Tiểu luận Luật Dân sự (Phân tích và cho ví dụ minh họa về Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015. Thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản)

Phân tích và cho ví dụ minh họa về Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015. Nêu quan điểm cá nhân về việc áp dụng quy định này trong thực tiễn cuộc sống. Thực hiện hợp đồng khi có hoàn cảnh thay đổi cơ bản. Bộ luật Dân sự năm 2005 không có quy định cụ thể về việc thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản. Trong một số văn bản luật chuyên ngành, đã tồn tại bóng dáng của việc thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản nhưng nội dung của các quy định này không hoàn toàn giống nhau về bản chất pháp lý. Ví dụ Điều 20 Luật Kinh doanh bảo hiểm năm 2000 (sửa đổi, bổ sung năm 2010) quy định về việc thay đổi phí bảo hiểm do cơ sở tính phí bảo hiểm thay đổi. Điều 420 Bộ luận Dân sự 2015 là một bước tiến mới của pháp luật Việt Nam trong vấn đề hợp đồng.

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG 1

CHƯƠNG I: PHÂN TÍCH VÀ CHO VÍ DỤ MINH HỌA VỀ ĐIỀU 420 BỘ LUẬT DÂN SỰ 2015 1

1 Sự cần thiết của quy định về “Thực hiện hợp đồng khi có hoàn cảnh thay đổi cơ bản” tại Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015 2

2 Nội dung của Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015 2

3 Ví dụ minh họa về Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015 7

CHƯƠNG II: QUAN ĐIỂM CÁ NHÂN VỀ VIỆC ÁP DỤNG ĐIỀU 420 BỘ LUẬN DÂN SỰ 2015 TRONG THỰC TIỄN CUỘC SỐNG 9

1 Xác định trường hợp “Hoàn cảnh thay đổi lớn đến mức nếu như các bên biết trước thì hợp đồng đã không được giao kết hoặc được giao kết nhưng với nội dung hoàn toàn khác” 9

2.Phân biệt, làm rõ các khái niệm “thiệt hại” và “các chi phí để thực hiện hợp đồng” 10

3 Bảo vệ quyền lợi của bên có lợi ích bị ảnh hưởng trong quá trình đàm phán sửa đổi, chấm dứt hợp đồng, Tòa án giải quyết vụ việc 11

4 Vai trò của Trọng tài thương mại 11

5 Giới hạn sửa đổi hợp đồng của cơ quan xét xử 12

6.Về tính chất không lường trước được của hoàn cảnh thay đổi cơ bản 13

KẾT LUẬN 14 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤC LỤC

MỞ ĐẦU

Hiện nay, tại Việt Nam, vấn đề loại trừ trách nhiệm vi phạm hợp đồng do

“hoàn cảnh thay đổi” mới đây được ghi nhận tại Điều 420 Bộ luật dân sự 2015 với tên gọi là “Thực hiện hợp đồng khi có hoàn cảnh thay đổi cơ bản” Tuy nhiên, quy định này vẫn còn được biết đến và áp dụng trong thực tiễn pháp lý một cách hạn chế Vấn đề cải cách và hoàn thiện hệ thống hệ thống pháp luật của nước ta phù hợp với nhu cầu hội nhập quốc tế được đặt ra hết sức cấp thiết, đồng thời, khẳng định việc ghi nhận quy định về thực hiện hợp đồng khi có hoàn cảnh thay đổi trong pháp luật Việt Nam hiện hành là cần thiết Do đó, em xin lựa chọn đề bài số 2:

“Phân tích và cho ví dụ minh họa về Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015 Nêu quan điểm cá nhân về việc áp dụng quy định này trong thực tiễn cuộc sống” để nghiên

cứu Bài làm còn nhiều điều chủ quan, thiếu xót, mong thầy cô góp ý, chỉnh sửa,

bổ sung để đề tài được hoàn thiện hơn

NỘI DUNG CHƯƠNG I: PHÂN TÍCH VÀ CHO VÍ DỤ MINH HỌA VỀ

ĐIỀU 420 BỘ LUẬT DÂN SỰ 2015

Bộ luật Dân sự năm 2005 không có quy định cụ thể về việc thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản Trong một số văn bản luật chuyên ngành, đã tồn tại bóng dáng của việc thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản nhưng nội dung của các quy định này không hoàn toàn giống nhau về bản chất pháp lý Ví dụ Điều 20 Luật Kinh doanh bảo hiểm năm 2000 (sửa đổi, bổ sung năm 2010) quy định về việc thay đổi phí bảo hiểm do cơ sở tính phí bảo hiểm thay

đổi Điều 420 Bộ luận Dân sự 2015 là một bước tiến mới của pháp luật Việt Nam trong vấn đề hợp đồng

1 Sự cần thiết của quy định về “Thực hiện hợp đồng khi có hoàn cảnh thay đổi cơ bản” tại Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015

Thứ nhất, quy định mới này hoàn toàn phù hợp với bối cảnh xã hội ở Việt

Nam thường xuyên có sự biến động lớn cả về biên độ và chu kỳ thì sự cứng nhắc của pháp luật trong nhiều trường hợp sẽ làm giảm tính hiệu quả của pháp luật hợp đồng

Thứ hai, quy định này nhằm bảo vệ lợi ích chính đáng của các bên trong

hợp đồng, phù hợp với thông lệ quốc tế, với nguyên tắc Win-Win trong kinh doanh

Thứ ba, quy định này cũng xuất phát từ nguyên tắc bình đẳng, thiện chí

trong quan hệ dân sự

2 Nội dung của Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015

Mục đích giao kết hợp đồng của các bên có thể đạt được hay không không chỉ phụ thuộc vào việc bên kia có tuân thủ hợp đồng hay không, mà còn phụ thuộc vào những điều kiện, hoàn cảnh khách quan mang lại Do đó, nếu hoàn cảnh thực hiện hợp đồng thay đổi cơ bản khiến cho một bên có thể bị thiệt hại nghiêm trọng nếu tiếp tục thực hiện hợp đồng, thì theo yêu cầu của bên đó, hợp đồng có thể chấm dứt hoặc sửa đổi nhằm bảo đảm sự cân bằng về quyền và lợi ích hợp pháp của cá bên

2.1 Điều kiện để xác định hoàn cảnh thay đổi cơ bản

Nội dung này được quy định tại khoản 1 Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015 như sau:

“Hoàn cảnh thay đổi cơ bản khi có đủ các điều kiện sau đây:

a) Sự thay đổi hoàn cảnh do nguyên nhân khách quan xảy ra sau khi giao kết hợp đồng;

b) Tại thời điểm giao kết hợp đồng, các bên không thể lường trước được về

sự thay đổi hoàn cảnh;

c) Hoàn cảnh thay đổi lớn đến mức nếu như các bên biết trước thì hợp đồng

đã không được giao kết hoặc được giao kết nhưng với nội dung hoàn toàn khác;

d) Việc tiếp tục thực hiện hợp đồng mà không có sự thay đổi nội dung hợp đồng sẽ gây thiệt hại nghiêm trọng cho một bên;

đ) Bên có lợi ích bị ảnh hưởng đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết trong khả năng cho phép, phù hợp với tính chất của hợp đồng mà không thể ngăn chặn, giảm thiểu mức độ ảnh hưởng đến lợi ích.”

Thứ nhất, sự thay đổi hoàn cảnh do nguyên nhân khách quan xảy ra sau khi

giao kết hợp đồng Sự thay đổi hoàn cảnh thực hiện hợp đồng phải có tính khách quan, tức là không phụ thuộc vào ý chí chủ quan của các bên trong hợp đồng như bão lũ, cháy, đình công, bạo động, quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền

Thứ hai, tại thời điểm giao kết hợp đồng, các bên không thể lường trước

được về sự thay đổi hoàn cảnh Theo quy định này, hoàn cảnh thay đổi xáy ra sau khi hợp đồng đã được giao kết và các bên không thể lường trước về sự thay đổi

này Tức là, sự thay đổi của hoàn cảnh nằm ngoài ý chí của các bên Quy định này cũng thể hiện tính khách quan của sự thay đổi hoàn cảnh thực hiện hợp đồng

Thứ ba, hoàn cảnh thay đổi lớn đến mức nếu như các bên biết trước thì hợp

đồng đã không được giao kết hoặc được giao kết nhưng với nội dung hoàn toàn khác Theo quy định này, sự thay đổi của hoàn cảnh thực hiện hợp đồng làm cho các bên không thể thực hiện hợp đồng theo những điều khoản đã ký kết Mức độ của sự thay đổi của hoàn cảnh có thể khiến cho việc giao kết hợp đồng sẽ không được diễn ra hoặc diễn ra với nội dung khác Nếu như các bên biết trước sự thay đổi của hoàn cảnh mà vẫn giao kết hợp đồng với nội dung trước đó thì hợp đồng sẽ không thẻ thực hiện được hoặc viêc thực hiện hợp đồng sẽ gây ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của các bên

Thứ tư, việc tiếp tục thực hiện hợp đồng mà không có sự thay đổi nội dung

hợp đồng sẽ gây thiệt hại nghiêm trọng cho một bên Đây là quy định nhằm xác định mức độ ảnh hưởng của sự thay đổi hoàn cảnh thực hiện hợp đồng Việc thay đổi hoàn cảnh thực hiện hợp đồng dẫn đến các bên buộc phải thay đổi nội dung của hợp đồng đã được giao kết trước đó Nếu như không thay đổi nội dung của hợp đồng thì sẽ gây thiệt hại nghiêm trọng cho một bên Thiệt hại nghiêm trọng được

để cập ở đây được hiểu là nếu thiệt hại xảy ra, thì một trong các bên không đạt được mục đích giao kết hợp đồng

Thứ năm, bên có lợi ích bị ảnh hưởng đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết

trong khả năng cho phép, phù hợp với tính chất của hợp đồng mà không thể ngăn chặn, giảm thiểu mức độ ảnh hưởng đến lợi ích Đây là quy định nhằm xác định nghĩa vụ của bên bị ảnh hưởng bởi sự thay đổi của hoàn cảnh thực hiện hợp đồng Nếu như bên có lợi ích bị ảnh hưởng yêu cầu chấm dứt hoặc sửa đổi hợp đồng thì bản thân họ cũng có nghĩa vụ ngặn chặn, giảm thiểu mức độ ảnh hưởng của sự

thay đổi hoàn cảnh đến lợi ích của mình Khi bên có lợi ích bị ảnh hưởng đưa ra yêu cầu chấm dứt hoặc thay đổi nội dung hợp đồng thì phải chứng minh đầy đủ các điều kiện, đặc biệt phải chứng minh mình đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết mà vẫn không thể ngăn chặn, giảm thiểu mức độ ảnh hưởng đến lợi ích từ sự thay đổi đó

2.2 Quyền yêu cầu đàm phán lại hợp đồng

Nội dung này được quy định tại khoản 2 Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015 như sau:

“Trong trường hợp hoàn cảnh thay đổi cơ bản, bên có lợi ích bị ảnh hưởng

có quyền yêu cầu bên kia đàm phán lại hợp đồng trong một thời hạn hợp lý.”

Khi hoàn cảnh thực hiện hợp đồng thay đổi cơ bản, bên có lợi ích bị ảnh hưởng có quyền yêu cầu bên kia đàm phán lại nhằm làm thay đổi các nội dung của hợp đồng đã được ký kết trước đó Tuy nhiên, quyền này phải được thực hiện trong một thờ hạn hợp lý kể từ khi sự thay đổi của hoàn cảnh diễn ra trên thực tế Nếu hết thời hạn được coi là hợp lý đó mà bên có lợi ích bị ảnh hưởng không yêu cầu bên kia đàm phán lại thì coi như họ đã không có nhu cầuđàm phán để thay đổi nội dung của hợp đồng và phải chấp nhận thiệt hại xảy ra đó

2.3 Vai trò của Tòa án trong trường hợp thực hiện hợp đồng khi có hoàn cảnh thay đổi cơ bản

Nội dung này được quy định tại khoản 3 Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015 như sau:

“Trường hợp các bên không thể thỏa thuận được về việc sửa đổi hợp đồng trong một thời hạn hợp lý, một trong các bên có thể yêu cầu Tòa án:

a) Chấm dứt hợp đồng tại một thời điểm xác định;

b) Sửa đổi hợp đồng để cân bằng quyền và lợi ích hợp pháp của các bên do hoàn cảnh thay đổi cơ bản.

Tòa án chỉ được quyết định việc sửa đổi hợp đồng trong trường hợp việc chấm dứt hợp đồng sẽ gây thiệt hại lớn hơn so với các chi phí để thực hiện hợp đồng nếu được sửa đổi.”

Khi có đủ 5 điều kiện được quy định tại khoản 1 Điều 420 Bộ luật Dân sự

2015 mà các bên không thể thỏa thuận được về việc sửa đổi hợp đồng trong một thời hạn hợp ly thì một trong các bên có quyền yêu cầu Tòa án:

+ Chấm dứt hợp đồng tại một thời điểm xác định;

+ Sửa đổi hợp đồng để cân bằng quyền và lợi ích hợp pháp của các bên do hoàn cảnh thay đổi cơ bản

Tòa án chỉ được quyết định việc sửa đổi hợp đồng trong trường hợp việc chấm dứt hợp đồng sẽ gây thiệt hại lớn hơn so với các chi phí để thực hiện hợp đồng nếu được sửa đổi

2.4 Thực hiện nghĩa vụ theo hợp đồng trong quá trình đàm phán sửa đổi, chấm dứt hợp đồng

Nội dung này được quy định tại khoản 4 Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015 như sau:

“Trong quá trình đàm phán sửa đổi, chấm dứt hợp đồng, Tòa án giải quyết

vụ việc, các bên vẫn phải tiếp tục thực hiện nghĩa vụ của mình theo hợp đồng, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.”

Về nguyên tắc, khi hợp đồng có hiệu lực thì các bên phải thực hiện nghĩa vụ theo hợp đồng, cho nên trong quá trình đàm phán sửa đổi, chấm dứt hợp đồng, Tòa

án giải quyết vụ việc, các bên vẫn phải tiếp tục thực hiện nghĩa vụ của mình theo hợp đồng, trừ trường hợp có thỏa thuận khác

3 Ví dụ minh họa về Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015

A và B đã ký hợp đồng về mặt bằng để buôn bán với giá thuê nhà rất cao trong vòng 20 năm bởi khu vực có giáp với trung tâm thương mại, Tuy nhiên sau

5 năm buôn bán có lãi ổn định thì đến năm thứ 6 cơ quan nhà nước quy hoạch khu vực này, trong đó có trung tâm thương mại để làm đường ray xe lửa Điều này dẫn tới việc kinh doanh, buôn bán của A bị ảnh hưởng rất lớn Doanh thu giảm xuống tới 80% vì không còn khách hàng A đã có các hoạt động nhằm cải thiện tình hình như kiến nghị xem xét lại quyết định quy hoạch của cơ quan nhà nước hay các chiến dịch mới nhằm thu hút khách hàng nhưng không có hiệu quả Trong trường hợp này nếu tiếp tục hợp đồng thì A sẽ bị thiệt hại rất lớn

Trong trường hợp này, việc quy hoạch của cơ quan nhà nước được xác định

là hoàn cảnh thay đổi cơ bản vì:

+ Đây là một quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, xảy ra sau thời điểm giao kết hợp đồng 6 năm Cả bên A và bên B đều không thể áp đặt ý chí chủ quan của mình tới sự việc này nên việc quy hoạch của cơ quan nhà nước là một nguyên nhân hoàn toàn khách quan

+ Tại thời điểm giao kết hợp đồng, cả hai bên chủ thể đều không thể lường trước được, biết trước được kế hoạch quy hoạch của cơ quan nhà nước 6 năm sau

đó Sự thay đổi này hoàn toàn nằm ngoài phạm vi ý chí của A và B

+ Nếu khi giao kết hợp đồng, 2 bên biết được kế hoạch quy hoạch trung tâm thương mại của cơ quan nhà nước thì các điều khoản của hợp đồng có thể được

thay đổi với nội dung khác như giảm giá thuê mặt bằng, giảm thời hạn cho thuê, hoặc thậm chí hợp đồng sẽ không được giao kết

+ Nếu vẫn tiếp tục thực hiện hợp đồng mà không có sự sửa đổi thì thiệt hại đối với việc kinh doanh của A sẽ rất nghiêm trọng Doanh thu giảm xuống tới 80%

vì không còn khách hàng do trung tâm thương mại đã được quy hoạch để làm đường ray xe lửa

+ Bên A - bên có lợi ích bị ảnh hưởng đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết trong khả năng cho phép, phù hợp với tính chất của hợp đồng mà không thể ngăn chặn, giảm thiểu mức độ ảnh hưởng đến lợi ích như kiến nghị với cơ quan nhà nước về viếc xem xét lại quyết định quy hoạch trung tâm thương mại hay các chiến dịch mới nhằm thu hút khách hàng nhưng không có hiệu quả

Vì những lý do trên, quyết định quy hoạch của cơ quan nhà nước chính là hoàn cảnh thay đổi cơ bản và bên A có quyền yêu cầu bên B đàm phán lại hợp đồng trong một thời hạn hợp lý Nếu trong thời hạn đó, hai bên không thể thỏa thuận được về việc sửa đổi hợp đồng trong một thời hạn hợp lý, một trong các bên

có thể yêu cầu Tòa án: Chấm dứt hợp đồng tại một thời điểm xác định hoặc sửa đổi hợp đồng để cân bằng quyền và lợi ích hợp pháp của cả hai bên do hoàn cảnh thay đổi cơ bản Tòa án chỉ được quyết định việc sửa đổi hợp đồng trong trường hợp việc chấm dứt hợp đồng sẽ gây thiệt hại lớn hơn so với các chi phí để thực hiện hợp đồng nếu được sửa đổi

Trong quá trình đàm phán sửa đổi, chấm dứt hợp đồng, Tòa án giải quyết vụ việc, bên A vẫn phải thực hiện các nghĩa vụ theo hợp đồng như nghĩa vụ trả tiền thuê mặt bằng, nghĩa vụ bảo quản tài sản thuê, Bên B vẫn phải thực hiện nghĩa vụ đảm bảo quyền sử dụng tài sản cho bên A Nếu trường hợp hai bên có thỏa thuận hoãn thực hiện nghĩa vụ trong quá trình đàm phán sửa đổi, chấm dứt hợp đồng,

Tòa án giải quyết vụ việc thì A và B sẽ không phải thực hiện các nghĩa vụ theo hợp đồng nữa

CHƯƠNG II: QUAN ĐIỂM CÁ NHÂN VỀ VIỆC ÁP DỤNG

ĐIỀU 420 BỘ LUẬN DÂN SỰ 2015 TRONG THỰC TIỄN CUỘC SỐNG

Việc ghi nhận điều khoản loại trừ trách nhiệm vi phạm hợp đồng vào pháp luật Việt Nam, cụ thể là quy đinh tại Điều 420 Bộ luật dân sự 2015, là kết quả của tiến trình cải cách tư pháp nói chung, hứa hẹn sự ưu việt của pháp luật Việt Nam trong thực tiễn giải quyết tranh chấp hợp đồng giai đoạn tới; nhưng đồng thời cũng đặt ra thách thức mới trong việc nghiên cứu các vấn đề lý luận, khảo sát thực trạng pháp luật và thực tiễn áp dụng pháp luật trong cuộc sống Theo quan điểm cá nhân,

em xét thấy có một số vấn đề cần được giải quyết triệt để trong áp dụng vào thực tiễn cuộc sống với quy định này như sau:

1 Xác định trường hợp “Hoàn cảnh thay đổi lớn đến mức nếu như các bên biết trước thì hợp đồng đã không được giao kết hoặc được giao kết nhưng với nội dung hoàn toàn khác”

Vấn đề này được quy định theo điểm c khoản 1 Điều 420 Bộ luật Dân sự

2015, là một trong năm điều kiện của hoàn cảnh thay đổi cơ bản Quy định này cần được hướng dẫn cụ thể, bởi đây là điều kiện trung tâm để xác định sự thay đổi cơ bản của hoàn cảnh Quy định này cần được hướng dẫn cụ thể, bởi đây là điều kiện trung tâm để xác định sự thay đổi cơ bản của hoàn cảnh

Tiếp cận từ góc độ so sánh, bình luận chính thức của Bộ Nguyên tắc UNIDROIT (Viện Quốc tế về nhất thể hóa pháp luật tư - The International

Institute for the Unification of Private Law) năm 1994 cho rằng: “Nếu việc thực

hiện nghĩa vụ có thể quy đổi ra tiền, chi phí thực hiện nghĩa vụ hoặc giá trị của nghĩa vụ thay đổi từ 50% trở lên có thể được xem là thay đổi cơ bản” Tuy nhiên,

nhận định trên không được các học giả ủng hộ, bởi vì họ cho rằng con số 50% được đưa ra là quá thấp và có phần tùy tiện Thực tiễn tài phán tại nhiều quốc gia cũng thể hiện rằng sự thay đổi hoàn cảnh phải rất lớn mới được xem là hoàn cảnh thay đổi cơ bản Ví dụ, Tòa án Đức thường yêu cầu phần chi phí tăng thêm phải bằng hoặc hơn 150% chi phí ban đầu mới được coi là hoàn cảnh thay đổi cơ bản, trong khi Tòa án Nga thường yêu cầu mức tăng từ 100% trở lên so với chi phí ban đầu Để áp dụng trong thực tiễn Việt Nam, các nhà làm luật cần có các văn bản hướng dẫn chi tiết hơn về tỷ lệ chi phí trong các loại hợp đồng cụ thể phù hợp với điều kiện nước ta

2.Phân biệt, làm rõ các khái niệm “thiệt hại” và “các chi phí để thực hiện hợp đồng”

Khoản 3 Điều 420 Bộ luật Dân sự 2015 quy định, trường hợp các bên không thể thỏa thuận về việc sửa đổi hợp đồng trong một thời hạn hợp lý, thì một trong các

bên có thể yêu cầu Tòa án sửa đổi hoặc chấm dứt hợp đồng Tuy nhiên, “Tòa án

chỉ được quyết định việc sửa đổi hợp đồng trong trường hợp việc chấm dứt hợp đồng sẽ gây thiệt hại lớn hơn so với các chi phí để thực hiện hợp đồng nếu được sửa đổi” Các khái niệm “thiệt hại” và “các chi phí để thực hiện hợp đồng” trong

điều luật này cần được làm rõ Cụ thể, thiệt hại mà việc chấm dứt hợp đồng gây ra cho bên nào sẽ được sử dụng để so sánh với các chi phí để thực hiện hợp đồng? Thậm chí là có tính toán đến chi phí, lợi ích của người thứ ba hay không?