Truyện thơ nôm tống trân cúc hoa nhìn từ góc độ văn học và văn hóa dân gian

Qua đó không chỉ hiểu hơn về truyện thơ Nôm Tống Trân – Cúc Hoa mà còn tìm ra được những đặc điểm riêng, nét độc đáo của truyện thơ này trong sự so sánh, liên hệ với các thể loại khác c

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

********

TRỊNH THỊ PHƯƠNG HOA

TRUYỆN THƠ NÔM TỐNG TRÂN – CÚC HOA

NHÌN TỪ GÓC ĐỘ VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA DÂN GIAN

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Văn học dân gian

HÀ NỘI – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

********

TRỊNH THỊ PHƯƠNG HOA

TRUYỆN THƠ NÔM TỐNG TRÂN – CÚC HOA

NHÌN TỪ GÓC ĐỘ VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA DÂN GIAN

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Văn học dân gian

Mã số: 60 22 01 25

Người hướng dẫn: GS.TS Lê Chí Quế

HÀ NỘI - 2015

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài: 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

4 Mục đích nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Bố cục luận văn 4

Chương 1: KHẢO SÁT CÁC DẠNG TỒN TẠI CỦA TRUYỆN THƠ 5 TỐNG TRÂN – CÚC HOA 5

1.1 Tổng quan về đề tài, cơ sở lý luận và thực tiễn: 5

1.2 Các dạng lưu truyền của truyện thơ Tống Trân – Cúc Hoa:

Error! Bookmark not defined

1.3 Làng An Cầu kể chuyện Tống Trân – Cúc HoaError! Bookmark not defined

1.3.1 Tổng quan về làng An Cầu và xã Tống TrânError! Bookmark not defined

1.3.2 Sự tích về Tống Trân – vị thần được thờ trong đền Error!

Bookmark not defined

1.3.3 Tóm tắt truyện thơ Nôm Tống Trân – Cúc Hoa Error!

Bookmark not defined

1.4 Truyện Trạng nguyên (Lai Chang nguyên).Error! Bookmark not defined

1.5 Những điểm tương đồng và khác biệt của hai dạng văn bản lưu

truyền của truyện thơ Tống Trân – Cúc Hoa.Error! Bookmark not

defined

1.5.1 Điểm tương đồng .Error! Bookmark not defined 1.5.2 Sự khác biệt .Error! Bookmark not defined

Chương 2: TRUYỆN THƠ TỐNG TRÂN – CÚC HOA NHÌN TỪ

Error! Bookmark not defined

GÓC ĐỘ VĂN HỌC Error! Bookmark not defined 2.1 Những yếu tố văn học dân gian trong truyện thơ Tống Trân – Cúc Hoa .Error! Bookmark not defined

2.1.1 Kết cấu, cốt truyện .Error! Bookmark not defined 2.1.2 Nhân vật .Error! Bookmark not defined 2.1.3 Yếu tố kì ảo .Error! Bookmark not defined 2.1.4 Ngôn ngữ .Error! Bookmark not defined

2.2 Những yếu tố văn học viết trong truyện thơ Nôm Tống Trân – Cúc Hoa Error! Bookmark not defined Chương 3: TRUYỆN THƠ TỐNG TRÂN – CÚC HOA NHÌN TỪ GÓC ĐỘ VĂN HÓA DÂN GIAN Error! Bookmark not defined 3.1 Đền thờ Tống Trân – Cúc Hoa tại làng An CầuError! Bookmark not defined

3.1.1 Lịch sử xây dựng và quá trình tồn tại của đền Tống Trân Error!

Bookmark not defined

3.1.2 Những đặc trưng giá trị kiến trúc, điêu khắc đền Tống Trân.

Error! Bookmark not defined

3.2 Những yếu tố văn hóa dân gian Error! Bookmark not defined

3.2.1 Lễ hội Error! Bookmark not defined 3.2.2 Phong tục, tập quán Error! Bookmark not defined

3.2.3 Tín ngưỡng Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 7

PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

1

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài:

Truyện thơ Nôm là một hiện tượng văn học, văn hóa độc đáo của dân tộc Truyện thơ Nôm là loại hình tự sự bằng thơ dùng văn tự Nôm, “phản ánh cuộc sống xã hội thông qua sự trình bày, miêu tả có tính chất hoàn chỉnh vận mệnh, tính cách nhân vật bằng một cốt truyện với hệ thống biến cố và sự kiện” (Nguyễn Thị Nhàn) Truyện thơ Nôm là một loại truyện kể bằng thơ Do đó, muốn đánh giá đúng giá trị nghệ thuật của truyện thơ Nôm cần phải chú ý đến tính chất truyện kể của chúng Đó là một nét đặc trưng nghệ thuật của truyện thơ Nôm

Truyện thơ Nôm có sức cuốn hút đặc biệt mạnh mẽ đối với mọi tầng lớp người Việt Nam Ngay từ thời trung đại, loại hình văn chương này đã được cả cộng đồng quan tâm Do đó, việc nghiên cứu tìm hiểu cũng được đặt ra từ lâu, nhưng kết quả của những nỗ lực này còn hạn chế

Chọn đề tài “Truyện thơ Nôm Tống Trân – Cúc Hoa nhìn từ góc độ văn

học và văn hóa dân gian”, tôi muốn đi tìm hiểu về một loại hình văn học và tác phẩm mà chưa có dịp tìm hiểu nhiều Qua đó không chỉ hiểu hơn về truyện thơ

Nôm Tống Trân – Cúc Hoa mà còn tìm ra được những đặc điểm riêng, nét độc

đáo của truyện thơ này trong sự so sánh, liên hệ với các thể loại khác của văn học Việt Nam

Hưng Yên là một tỉnh thuộc đồng bằng châu thổ sông Hồng, nằm ở trung tâm của Đồng bằng Bắc bộ, nơi không chỉ nổi tiếng vì truyền thống khoa bảng

mà còn là nơi lưu giữ một hệ thống truyền thuyết, lễ hội dân gian phong phú, có giá trị cao, mang đặc trưng của vùng Đồng bằng châu thổ sông Hồng Lễ hội đền

Tống Trân và truyện thơ Nôm Tống Trân – Cúc Hoa mang tính truyền thống cao

đẹp, tưởng nhớ tới danh nhân văn hóa - tấm gương sáng ngời về tinh thần vượt

khó ham học, tài năng đức độ… Do vậy việc nghiên cứu truyện thơ Nôm Tống

Trân – Cúc Hoa có ý nghĩa rất quan trọng

Việc tìm hiểu truyện thơ Nôm Tống Trân – Cúc Hoa sẽ góp phần bổ sung

một chút ít tư liệu cho việc sưu tầm và nghiên cứu văn học dân gian nói riêng và văn hóa dân gian nói chung ở làng An Cầu của Hưng Yên; đáp ứng nhu cầu của đời sống tinh thần, tâm linh của cư dân trong vùng Đồng thời cũng làm sáng rõ

2

một luận điểm mà trong Nghị quyết Hội nghị Ban chấp hành Trung ương Đảng lần thứ V khóa VIII về việc “Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc” đã nêu rõ: “Di sản văn hóa là tài sản vô giá, gắn kết cộng đồng dân tộc, là cốt lõi của bản sắc dân tộc, là cơ sở để sáng tạo những giá trị mới và giao lưu văn hóa Cần phải hết sức coi trọng, bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống”

Hiện nay các công trình nghiên cứu, sưu tầm truyện thơ Nôm, lễ hội đã có những bước phát triển đáng kể song ở các địa phương còn ít được quan tâm Trong bối cảnh chung đó, truyện thơ Nôm và lễ hội cổ truyền ở làng An Cầu cũng không là ngoại lệ

Với tấm lòng của người con đã được sinh ra và lớn lên trên quê hương đất

Trạng, tôi chọn đề tài: “Truyện thơ Nôm Tống Trân – Cúc Hoa nhìn từ góc độ

văn học và văn hóa dân gian” làm luận văn, hi vọng điều đó sẽ giúp tôi không chỉ hiểu rõ hơn vốn văn học dân gian của quê hương mình nói riêng mà còn hiểu đúng và sâu hơn văn hóa dân gian của đất nước mình nói chung; đồng thời phát huy vốn văn hóa dân gian truyền thống trong thời kỳ đổi mới hiện nay ở địa phương

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Mặc dù di tích – lễ hội đền Tống Trân đã tồn tại và phát triển cùng lịch sử của vùng đất, nhưng từ trước cho đến nay chưa có một công trình nào nghiên cứu

về truyện thơ Nôm cũng như lễ hội này một cách có hệ thống Bên cạnh đó, những nguồn tư liệu liên quan đến sự ra đời, tồn tại của nhân vật Tống Trân cũng

ít ỏi Chúng ta chỉ có thể bắt gặp những bài viết, những tư liệu về tiểu sử, sự nghiệp nhân vật Tống Trân, những tư liệu giới thiệu khái quát về di tích đền

Tống Trân

Cho tới nay, tư liệu về di tích lễ hội đền Tống Trân cũng chưa có nhiều, có thể kể tới một số nguồn tư liệu ít ỏi có liên quan đến hướng nghiên cứu của đề tài:

- Trịnh Như Tấu, “Hưng Yên địa chí” (1934), trong đó có đề cập đến nhân vật Tống Trân, địa danh làng An Cầu và đến Tống Trân

3

- Hồ sơ khoa học về di tích đến Tống Trân của Ban quản lý di tích và danh thắng Hưng Yên Trong đó tập trung tìm hiểu: Lịch sử hình thành, tồn tại của di tích, phần lễ hội có đề cập đến thời gian diễn ra lễ hội,…

- Cuốn “Văn hóa – văn nghệ dân gian Hưng Yên” của NXB Hội nhà văn –

2005 Cũng viết về lễ hội đền Tống Trân nhưng rất vắn tắt

- Cuốn “Những di tích danh thắng tiêu biểu” của NXB Văn hóa thông tin – 2005 Cũng viết về đền Tống Trân song còn sơ sài

- Trong cuốn “Đại Nam nhất thống chí tập 3” của NXB Thuận Hóa, phần viết địa danh và đền miếu có nhắc đến đền Tống Trân và vài dòng tóm tắt tiểu sử Tống Trân

- Trên báo Hưng Yên – số ra 1640 ngày 01/06/2007 đăng bài: “Ánh sáng văn hóa từ trạng Gầu – Tống Trân” của Nguyễn Đức Can, trong bài viết này tác giả có đề cập đến sự tích Tống Trân – Cúc Hoa, lễ hội và ảnh hưởng của nó đến đời sống văn hóa, sinh hoạt văn hóa của cư dân trong vùng, nhưng cũng chỉ trong phạm vi một góc của tờ báo

Từ những nghiên cứu sơ bộ các kết quả của những tác giả đi trước, cho đến nay thấy rằng vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu toàn diện, sâu sắc

về truyện thơ Nôm Tống Trân – Cúc Hoa và lễ hội đền Tống Trân Những tư liệu

trên sẽ là những tư liệu bước đầu giúp cho tôi tham khảo, kế thừa, tiếp thu để triển khai đề tài của mình

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu của đề tài là những yếu tố văn học và văn hóa

dân gian trong truyện thơ Nôm Tống Trân – Cúc Hoa Phần những yếu tố văn

học dân gian tập trung nghiên cứu: cốt truyện, nhân vật, yếu tố kì ảo, ngôn ngữ Một số tính chất văn học viết trong truyệnnhư: nội dung, nhân vật, ngôn ngữ, không gian, yếu tố trữ tình, mâu thuẫn giai cấp, thể thơ,… Phần văn hóa dân gian tập trung nghiên cứu: các nghi lễ, trò diễn trong lễ hội, phong tục tập quán, tín ngưỡng… Luận văn tiếp cận và nghiên cứu di tích đền Tống Trân vì đây là địa điểm diễn ra lễ hội và vị thần được thờ ở đây cũng chính là vị thần được tưởng niệm trong lễ hội

4

3.2 Về không gian tập trung chủ yếu nghiên cứu thôn An Cầu, xã Tống Trân, huyện Phù Cừ, tỉnh Hưng Yên Ngoài ra còn mở rộng phạm vi nghiên cứu đến các di tích khác trong thôn, trong xã có các nhân vật được đón rước về dự lễ hội tại đền Tống Trân

3.3 Về thời gian, đối với lễ hội, luận văn tập trung nghiên cứu sâu hơn lễ hội đền Tống Trân xưa Đồng thời nghiên cứu lễ hội đền Tống Trân đã và đang phục hồi hiện nay để tìm ra những tư liệu xưa bổ sung cho lễ hội nay thêm phong phú và mang nét cổ truyền

4 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở những nguồn tư liệu của các tác giả đi trước và giá trị hiện có của di tích – lễ hội đền Tống Trân, luận văn tập trung khảo sát các yếu tố văn học

dân gian trong truyện thơ Nôm Tống Trân – Cúc Hoa trên các phương diện nội dung và hình thức nghệ thuật, đồng thời chỉ ra ý nghĩa vai trò của truyện Tống

Trân – Cúc Hoa trong đời sống dân gian qua việc khảo sát lễ hội đền thờ Tống

Trân

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu phân tích và tổng hợp Tập

hợp, hệ thống hóa tư liệu liên quan để phân tích, đánh giá, đối chiếu, so sánh

Từ việc tiếp cận đối tượng nghiên cứu dưới góc độ văn hóa học, luận văn

sử dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành trong văn hóa học: Lịch sử, bảo tàng học, mỹ thuật học, dân tộc học,…

6 Bố cục luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn chia làm 3 chương như sau:

Chương 1: Khảo sát các dạng tồn tại của truyện thơ Nôm Tống Trân –

Cúc Hoa

Chương 2: Truyện thơ Nôm Tống Trân – Cúc Hoa nhìn từ góc độ văn học

và văn học dân gian

Chương 3: Truyện thơ Nôm Tống Trân – Cúc Hoa nhìn từ góc độ văn hóa

dân gian

5

Chương 1: KHẢO SÁT CÁC DẠNG TỒN TẠI CỦA TRUYỆN THƠ

TỐNG TRÂN – CÚC HOA 1.1 Tổng quan về đề tài, cơ sở lý luận và thực tiễn:

Truyện Nôm là một bộ phận văn học khá độc đáo và có giá trị của nền văn học phong kiến Việt Nam Ðây là một loại hình tự sự có khả năng phản ánh hiện thực với một phạm vi tương đối rộng, vì vậy có người gọi truyện thơ Nôm là trung thiên tiểu thuyết (tiểu thuyết vừa) Bộ phận văn học này được sáng tác bằng chữ Nôm và phần lớn được viết theo thể lục bát- thể thơ quen thuộc nhất với quần chúng Một số ít khác viết theo thể thất ngôn bát cú (thơ Ðường luật), tác phẩm Lâm Tuyền kỳ ngộ thuộc loại này

Bộ phận văn học này có một số lượng khá lớn và có vị trí rất quan trọng

trong đời sống tinh thần của quần chúng lao động

Giá trị của truyện Nôm đã được khẳng định qua thời gian tồn tại của nó và lòng hâm mộ của quần chúng ở nhiều thế hệ Song hiện tại khi nghiên cứu bộ phận văn học này chúng ta sẽ gặp một số vấn đề khó giải quyết như: Nguồn gốc,

sự phát triển, thời điểm sáng tác

Hình thức đầu tiên của các truyện Nôm là những bài hát tự sự của các nghệ nhân hát rong (hiện tượng hát rong xuất hiện ở nước ta từ thế kỷ nào thì chưa xác định được, chỉ biết rằng khi có các đô thị thì đã có nhiều người sống bằng nghề này, nhất là sau thế kỷ XV)

Những bài hát tự sự này phần lớn đưọc các nghệ nhân sáng tác hoặc dựa trên cơ sở của truyện cổ dân gian, hoặc rút ra từ một truyện Nôm đã có trước Càng về sau, những bài hát này càng được bồi bổ thêm về mặt nội dung cũng như nghệ thuật và đến một lúc nào đó bài hát đã được ghi vào trong sách, từ đó chính thức trở thành một truyện Nôm

Nơi thứ hai sản sinh ra các truyện Nôm là các nhà chùa của đạo phật Ðể tuyên truyền đạo phật cho các tín đồ mà phần đông là không biết chữ, một số nhà

sư có học đã nghĩ ra cách diễn Nôm một số sự tích trong kinh phật, hình thức này ngày càng phát triển và nhiều truyện Nôm đã xuất hiện theo con đường này

Trong hai hình thức trên cái nào có trước, cái nào có sau chúng ta vẫn chưa xác định được

6

Truyện Nôm ra đời và tồn tại với hình thái đầu tiên là truyện Nôm truyền khẩu Sau một thời gian dài, khi phong trào truyện Nôm truyền khẩu phát triển mạnh mẽ thì các nho sĩ bình dân và bác học đã mạnh dạn sử dụng loại hình văn học này để sáng tác, hoặc ghi chép lại những truyện Nôm đã có Từ đó truyện Nôm viết được xuất hiện Cũng như mọi hình thái sáng tác, truyện Nôm không phải là đã kế tiếp nhau một cách dứt khoát mà mỗi cái khi xuất hiện đều tồn tại song song với những cái xuất hiện trước hoặc sau nó

Cho đến nay chúng ta vẫn chưa xác định được truyện Nôm viết xuất hiện vào thời gian nào và sự phát triển của nó trong lịch sử văn học Bởi vì cho đến nay hầu hết các truyện Nôm còn lại đều không có tên tác giả và thời điểm sáng tác

Hiện nay chúng ta còn một số lượng khá lớn truyện Nôm không còn tên tác giả và thời điểm sáng tác, người ta gọi bộ phận văn học này là truyện Nôm khuyết danh Nguyên nhân của hiện tượng văn học này? Có ba nguyên nhân

Do tâm lý coi thường các sáng tác bằng chữ Nôm của các nhà nho Tâm

lý này đã ảnh hưởng đến nhiều tầng lớp khác nhau trong xã hội kể cả những người sáng tác Do bị coi thường (bị coi là loại văn học nhảm nhí, nôm na, mách qué) cho nên khi các sáng tác bằng chữ Nôm ra đời tác giả của chúng không được chú ý đến và dần dần bị quên lãng

Do sự cấm đoán, thái độ thù địch của giai cấp thống trị Ðể tránh búa rìu của bọn chúng, nhiều tác giả đã không dám lưu danh trong sáng tác Ðây là một nguyên nhân quan trọng

Nguyên nhân văn học: Trước khi được ghi chép bằng chữ quốc ngữ, truyện Nôm được lưu hành trong nhân dân chủ yếu là bằng miệng Qua một thời gian dài lưu hành từ người này sang người khác, từ vùng này sang vùng khác nhiều truyện Nôm dần dần mất tên tác giả ban đầu và trở thành tác phẩm khuyết

danh, có truyện đã trở nên rất gần gũi với các truyện cổ dân gian

Truyện Nôm có một số lượng khá lớn hơn nữa lại do nhiều tầng lớp khác nhau sáng tác cho nên nội dung cũng như nghệ thuật của nó đều không thuần nhất Ðể tiện cho việc nghiên cứu người ta đã tiến hành phân loại bộ phận văn

học này Dựa theo những căn cứ khác nhau mà có những cách phân loại khác