuận lợi trên, cả về chính trị và kinh tế, nhưng mức độ hợp tác song phương trong lĩnh vực này còn hạn chế, chưa tương xứng với tiềm năng, chủ yếu là do một số nguyên nhân sau:

Môi trường đầu tư, chính sách, thủ tục hành chính trong lĩnh vực năng lượng của Việt Nam chưa thật sự hấp dẫn và thuận lợi đối với nhà đầu tư Hà Lan

Việt Nam chưa tận dụng được những ưu thế mà phía Hà Lan có thế mạnh, có thể tham gia hợp tác, mở rộng đầu tư tại Việt Nam như trong lĩnh vực thăm dò, khai thác dầu khí, chế biến và cung cấp các sản phẩm dầu, xây dựng các nhà máy điện, mở rộng hợp tác trong lĩnh vực năng lượng tái tạo và

sử dụng năng lượng hiệu quả, chế biến khoáng sản…