KINH NGHIỆM CỦA MỘT SỐ ĐỊA PHƯƠNG TRONG NƯỚC VỀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC VÀ VẤN ĐỀ RÚT RA CHO TỈNH NINH BÌNH………50 1.3.1.. Tuy nhiên thực tiễn hiện nay cho thấy, nguồn nhân lực
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRUNG TÂM ĐÀO TẠO, BỒI DƢỠNG GIẢNG VIÊN LÍ LUẬN CHÍNH TRỊ
==========================
NGUYỄN THỊ HIỀN
NÂNG CAO CHẤT LƢỢNG NGUỒN NHÂN LỰC ĐÁP ỨNG YÊU CẦU CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA Ở TỈNH NINH BÌNH
LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ CHÍNH TRỊ
Hà Nội - 2012
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRUNG TÂM ĐÀO TẠO, BỒI DƯỠNG GIẢNG VIÊN LÍ LUẬN CHÍNH TRỊ
==========================
NGUYỄN THỊ HIỀN
NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC ĐÁP ỨNG YÊU CẦU CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA Ở TỈNH NINH BÌNH
LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ CHÍNH TRỊ
Mã số: 60 31 01
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS ĐINH QUANG TY
Hà Nội - 2012
Trang 3MỤC LỤC
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 7
DANH MỤC BẢNG SỐ LIỆU 8
MỞ ĐẦU 10
Chương 1 16
CÔNG NGHIỆP HOÁ, HIỆN ĐẠI HOÁ VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ CỐT YẾU VỀ NGUỒN NHÂN LỰC 16
1.1 NHỮNG KHÁI NIỆM CƠ BẢN 16
1.1.1 Công nghiệp hoá, hiện đại hoá và những yêu cầu chủ yếu đối với nguồn nhân lực 16
1.1.1.1.Công nghiệp hóa, hiện đại hoá 16
1.1.1.2 Những điều kiện, tiền đề cần thiết cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa 19
1.1.1.3 Những yêu cầu chủ yếu của công nghiệp hóa, hiện đại hóa đặt ra đối với nguồn nhân lực và sử dụng nguồn nhân lực 23
1.1.2 Khái niệm về nguồn nhân lực và phát triển nguồn nhân lực 26
1.1.2.1 Nguồn nhân lực 26
1.1.2.2 Phát triển nguồn nhân lực 30
1.1.2.3 Nguồn nhân lực chất lượng cao……… 31
1.1.2.4 Sự cần thiết khách quan nâng cao chất lượng nguồn nhân lực 33
1.2 VAI TRÒ CỦA NGUỒN NHÂN LỰC ĐỐI VỚI QUÁ TRÌNH CNH, HĐH VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC 35
1.2.1 Vai trò của nguồn nhân lực đối với quá trình CNH, HĐH 35
1.2.2 Các yếu tố chính ảnh hưởng đến quá trình nâng cao chất lượng nguồn nhân lực 40
1.2.2.1 Các yếu tố liên quan đến dân số 40
1.2.2.2 Giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ 43
1.2.2.3 Trình độ phát triển y tế và các dịch vụ chăm sóc sức khỏe 47
1.2.2.4 Thị trường lao động 47
Trang 41.2.2.6 Các chế độ, chính sách của Nhà nước và chính quyền địa phương liên
quan trực tiếp đến nguồn nhân lực 49
1.3 KINH NGHIỆM CỦA MỘT SỐ ĐỊA PHƯƠNG TRONG NƯỚC VỀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC VÀ VẤN ĐỀ RÚT RA CHO TỈNH NINH BÌNH………50
1.3.1 Kinh nghiệm của một số địa phương 50
1.3.2 Những vấn đề rút ra có thể tham khảo cho tỉnh Ninh Bình 53
Chương 2 56
THỰC TRẠNG NGUỒN NHÂN LỰC TỈNH NINH BÌNH GIAI ĐOẠN 2006 - 2010 56
2.1 KHÁI QUÁT VỀ ĐẶC ĐIỂM KINH TẾ, VĂN HÓA, XÃ HỘI VÀ ẢNH HƯỞNG ĐẾN PHÁT TRIỂN NGUỒN NHÂN LỰC CỦA TỈNH NINH BÌNH GIAI ĐOẠN 2006- 2010 56
2.1.1 Điều kiện tự nhiên, xã hội và ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nhân lực ở tỉnh Ninh Bình 56
2.1.1.1 Điều kiện tự nhiên 56
2.1.1.2 Cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội 58
2.1.2 Tình hình kinh tế - xã hội tỉnh Ninh Bình giai đoạn 2006 - 2010, kết quả thực hiện và quan hệ với nguồn nhân lực 60
2.1.3 Chủ trương, chính sách của tỉnh Ninh Bình về phát triển nguồn nhân lực ở giai đoạn 2006 - 2010 64
2.2 THỰC TRẠNG NGUỒN NHÂN LỰC NINH BÌNH GIAI ĐOẠN 2006 – 2010 NHÌN TRÊN MỘT SỐ BÌNH DIỆN CƠ BẢN 66
2.2.1 Đánh giá tổng thể về cơ cấu dân số và cơ cấu lao động xã hội 66
2.2.2 Tình hình thực tế của tỉnh Ninh Bình trong việc đào tạo, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực 68
2.2.3.1 Về tình hình sử dụng lao động……….67
2.2.3.2 Về cơ cấu lao động theo ngành kinh tế 77
Trang 52.3 NHỮNG VẤN ĐÊ LỚN ĐANG ĐẶT RA VỀ CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN
LỰC Ở TỈNH NINH BÌNH VÀ NGUYÊN NHÂN 79
2.3.1 Những vấn đề lớn đang đặt ra 79
2.3.1.1 Về đào tạo, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực 79
2.3.1.2 Về phân bổ, sử dụng nguồn nhân lực 81
2.3.2 Nguyên nhân của những hạn chế lớn 82
Chương 3 85
QUAN ĐIỂM VÀ CÁC GIẢI PHÁP CHỦ YẾU GÓP PHẦN NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC TỈNH NINH BÌNH 85
GIAI ĐOẠN 2011 – 2015 VÀ TẦM NHÌN ĐẾN NĂM 2020 85
3.1 QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƯỚNG VÀ MỤC TIÊU NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC TỈNH NINH BÌNH ĐÁP ỨNG YÊU CẦU CNH, HĐH GIAI ĐOẠN 2011 – 2015 VÀ ĐẾN NĂM 2020 85
3.1.1 Quan điểm và mục tiêu tổng quát 85
3.1.2 Định hướng cơ bản nâng cao chất lượng nguồn nhân lực 86
3.1.2.1 Định hướng về nâng cao thể lực nguồn nhân lực 86
3.1.2.2 Định hướng về nâng cao trình độ văn hoá, chuyên môn kỹ thuật 86
3.1.2.3 Định hướng về giải quyết việc làm 87
3.1.3 Dự báo về dân số, nguồn nhân lực và cung - cầu lao động của tỉnh Ninh Bình giai đoạn 2011 - 2020 87
3.1.3.1 Dự báo về dân số, nguồn nhân lực 87
3.1.3.2 Dự báo về cung - cầu lao động 88
3.2 MỘT SỐ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG NGUỒN NHÂN LỰC TỈNH NINH BÌNH GIAI ĐOẠN 2011 – 2020 91
3.2.1 Nhóm giải pháp về công tác quy hoạch phát triển nguồn nhân lực 92
3.2.2 Nhóm giải pháp nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo 94
3.2.3 Nhóm giải pháp đào tạo nghề, nâng cao kỹ năng và trình độ chuyên môn kỹ thuật cho người lao động 96
Trang 63.2.4 Nhóm giải pháp thu hút và sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực
khoa học công nghệ 101
3.2.5 Nhóm giải pháp về phát triển thị trường lao động 105
KẾT LUẬN 108
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 110
Trang 7MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Đối với sự tồn tại và phát triển của một quốc gia, một địa phương hay một tổ chức,
nguồn nhân lực là yếu tố quan trọng nhất và đáng quan tâm hàng đầu Nguồn nhân lực là điều kiện nền tảng, có ảnh hưởng quyết định đến năng lực quản lý, phát triển của mọi thực thể xã hội; và gắn với xu thế phát triển của kinh tế tri thức trên thế giới ngày nay, vai trò của nó sẽ
ngày càng lớn hơn so với nguồn vốn tài chính và các tài sản hữu hình như đất đai, nhà xưởng…
Với nước ta hiện nay cũng vậy, yêu cầu phát triển kinh tế- xã hội đang và sẽ đòi hỏi rất nhiều nguồn vốn, nguồn tài nguyên; song quan trọng và cấp bách hơn cả vẫn là nguồn nhân lực
Trong 25 năm đổi mới vừa qua (1986-2010), Đảng và Nhà nước luôn nhấn mạnh
quan điểm: Phải đặt con người vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển kinh tế- xã
hội, lấy việc phát huy nguồn lực con người làm yếu tố cơ bản cho sự phát triển nhanh và bền vững
Quan điểm đó đã được thể hiện một cách nhất quán trong các văn kiện của Đảng và Nhà nước từ Đại hội VI đến Đại hội X của Đảng Việc thể chế hoá và tổ chức thực hiện quan điểm đúng đắn này đã mang lại những kết quả không thể phủ nhận
Sau 25 năm đổi mới, nguồn nhân lực ở nước ta đã có những bước phát triển rõ rệt
Tuy nhiên, một trong những vấn đề lớn nhất đối với công cuộc phát triển của Việt Nam
trong giai đoạn hiện nay là chất lƣợng nguồn nhân lực còn thấp, thậm chí rất thấp Văn
kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng (tháng 1-2011) đã nêu rõ: “Thể chế
kinh tế thị trường, chất lượng nguồn nhân lực, kết cấu hạ tầng vẫn là những điểm nghẽn cản trở sự phát triển Nền tảng để Việt Nam trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại chưa được hình thành đầy đủ”{12, tr 93-94}
Ninh Bình là một tỉnh nằm ở cửa ngõ cực nam miền Bắc và khu vực đồng bằng Bắc
Bộ, Việt Nam Theo quy hoạch xây dựng và phát triển kinh tế thì tỉnh thuộc vùng duyên hải Bắc Bộ (mặc dù được xếp vào khu vực đồng bằng Bắc Bộ, nhưng tỉnh Ninh Bình chỉ có hai huyện duyên hải là Yên Khánh và Kim Sơn không thuộc miền núi), tỉnh Ninh Bình có vị trí quan trọng của vùng cửa ngõ miền Bắc và vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc Đây là nơi tiếp nối, giao lưu kinh tế và hàng hoá giữa khu vực châu thổ Sông Hồng với Bắc Trung Bộ, giữa vùng đồng bằng Bắc Bộ với vùng rừng núi Tây Bắc Thế mạnh kinh tế nổi bật của tỉnh Ninh Bình là các ngành công nghiệp vật liệu xây dựng và du lịch
Vì vậy, tỉnh Ninh Bình có vai trò quan trọng trong việc góp phần thực hiện phát triển kinh tế - xã hội để sớm hoàn thành sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước; và
Trang 8cũng như bất cứ địa phương nào, tỉnh Ninh Bình cần phải phát triển nguồn nhân lực và nguồn nhân lực có chất lượng cao để đáp ứng yêu cầu đó Tuy nhiên thực tiễn hiện nay cho thấy, nguồn nhân lực của tỉnh Ninh Bình chất lượng còn rất thấp, chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, chưa là động lực để đưa tỉnh Ninh Bình phát triển xứng đáng với tiềm năng và thế mạnh của mình
Như vậy, việc nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn về phát triển nguồn nhân lực ở Việt Nam nói chung và ở tỉnh Ninh Bình nói riêng vẫn là hết sức cần thiết
Xuất phát từ những lý do nêu trên, chúng tôi lựa chọn đề tài “Nâng cao chất lƣợng
nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở tỉnh Ninh Bình” để
thực hiện luận văn thạc sĩ kinh tế, chuyên ngành kinh tế chính trị
2 Tình hình nghiên cứu
Cho đến nay, ở nước ta đã có khá nhiều công trình khoa học, các hội thảo, bài viết, luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ nghiên cứu về nguồn nhân lực dưới nhiều góc độ, phạm vi khác nhau Ở đây xin được điểm qua một số công trình đã công bố, ít nhiều có liên quan đến đề tài luận văn :
- GS.VS Phạm Minh Hạc, Nghiên cứu con người và nguồn nhân lực đi vào CNH,
HĐH , NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1996 ;
- GS.VS Phạm Minh Hạc, Về phát triển toàn diện con người thời kỳ CNH, HĐH ,
NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001 ;
- Tiến sỹ Đoàn Khải, Nguồn lực con người trong quá trình CNH, HĐH ở Việt Nam ,
NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005;
- Tiến sỹ Vũ Bá Thể, Phát huy nguồn lực con người để CNH, HĐH , NXB Lao động
- Xã hội, Hà Nội, 2005;
- Trần Văn Tùng, Đào tạo, bồi dưỡng và sử dụng nguồn nhân lực tài năng, NXB Thế
giới, Hà Nội, 2005;
- Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương (2006), Thông tin chuyên đề giải
quyết việc làm ở Việt Nam trong 5 năm 2006 - 2010;
- Mai Quốc Chính, Nâng cao chất lượng NNL đáp ứng yêu cầu CNH, HĐH đất nước,
NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1999;
- TS Hồ Anh Dũng, Phát huy yếu tố con người trong lực lượng sản xuất ở Việt Nam
hiện nay, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, 2002;
- Nguyễn Minh Đường, Bồi dưỡng và đào tạo lại đội ngũ nhân lực trong điều kiện
mới, Đề tài KX.07 - 14, Hà Nội, 1996;
Trang 9- GS.VS Phạm Minh Hạc, Vấn đề con người trong sự nghiệp CNH, HĐH, NXB
Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1996;
- TS Đoàn Khải, Nguồn lực con người trong quá trình CNH, HĐH ở Việt Nam, NXB
Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005;
- Lê Thị Ái Lâm, Phát triển nguồn nhân lực thông qua giáo dục và đào tạo, kinh
nghiệm Đông Á, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, 2003;
- TS Lê Thị Ngân, Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực tiếp cận kinh tế tri thức,
luận án tiến sĩ kinh tế, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, 2005; v.v…
Những công trình nói trên đã nghiên cứu nguồn nhân lực từ những góc độ tiếp cận khác nhau, giải quyết nhiều vấn đề lý thuyết, thực tiễn liên quan Đây là nguồn tư liệu tham khảo rất quan trọng đối với chúng tôi trong việc thực hiện luận văn này Tuy nhiên đối với Ninh Bình, là một tỉnh có nhiều tiềm năng cho việc phát triển kinh tế - xã hội, nhưng vấn đề phát triển nguồn nhân lực và chất lượng nguồn nhân lực chưa được quan tâm đề cập đến nhiều, chưa có công trình nghiên cứu nào mang tính hệ thống về chủ đề này
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn
Nhiệm vụ:
- Hệ thống hoá những vấn đề lý luận cơ bản, khảo cứu kinh nghiệm thực tiễn của một
số tỉnh, thành phố trong nước liên quan trực tiếp đến nguồn nhân lực và phát triển nguồn nhân lực chất ượng cao nhằm tạo cơ sở cho việc nghiên cứu những vấn đề liên quan ở tỉnh Ninh Bình
- Tập trung vào việc phân tích, đánh giá những khía cạnh quan trọng, qua đó góp phần làm rõ thực trạng phát triển nguồn nhân lực, chất lượng nguồn nhân trong quá trình CNH, HĐH ở tỉnh Ninh Bình
- Đề xuất và luận chứng hệ thống giải pháp góp phần thúc đẩy việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực tỉnh Ninh Bình trong thời kỳ CNH, HĐH
4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu:
Trang 10Luận văn nghiên cứu những vấn đề lý luận, thực tiễn và hệ giải pháp liên quan đến nguồn nhân lực và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực ở tỉnh Ninh Bình trong quá trình CNH, HĐH
Phạm vi nghiên cứu:
Những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến đối tượng nghiên cứu trên chủ yếu được giới hạn trong phạm vi thời gian 2005 - 2010 và 2011- 2015, và tầm nhìn 2020
5 Phương pháp nghiên cứu
Dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử, đường lối và chính sách đổi mới của Đảng và Nhà nước Việt Nam, các phương pháp nghiên cứu của kinh tế chính trị luận văn sẽ áp dụng một số phương pháp nghiên cứu
cụ thể chủ yếu là phương pháp xử lý và kế thừa các tư liệu, số liệu có liên quan; thống kê, điều tra xã hội học, so sánh, phân tích, tổng hợp…
6 Dự kiến những đóng góp mới của luận văn
- Luận giải những vấn đề lý luận cơ bản về nguồn nhân lực và chất lượng nguồn nhân lực;
- Phân tích, đánh giá thực trạng nguồn nhân lực, chất lượng nguồn nhân lực ở tỉnh Ninh Bình trên một số bình diện quan trọng, trong những năm 2005 - 2010;
- Đề xuất được những giải pháp cơ bản nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực phục vụ thiết thực cho phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Ninh Bình trong quá trình CNH, HĐH;
7 Kết cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, những nội dung chính của luận văn sẽ được sắp xếp thành 3 chương:
Chương 1: Công nghiệp hoá, hiện đại hoá và cầu về nhân lực cho công nghiệp hoá Chương 2: Thực trạng nâng cao chất lượng nguồn nhân lực ở tỉnh Ninh Bình trong
những năm qua
Chương 3: Quan điểm và hệ thống giải pháp nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân
lực trong giai đoạn 2011 - 2015 và tầm nhìn đến năm 2020
CHƯƠNG 1
CÔNG NGHIỆP HOÁ, HIỆN ĐẠI HOÁ VÀ CẦU VỀ NHÂN LỰC CHO CÔNG
NGHIỆP HOÁ 1.1 Những khái niệm cơ bản
Trang 111.1.1.1.Công nghiệp hóa, hiện đại hoá
Khái niệm công nghiệp hóa, hiện đại hóa là hai khái niệm có tính lịch sử, nó chỉ xuất hiện khi nền sản xuất đã phát triển Tuy nhiên hai khái niệm này không hình thành đồng thời Khái niệm công nghiệp hóa được xây dựng từ thế kỷ XVII - XVIII, đó là giai đoạn cuộc cách mạng công nghiệp đầu tiên được tiến hành ở Châu Âu
Quan niệm chung nhất về công nghiệp hóa được hiểu là quá trình thay thế lao động thủ công bằng lao động máy móc Cùng với sự phát triển của nền sản xuất xã hội
và sự phát triển của khoa học - công nghệ, khái niệm công nghiệp hóa có sự bổ sung phù hợp với từng giai đoạn phát triển sản xuất
Từ những nhận thức đúng đắn về vai trò, vị trí của công nghiệp hóa, Hội nghị ban chấp hành Trung ương lần thứ 7 (khóa VII), Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VII và các
kỳ Đại hội Đảng tiếp theo đó đã xác định: "Công nghiệp hóa, hiện đại hóa là quá trình
chuyển đổi căn bản, toàn diện các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và quản lý kinh tế - xã hội từ sử dụng sức lao động thủ công là chính sang sử dụng một cách phổ biến sức lao động với công nghệ, phương tiện và phương pháp tiên tiến, hiện đại dựa trên sự phát triển của công nghiệp và tiến bộ khoa học - công nghệ tạo ra năng suất lao động xã hội cao" [8 - 80]
1.1.1.2 Những điều kiện, tiền đề cần thiết cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa
Thứ nhất, phải xây dựng được nguồn nhân lực qua đào tạo với quy mô ngày càng lớn, chất lượng nguồn nhân lực ngày càng được nâng lên, chú trọng đào tạo và sử dụng tốt nguồn nhân lực chất lượng cao
Thứ hai, phải kết hợp sử dụng hiệu quả lực lượng lao động đã qua đào tạo và lực lượng lao động chưa qua đào tạo, đồng thời phải đặt ra lộ trình phù hợp cho công tác đào tạo và đào tạo lại đối với lực lượng lao động chưa qua đào tạo theo hướng giảm nhanh tỷ trọng lao động chưa qua đào tạo, tăng nhanh đội ngũ lao động đã qua đào tạo Thứ ba, khai thác và sử dụng hết lực lượng lao động, phát huy mọi tiềm năng trí tuệ cùng với các yếu tố văn hóa, truyền thống dân tộc, tạo ra sự phát triển kinh tế - xã
hội mạnh mẽ Đúng như Mác - Ăng ghen đã nhận định "Những con người có năng lực
phát triển toàn diện, đủ sức tinh thông và nắm vững nhanh chóng toàn bộ hệ thống sản xuất trong thực tiễn, đáp ứng được nhu cầu khai thác và sử dụng các nguồn lực tự nhiên cho phát triển xã hội" [29-474-475]
1.1.1.3 Những yêu cầu của công nghiệp hóa, hiện đại hóa với nguồn nhân lực và sử dụng nguồn nhân lực