Việc nghiên cứu lôgíc học hình thức, đặc biệt là chỉ ra quá trình hình thành, phát triển cũng như vai trò của các quy luật cơ bản của nó trong nhận thức là rất cần thiết để có cái nhìn đ
Trang 1
VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC
XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
VIỆN TRIẾT HỌC
ĐẶNG THỊ THUí ĐIỆU
Vấn đề quy luật cơ bản của t- duy trong lôgíc học ph-ơng tây
Chuyờn ngành: Triết học
Mó số: 60 22 80 LUẬN VĂN THẠC SỸ TRIẾT HỌC Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Gia Thơ
HÀ NỘI – 2008
Trang 2
MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Chúng ta đang sống trong thời kỳ văn minh trí tuệ mà năng lực tư duy
là giá trị cơ bản đảm bảo sự phát triển bền vững, mạnh mẽ của xã hội Những thành quả mà con người đạt được có sự đóng góp không nhỏ của lôgíc học hình thức Do đó, điều quan trọng là phải nâng cao năng lực tư duy, muốn vậy chúng ta phải tôn trọng các quy luật của nó Việc nghiên cứu lôgíc học là điều cần thiết và có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc nâng cao chất lượng tư duy
Lôgíc học là khoa học nghiên cứu tư duy lôgíc của con người Mọi đối tượng đều có hai mặt là nội dung và hình thức, do đó tư duy cũng có hai mặt phân biệt nhau là nội dung và hình thức Khoa học lôgíc, vì vậy cũng được chia thành hai phân môn nghiên cứu hai phần đó của tư duy, lôgíc biện chứng thiên về nghiên cứu nội dung của tư duy, lôgíc hình thức là khoa học nghiên cứu hình thức của tư duy Theo những quan niệm khá phổ biến thì, lôgíc học biện chứng đồng nhất với phép biện chứng và lý luận nhận thức, vì vậy vai trò của nó trong nhận thức và nghiên cứu khoa học là rất to lớn không thể phủ nhận được Vai trò của lôgíc hình thức, dường như ít được thừa nhận là quan trọng như vai trò của lôgíc biện chứng có lẽ vì cái vẻ "hình thức" của nó Nhưng vì tất cả các sự vật đều có nội dung và hình thức, cho nên sẽ là thiếu sót và siêu hình nếu chúng ta chỉ nhận thức một mặt nào đó của sự vật, việc tuyệt đối hoá nội dung hay hình thức đều không nên vì nó không chỉ dẫn đến những cái nhìn lệch lạc mà còn tạo ra một lỗ hổng lớn trong nhận thức Nội dung và hình thức là hai mặt của một đối tượng, không có nội dung hay hình thức thuần túy, nội dung và hình thức luôn gắn bó chặt chẽ với nhau, mặc dù
Trang 3
nội dung là cái quan trọng quyết định hình thức nhưng hình thức cũng có tính độc lập tương đối và có khả năng tác động trở lại nội dung, việc quá xem trọng vai trò của nội dung hay hình thức đều là sai lầm, do vậy tuyệt đối hoá vai trò của một trong hai lôgíc học và xem nhẹ vai trò của lôgíc học kia cũng
là sai lầm Việc nghiên cứu lôgíc học hình thức, đặc biệt là chỉ ra quá trình hình thành, phát triển cũng như vai trò của các quy luật cơ bản của nó trong nhận thức là rất cần thiết để có cái nhìn đúng đắn về vị trí của lôgíc học hình thức trong hệ thống nhận thức khoa học
Với tư cách là khoa học nghiên cứu các hình thức của tư duy, lôgíc học hình thức giúp con người có ý thức rõ hơn về các quy luật của tư duy Do vậy, lôgíc học hình thức có vai trò rất lớn trong việc "cải thiện" khả năng tư duy
Nó giúp con người tư duy một cách có hệ thống, nhất quán, chính xác, rõ ràng
và không rơi vào mâu thuẫn lôgíc, điều đó dẫn chúng ta đến thói quen tư duy chặt chẽ, sử dụng chính xác các thuật ngữ trong cuộc sống Việc tiếp thu kiến thức lôgíc học còn giúp chúng ta khám phá ra chân lý một cách nhanh nhất, ngắn nhất thông qua việc sử dụng thành thạo các tri thức đó Lôgíc học hình thức không chỉ cần thiết cho hoạt động học tập mà còn rất cần thiết trong cuộc sống sinh hoạt hàng ngày của mỗi người
Các quy luật cơ bản của tư duy lôgíc có vai trò không nhỏ trong hoạt động nhận thức và nghiên cứu khoa học Vì là các quy luật cơ bản của tư duy nên chúng có phạm vi tác động rất lớn, mang tính phổ biến đối với quá trình nhận thức của con người Việc tiếp thu đúng các quy luật cơ bản của lôgíc học hình thức là một trong những điều kiện cần để đạt tới chân lý khách quan, giúp chúng ta phát hiện ra mâu thuẫn trong lập luận, từ đó cho phép con người chính xác hoá các sự kiện, hiện tượng để có thể chỉ đạo hoạt động thực tiễn một cách có hiệu quả Trong những trường hợp cụ thể những quy luật này đóng vai trò là công cụ đắc lực giúp chúng ta có được lựa chọn tối ưu nhất
Trang 4
Tuy nhiên, như đã nói, chúng ta có thể vận dụng những quy luật này một cách tự phát, nhưng việc tìm hiểu, lĩnh hội chúng một cách tự giác, khoa học sẽ giúp con người chủ động và thuận lợi hơn trong quá trình khám phá, tiếp thu chân lý mới
Tư duy lôgíc chính là một bộ phận hợp thành, một bộ phận không thể thiếu của tư duy khoa học Việc nâng cao năng lực tư duy lôgíc có vai trò đặc biệt quan trọng nhất là trong thời kỳ thế giới bước vào toàn cầu hoá, con người ngày càng phải đối mặt với những thách thức mới của cuộc sống, với những căn bệnh trầm kha của nhân loại, với những tệ nạn mới và có khi còn phải tỉnh táo cả với những "cơ hội" mới Chỉ một tư duy lôgíc đương nhiên không thể giải quyết được hết những vấn nạn của cuộc sống đầy khó khăn, trắc trở, nhưng nó lại là một bước đi không thể thiếu trong quá trình đạt được những thành tựu mới trên mọi lĩnh vực của cuộc sống con người
Phần lớn sách giáo khoa, tài liệu hiện tại đều trình bày các quy luật cơ bản của tư duy hình thức nhưng lại chưa được thống nhất, thậm chí có tài liệu còn trình bày không đúng, không chính xác tinh thần, bản chất của các quy luật này Đặc biệt trong các tài liệu, giáo trình lôgíc hình thức chưa có tài liệu nào trình bày một cách khái quát lịch sử các quan niệm về quy luật lôgíc hình thức
Sự phát triển của khoa học lôgíc ngày càng nhanh, mạnh mẽ và có những diễn biến phức tạp, nên việc có những đánh giá, có cái nhìn tổng quan
về lôgíc học hình thức cũng như về các quy luật cơ bản của nó không chỉ là điều cần thiết mà còn là việc cần làm ngay Điều đó được quy định không chỉ bởi vai trò của nó đối với nhận thức của con người mà còn vì tương lai phát triển khoa học
Trang 5
Chớnh vỡ những lý do như đã nêu trên mà chúng tôi chọn đề tài “Vấn
đề quy luật cơ bản của tư duy trong lôgic học phương Tây” làm đề tài luận
văn thạc sĩ
2 Tình hình nghiên cứu đề tài
Lôgíc học hình thức có vai trò rất lớn trong việc rèn luyện, phát triển tư duy, nhưng lôgíc học hình thức chỉ được đưa vào giảng dạy ở một số ít trường đại học, còn ở các trường cao đẳng và trung cấp thì người học gần như không được học môn học này Ở nước ngoài, ngay ở trình độ phổ thông trung học học sinh đã được học và nắm vững tri thức của môn khoa học quan trọng này
Ở nước ta, không chỉ có học sinh phổ thông mà nhiều khoa và nhiều trường đại học cũng không đưa môn học này vào chương trình giảng dạy Có thể nói rằng, ở nước ta, lôgíc học hình thức vẫn còn là một môn khoa học "trẻ" Ngay những người giảng dạy, nghiên cứu lôgíc học trước các khái niệm được coi là
cơ bản mà có khi vẫn còn phải tranh luận rất nhiều Điều đó được thể hiện rất
rõ trong hội thảo khoa học do Viện Triết học tổ chức tháng 12/2006: "Lôgíc học: những vấn đề nảy sinh trong nghiên cứu, giảng dạy và ý nghĩa của nó",
và hội thảo về lôgíc học được tổ chức mới đây (7/2008) tại thành phố Hồ Chí Minh Các bài viết, các bài trao đổi ý kiến trong giới lôgíc học vẫn toát lên những băn khoăn, trăn trở để có được cách nhìn nhận thống nhất về khoa học này, trước hết là với những vấn đề then chốt nhất, trong đó có vấn đề về quy luật cơ bản của tư duy
Những nghiên cứu về lôgíc học trong giới hạn mà chúng tôi sưu tầm được đã thể hiện tinh thần đầy trách nhiệm của những người nghiên cứu và giảng dạy lôgíc học cố gắng làm cho môn khoa học này ngày càng phát triển
Trang 6
vừa theo hướng phổ cập, vừa theo hướng chuyên sâu Trong bài: "Lôgíc hình
thức và phương pháp của toán học" [49] tác giả Vũ Văn Viên đã phân tích rõ
quan hệ giữa lôgíc hình thức và phương pháp của toán học đồng thời khẳng định rằng phương pháp của toán học cũng chính là phương pháp của lôgíc hình thức cổ điển, tác giả cũng chỉ ra vai trò to lớn của lôgíc cổ điển đối với
việc xây dựng các mô hình toán học trừu tượng Với bài viết: “Chính xác hoá các nội dung cơ bản của lôgíc học truyền thống” [47] tác giả trên cho rằng, sở
dĩ các tài liệu không trình bày đúng nội dung của các quy luật lôgíc hình thức
là do đã không quán triệt được đối tượng nghiên cứu của môn khoa học này, không thấy được tính nhất quán của các quy luật và đặc biệt là không chú ý phân biệt quy luật loại trừ cái thứ ba với quy luật mâu thuẫn Chính vì thế nên nội dung của hai quy luật này thường được phát biểu không chuẩn xác Từ nhận định đó, tác giả đã đưa ra quan niệm của mình về nội dung của các quy luật Chúng tôi cho rằng bài viết này thể hiện tinh thần xây dựng rất cao, rất sát với vấn đề mà luận văn này nghiên cứu Tác giả Nguyễn Cảnh Hồ trong
bài: "Mấy ý kiến trao đổi xung quanh các quy luật của lôgíc học" [13] cho
rằng sự trình bày quy luật mâu thuẫn và quy luật loại trừ cái thứ ba ở các giáo trình đại học là thiếu chính xác vì nó không những không giúp cho việc hiểu đúng nội dung của quy luật mà còn gây ra những băn khoăn thắc mắc cho người đọc Theo tác giả để làm rõ nội dung của hai quy luật này chúng ta cần phải hiểu rõ cơ sở của lôgíc học hình thức Nội dung của ba quy luật đầu tiên của tư duy chính là sự cụ thể hoá yêu cầu khắt khe của nguyên tắc đồng nhất trừu tượng đối với tư duy trong khi phản ánh hiện thực khách quan Riêng với quy luật mâu thuẫn thì còn có một nguyên nhân khác nữa làm chúng ta hiểu sai về quy luật này là khi diễn đạt quy luật mâu thuẫn người ta đã không chú
ý, không phân biệt một cách rõ ràng nội dung của các loại mâu thuẫn Theo tôi, ngay trong cách trình bày của tác giả thì nội dung của những khái niệm
Trang 7
mâu thuẫn trong quy luật và trong khái niệm không có gì khác nhau, còn khi trình bày vấn đề này trong phán đoán thì có lẽ tác giả đã lầm giữa nội hàm của khái niệm với bản thân khái niệm khi được diễn đạt ở khía cạnh khác nhau
Bài: “Đôi điều trao đổi với tác giả cuốn: “Tỡm hiểu lụgic học”” [31] của
Trọng Nhân đã chỉ ra các lỗi lôgíc trong cuốn “Tìm hiểu lôgíc” của Lê Tử Thành Trọng Nhân không tập trung vào toàn bộ các vấn đề của lôgíc học mà chỉ đề cập đến vấn đề “Những hình thức cơ bản của tư duy” như khái niệm, phán đoán Sự phê phán của Trọng Nhân về cơ bản là đúng duy chỉ có điểm phê phánư về suy luận là sai vì từ hai phán đoán đơn nhất và phán đoán bộ phận ta không thể có suy luận đúng, ngay cả ví dụ ông đưa ra cũng vi phạm quy tắc lôgíc vì trong suy luận đó M không chu diên lần nào Nguyễn Ngọc
Hà có bài: "Phi mâu thuẫn có phải bao giờ cũng là quy luật của tư duy đúng đắn?" [7], bài viết đã đặt vấn đề về tính đúng đắn của quy luật mâu thuẫn
Theo tác giả, một số nhà triết học mácxít khẳng định rằng phi mâu thuẫn không phải bao giờ cũng là quy luật đúng đắn của tư duy vì vẫn có những mâu thuẫn lôgíc là đúng, chỉ có lôgíc biện chứng mới là khoa học đúng đắn và xứng đáng là công cụ của hoạt động nhận thức và nghiên cứu khoa học Theo tôi, khẳng định quy luật phi mâu thuẫn là đúng nhưng cần giải thích rõ hơn về vấn đề này nếu không rất dễ gây ra nhận thức sai vấn đề Sở dĩ có tình trạng này là vì đối tượng của lôgíc học hình thức là tư duy phản ánh về đối tượng ở phẩm chất xác định, ở trạng thái tĩnh tại, nhưng tất cả các sự vật hiện tượng trong thế giới kể cả tư duy lại tồn tại trong trạng thái vận động và biến đổi không ngừng, do đó khi đem nội dung của quy luật phi mâu thuẫn áp dụng vào xem xét tư duy phản ánh sự vật ở trạng thái vận động và phát triển thì không còn phù hợp nữa Bản thân lôgíc học hình thức vẫn là công cụ đắc lực trong hoạt động nhận thức và nghiên cứu khoa học vì lôgíc hình thức chính là giai đoạn không thể thiếu của lôgíc biện chứng, trong hoạt động nhận thức và
Trang 8
nghiên cứu khoa học chúng ta phải sử dụng kết hợp và hợp lý cả hai loại lôgíc này thì mới đạt được kết quả như mong muốn Đến ngay cả tư duy siêu hình vẫn có những điểm hợp lý và cần thiết cho hoạt động nhận thức và nghiên cứu
khoa học Đặc biệt trong cuốn “Các vấn đề lôgíc truyền thống” [30], Phạm
Đình Nghiệm đã tuyển chọn và giới thiệu hơn mười bài viết khác nhau về lôgíc học hình thức trong đó những bài về các quy luật của tư duy
Ngoài ra còn rất nhiều bài nghiên cứu khác cũng đề cập đến lôgíc học
như: “Về mối quan hệ qua lại giữa lôgíc biện chứng và lôgíc hình thức” [15],
“Lôgíc quy nạp và vai trò của nó trong nhận thức khoa học” [41], “Quy luật
tư duy lôgíc trong lôgíc học Phật giáo” [32], “Sự phân biệt giữa mâu thuẫn biện chứng và mâu thuẫn lôgíc hình thức” [17].v.v Những bài này đã có vai
trò rất lớn trong việc gợi mở vấn đề nghiên cứu cho tác giả luận văn
Số lượng các bài viết, bài nghiên cứu về lôgic học không phải là ít nhưng riêng về quy luật cơ bản của tư duy hình thức và nhất là về các quan niệm của các nhà tư tưởng trong lịch sử về quy luật của tư duy không phải nhiều, do vậy vẫn cần được tiếp tục viết thêm
3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn
Mục đích:
- Nghiên cứu nội dung, sự tác động của các quy luật tư duy hình thức
cơ bản thông qua sự trình bày của một số nhà triết học, lôgíc học phương Tây
Nhiệm vụ:
- Trình bày sự hình thành và phát triển tư tưởng của Aristotle về các quy luật lôgíc học hình thức cơ bản
Trang 9
- Trình bày và phân tích quan điểm của một số nhà triết học, nhà lôgíc học phương Tây sau Aristotle về các quy luật lôgíc học hình thức cơ bản: đồng nhất, mâu thuẫn, loại trừ cái thứ ba, lý do đầy đủ
- Nêu ý nghĩa của các quy luật cơ bản của tư duy trong nhận thức khoa học
4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
- Cơ sở lý luận: dựa trên cơ sở thế giới quan, phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, nhất là phần về tư duy và quan hệ của nó với tồn tại
- Phương pháp: phân tích, tổng hợp, lôgíc và lịch sử, so sánh, diễn dịch
và quy nạp
5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Quy luật cơ bản của tư duy không chỉ có các quy luật của tư duy hình thức mà còn bao gồm cả các quy luật của tư duy biện chứng, nhưng đề tài chỉ giới hạn ở các quy luật cơ bản của tư duy mà lôgíc hình thức nghiên cứu
- Do thời gian và trình độ của tác giả có hạn nên luận văn chưa thể trình bày hết các quan niệm về quy luật cơ bản của tư duy hình thức trong toàn bộ quá trình phát triển của lôgíc học phương Tây, mà mới chỉ trình bày quan điểm của một số tác giả tiêu biểu như: Aristotle, Lepnit, Kant, Hêghen và của một số nhà lôgíc học đầu thế kỷ XX như: Vasilev, Lucasevich, Geitinh, Post,
Reikhenbach, Glinvenko, v.v…
6 Cái mới của luận văn
- Làm rõ đóng góp của các nhà triết học, lôgíc học trong lịch sử vào sự phát triển các quan niệm về quy luật cơ bản của tư duy lôgíc và khẳng định những cống hiến có giá trị của họ
Trang 10
- Phân tích những đặc trưng của các quy luật cơ bản của tư duy hình thức
7 Ý nghĩa thực tiễn của luận văn
- Luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho sinh viên, học viên cao học chuyên ngành lôgíc học
8 Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 2 chương và 7 tiết
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
Tiếng Việt
1 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2008), Giáo trình triết học Mác Lê-nin, Nxb
Chính trị Quốc gia, Hà Nội
2 Quang Chiến (2000), Chân dung triết gia Đức, Trung tâm Văn hoá Ngôn
ngữ Đông Tây, Hà Nội
3 Phan Đình Diệu (1993), "Lôgíc hình thức và nhận thức khoa học", Triết
học, (4), tr 34-37
4 Phạm Văn Dương (2004), “Lôgíc học với việc xây dựng phương pháp
nhận thức khoa học”, Triết học, (7), tr 58-62
5 Phạm Văn Đức (1994), "Những đặc trưng cơ bản của phạm trù quy luật",
Triết học, (1), tr 21-25
6 Phạm Văn Đức (1997), Phạm trù quy luật trong lịch sử triết học phương
Tây, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội