Truyện ngắn trần thùy mai từ góc nhìn văn hóa

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- PHẠM THỊ THU HƯƠNG TRUYỆN NGẮN TRẦN THÙY MAI TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học Việt N

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

PHẠM THỊ THU HƯƠNG

TRUYỆN NGẮN TRẦN THÙY MAI

TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Hà Nội - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

PHẠM THỊ THU HƯƠNG

TRUYỆN NGẮN TRẦN THÙY MAI

TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Hà Văn Đức

Hà Nội-2015

Lời cảm ơn!

Trước hết, em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy cô trong Khoa Văn học – Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã chỉ bảo, giúp đỡ em trong suốt quá trình học tập tại Khoa

Em cũng xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc và chân thành nhất đến PGS.TS Hà Văn Đức – người Thầy đã hướng dẫn, chỉ bảo em rất tận tình, tạo điều kiện để em có thể hoàn thành luận văn này

Em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến gia đình, bạn bè và lãnh đạo, đồng nghiệp tại Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội đã giúp đỡ, tạo mọi điều kiện để em hoàn thành luận văn!

Hà Nội, mùa thu 2015

Học viên

Phạm Thị Thu Hương

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 10

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 10

5 Phương pháp nghiên cứu 11

6 Ý nghĩa của luận văn 11

7 Cấu trúc của luận văn 11

CHƯƠNG 1: MỐI QUAN HỆ GIỮA VĂN HỌC – VĂN HÓA VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NHÀ VĂN TRẦN THÙY MAI 12

1.1 Khái niệm văn hóa – văn học 12

1.1.1 Văn hóa 12

1.1.2 Văn học 18

1.2 Mối quan hệ giữa văn hóa và văn học 19

1.2.1 Văn học là sản phẩm và hiện thân của văn hóa 19

1.2.2 Văn học là sự kiến tạo và kết tinh các giá trị văn hóa 22

1.3 Phương pháp tiếp cận văn hóa học trong nghiên cứu văn học 24

1.3.1 Các cách tiếp cận trong nghiên cứu văn học 24

1.3.2 Đặc điểm và ưu thế của phương pháp tiếp cận văn học dưới góc nhìn văn hóa 26

1.3.3 Biểu hiện của văn hóa trong văn học 28

1.4 Hành trình sáng tác của nhà văn Trần Thùy Mai 29

1.4.1 Vài nét về cuộc đời – sự nghiệp nhà văn 29

1.4.2 Quan điểm sáng tác của Trần Thùy Mai 32

1.5 Tiểu kết 35

CHƯƠNG 2: NHỮNG GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA TRẦN THÙY MAI 36

2.1 Không gian và thời gian 36

2.1.1 Không gian văn hóa 36

2.1.2 Thời gian văn hóa 44

2.2 Con người văn hóa 46

2.2.1 Văn hóa ẩm thực 47

2.2.2 Văn hóa tâm linh 50

2.2.3 Văn hóa ứng xử 58

2.4 Tiểu kết 77

CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT CỦA TRUYỆN NGẮN TRẦN THÙY MAI TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA 79

3.1 Biểu tượng văn hóa 79

3.1.1 Khái niệm về biểu tượng văn hóa 79

3.1.2 Một số biểu tượng văn hóa trong truyện ngắn Trần Thùy Mai 82

3.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 92

3.2.1 Nghệ thuật miêu tả chân dung nhân vật 92

3.2.2 Nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật 96

3.3 Ngôn ngữ và giọng điệu 99

3.3.1 Sử dụng hiệu quả lớp từ ngữ địa phương và lớp từ ngữ tôn giáo 99

3.3.2 Giọng điệu trữ tình, nhẹ nhàng rất Huế 102

3.4 Tiểu kết 107

KẾT LUẬN 109

TÀI LIỆU THAM KHẢO 111

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Mỗi một dân tộc, một đất nước, một vùng đất trên thế giới đều có cho riêng mình những bản sắc văn hóa không thể pha lẫn Có thể nói, văn hóa chính là cơ sở

để nhận ra một dân tộc, một đất nước Và văn học nằm trong văn hóa, là một trong những yếu tố quan trọng nhất góp phần hình thành nên bản sắc văn hóa dân tộc Văn học truyền tải văn hóa, lưu giữ văn hóa, kiến tạo văn hóa, bồi đắp tâm hồn và nâng văn hóa lên những tầm cao mới Mối quan hệ văn hóa – văn học là mối quan

hệ gắn bó khăng khít không thể tách rời

Tiếp cận tác phẩm từ góc nhìn văn hóa không phải là một hướng tiếp cận quá mới Tuy nhiên, so với các hướng tiếp cận khác thì đây vẫn là một hướng tiếp cận muộn hơn ở nước ta Văn học từ góc nhìn văn hóa giúp chúng ta có khả năng khai thác sâu giá trị nội tại của tác phẩm, có cái nhìn vừa bao quát, vừa sâu sắc toàn diện đời sống văn hóa của cả cộng đồng dân tộc…

Truyện ngắn với những đặc điểm riêng, thế mạnh riêng đã giữ một vị trí quan trọng trong văn học, biểu hiện rõ ràng, sâu sắc và tinh tế những giá trị văn hóa của dân tộc, thời đại Truyện ngắn với sự đa dạng, phong phú về ngôn ngữ, nhân vật, tình tiết; nội dung truyền tải nhiều giá trị văn hóa tinh thần sâu sắc Mối quan

hệ giữa truyện ngắn nói riêng và văn học nói chung với văn hóa luôn vận động, phát triển theo từng thời kỳ, vì vậy mà mà luôn cần những nghiên cứu mới, tìm tòi, khám phá theo dòng chảy văn hóa – văn học

Truyện ngắn Việt Nam hiện đại với sự xuất hiện của nhiều cây bút mới, đặc biệt sau 1986 với sự lên ngôi của những cây bút nữ đã đem đến cho văn học những làn gió mới Đối tượng phản ánh của văn học được khám phá, soi chiếu ở nhiều bình diện, tầng bậc Giữa một rừng hoa nhiều hương sắc thì truyện ngắn của Trần Thùy Mai là một đóa hoa riêng với sắc màu không sặc sỡ nhưng nhẹ nhàng, tinh tế

và lan tỏa Xuất hiện trên văn đàn từ vai trò là một cô giáo, sau đó là một biên tập viên, Trần Thùy Mai đã thấu cảm được những vấn đề xã hội đương đại, những khổ

2

đau của con người để rồi truyền tải vào những trang văn một phong cách riêng Truyện ngắn Trần Thùy Mai dưới sự soi rọi của cái nhìn văn hóa mang một vẻ đẹp riêng, gợi mở những hướng tiếp cận sâu hơn về mặt nội dung và tư tưởng nghệ thuật

Cho đến thời điểm hiện tại, những công trình nghiên cứu truyện ngắn Trần Thùy Mai nói riêng và truyện ngắn nói chung từ góc nhìn văn hóa vẫn chưa nhiều

và cũng rất ít các công trình tiếp cận được sâu bản chất của vấn đề Xuất phát từ những yêu cầu cấp thiết trên, chúng tôi quyết định lựa chọn đề tài: “Truyện ngắn Trần Thùy Mai từ góc nhìn văn hóa”, hi vọng sẽ góp một cách nhìn mới, nhận ra những giá trị văn hóa tiềm ẩn dưới những trang viết của Trần Thùy Mai

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Khoa nghiên cứu về văn hóa đã được hình thành và phát triển rất lâu trên

thế giới, hướng nghiên cứu văn hóa học nảy sinh từ những năm 50 ở Anh với trường phái Birmingham (R Williams, R.Hoggart), ở Đức với trường phái Frankfurt (D Kellner), những năm 70 ở Pháp với R.Barthes sau đó lan sang Úc, Canada, Mĩ… sau đó là những nghiên cứu trọng tâm hơn của E.B Tylor trong cuốn

Văn hóa nguyên thủy xuất bản tại London năm 1871 đến những nghiên cứu của

Kroeber và C.Kluckhohn năm 1952, đưa ra những quan điểm về văn hóa trong cuốn

sách: Văn hóa – tổng luận phê phán các quan điểm và định nghĩa (Culture: a

critical review of concepts and definitions) Đặc biệt là những nghiên cứu của

M.Bakhtin về văn hóa văn học trong những công trình tiêu biểu của ông như Sáng

tác của François Rabelais và văn hóa dân gian thời Trung cổ và Phục hưng (1965)

đã khẳng định mối quan hệ gắn bó giữa văn hóa và văn học Phương pháp nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa ngày càng nhận được sự quan tâm nghiên cứu và

đã có sức hút rất lớn với nhiều nhà nghiên cứu ngôn ngữ, văn hóa, văn học như F.de Saussure, Mikhail Epstein, V Skhlovsi, Yuri Lotman

2.2 Ở Việt Nam, khuynh hướng tiếp cận văn học từ văn hóa thì xuất hiện đã

lâu, thậm chí từ phê điểm trung đại: khi Phạm Quý Thích bình luận Kiều là Nhất

phiếu tài tình thiên cổ lụy, Tân thanh đáo để vị thùy thương; Trần Trọng Kim

nghiên cứu Truyện Kiều từ quan điểm Phật giáo, Hoài Thanh khảo sát từ luồng gió

3

mới của văn hóa phương Tây phần “Một thời đại thi ca” trong Thi nhân Việt

Nam,… Tuy nhiên nhìn nhận phương pháp nghiên cứu này một cách hệ thống, chỉ

ra được lịch sử các quan niệm về phương pháp, nội dung cụ thể của phương pháp,

và sự vận dụng phương pháp ra sao vẫn là một vấn đề rộng mở đối với các nhà nghiên cứu văn học của Việt Nam

Trong những thập kỉ gần đây, tổ chức Văn hóa, Khoa học và Giáo dục Liên hiệp quốc UNESCO đã rất chú tâm đến việc giữ gìn và phát huy truyền thống, bản sắc văn hóa của từng dân tộc Mỗi quốc gia đều nhận thức được giá trị quan trọng của văn hóa, coi văn hóa là nền tảng, động lực phát triển, văn hóa được coi trọng và gắn với nhiều ngành trong xã hội, vì vậy mà nghiên cứu văn học cũng không nằm ngoài xu thế ấy Đặc biệt, khi bộ môn văn hóa học và nhân học văn hóa xuất hiện ở Việt Nam thì văn hóa bắt đầu được coi như một nhân tố chi phối văn học

Những năm đầu thế kỉ XX ở nước ta, hướng tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa đã được nhiều học giả, các nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu Từ việc đưa ra những quan điểm về mặt nhận thức, lí luận dựa theo lý thuyết phương Tây áp dụng vào thực tiễn Việt Nam đến việc thực nghiệm trên một số tác phẩm của các tác gia tiêu biểu, giới nghiên cứu đã tạo nên một bức tranh nghiên cứu văn hóa – văn học

dưới sự soi rọi của ánh sáng văn hóa Năm 1985, trong công trình Tìm hiểu phong

cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều, nhà văn hóa học – GS Phan Ngọc đã sớm

nhận ra và vận dụng những yếu tố văn hóa xã hội để tìm ra những đặc trưng của

phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều Năm 1994, trong cuốn sách Văn hóa

Việt Nam và cách tiếp cận mới, GS Phan Ngọc cũng đã đưa ra những quan điểm về

văn hóa, cách tiếp cận văn hóa trong văn học, gợi mở nhiều hướng nghiên cứu khác nhau cho các học giả sau này Và khi một số công trình của M.Bakhtin được dịch và giới thiệu ở Việt Nam thì hướng đi này càng được thuyết phục Đến năm 1995, GS

Trần Đình Hượu với công trình Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại nghiên

cứu văn học Việt Nam từ Nho giáo đã chỉ ra được đặc điểm của giai đoạn văn học

kể từ đầu Lê đến cuối Nguyễn, mối quan hệ giữa Nho giáo và văn học Việt Nam trung đại và đưa ra những hình mẫu nhà nho (hành đạo, ẩn dật, tài tử) như là một

4

giả thuyết làm việc Điều này, về sau, được GS.TS Trần Ngọc Vương cụ thể hóa

bằng một cái nhìn loại hình học trong Nhà nho tài tử và văn học Việt Nam (1995) Nhà nghiên cứu Đỗ Lai Thúy trong Hồ Xuân Hương hoài niệm phồn thực đã thấy

được và lý giải những biểu tượng đa nghĩa, lấp lửng trong thơ Hồ Xuân Hương

bằng tín ngưỡng phồn thực, còn PGS.TS Trần Nho Thìn trong Văn học trung đại

Việt Nam dưới góc nhìn văn hóa (2003) đã đi một bước tiến mới khi đưa ra quan

điểm nghiên cứu văn học trung đại từ những phạm trù cơ bản của văn hóa trung đại

để tránh hiện đại hóa văn học dân tộc Như vậy, các tác giả như: GS Đặng Thai Mai, GS Đào Duy Anh, GS Nguyễn Văn Huyên, nhà phê bình văn học Hoài Thanh, GS Phan Ngọc, GS Trần Đình Hượu, GS Phạm Vĩnh Cư, GS Trần Đình Sử,… đã đặt những nền móng đầu tiên cho việc nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa khi xem tác phẩm như một cấu trúc văn hóa, kí hiệu văn hóa, văn bản của văn hóa

và đặt trong tương quan so sánh với văn hóa

Tiếp sau bước đi có tính chất mở đầu đó, đã có nhiều học giả mạnh dạn áp dụng phương pháp tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa cho các công trình nghiên cứu của mình Có thể kể ra đây một số công trình nghiên cứu thành công trong việc

tiếp cận văn học từ góc nhìn văn hóa như: Văn học trung đại Việt Nam dưới góc

nhìn văn hóa, PGS.TS Trần Nho Thìn, Nhà xuất bản (Nxb) Giáo dục, 2003; Bản sắc Việt Nam qua giao lưu văn học, PGS.TS Nguyễn Bá Thành, Nxb Đại học Quốc

gia Hà Nội, 2004; Thơ Mới từ góc độ văn hóa – văn học, Luận án Tiến sĩ, Hoàng Thị Huế, Học viện Khoa học Xã hội, 2007; Tiếp cận Truyện Kiều từ góc nhìn văn

hóa, PGS.TS Lê Nguyên Cẩn, Nxb Thông tin và Truyền thông, 2011; Văn chương

Vũ Bằng dưới góc nhìn văn hóa, Luận án Tiến sĩ, Đỗ Thị Ngọc Chi, Học viện Khoa

học Xã hội, 2013;…

2.3 Cho đến nay, với trên ba mươi năm cầm bút, Trần Thùy Mai đã cho ra

đời 12 tập truyện ngắn và xác định được chỗ đứng riêng của mình trong lòng công chúng yêu văn học Sáng tác của Trần Thùy Mai cũng nhận được nhiều sự quan tâm của giới phê bình, nghiên cứu văn học Đã có nhiều bài viết, bài báo và một số công trình khoa học nghiên cứu về truyện ngắn Trần Thùy Mai Tuy nhiên, vấn đề

5

nghiên cứu về truyện ngắn của Trần Thùy Mai còn khá khiêm tốn và rời rạc Hầu hết những bài viết về Trần Thuỳ Mai mới chỉ dừng lại ở nhận xét khái quát, sơ bộ

và bộc bạch ấn tượng, cảm xúc về một tập truyện hay một tác phẩm cụ thể nào đó Tuy vậy, cũng đã có một số bài viết chỉ ra được dấu ấn riêng trong sáng tác của nữ nhà văn này Đặc biệt ở phần nghiên cứu sâu, có thể thấy một số luận văn, luận án

đã có những đóng góp nhất định trong việc phân tích, nhận định về nội dung và

nghệ thuật tác phẩm của Trần Thùy Mai như: Đề tài Ngôn ngữ trong truyện ngắn

Trần Thùy Mai, Luận văn Thạc sĩ, Nguyễn Thị Thanh Bình, Trường Đại học Vinh,

2008, đề tài bước đầu đã có những phân tích, đánh giá, nhận định sâu sắc về ngôn

ngữ trong truyện Trần Thùy Mai; Đề tài Thế giới nghệ thuật truyện ngắn Trần Thùy

Mai, Luận văn Thạc sĩ, Phùng Thu Phương, Trường Đại học Khoa học Xã hội và

Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2010 đã nghiên cứu những đối tượng thẩm mĩ chủ yếu trong truyện ngắn Trần Thùy Mai như: tình yêu, cảm hứng lịch sử, màu sắc văn hóa Huế và phân tích sâu một số thủ pháp nghệ thuật trong truyện ngắn Trần Thùy Mai như: thủ pháp xây dựng nhân vật, nghệ thuật xây dựng cốt truyện, ngôn

ngữ, giọng điệu; Luận văn cùng tên Thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Trần

Thùy Mai, Luận văn Thạc sĩ, Lê Thị Thanh Hiệp, Trường Đại học Đà Nẵng, 2011

cũng đã có những nghiên cứu cơ bản về nghệ thuật trong truyện Trần Thùy Mai, từ

đó đưa ra được những đặc trưng khái quát về phong cách nghệ thuật của Trần Thùy

Mai; Đề tài gia đình trong truyện ngắn Trần Thùy Mai, Y Ban và Nguyễn Thị Thu

Huệ, Luận văn Thạc sĩ, Lê Thị Huệ, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn,

Đại học Quốc gia Hà Nội, 2014 đã nghiên cứu một khía cạnh sâu hơn của vấn đề,

đề tài về gia đình cũng là một đề tài quen thuộc được khai thác nhiều và tác giả luận văn đã biết lồng ghép, so sánh hết sức khéo léo đề tài gia đình trong truyện ngắn của

ba nhà văn nữ tiêu biểu; Đề tài Nhân vật nữ trong truyện ngắn Trần Thùy Mai,

Luận văn Thạc sĩ, Nguyễn Thị Trang Nhung, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2,

2014 đã đi sâu vào tìm hiểu một trong những hình tượng tiêu biểu của truyện ngắn Trần Thùy Mai – đó là nhân vật người phụ nữ mang những đặc trưng của người phụ

111

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Sách, báo, tạp chí

1 A Ia Phlier (2003), “Văn hoá học là gì?”, Tạp chí Văn hoá nghệ thuật, số 2,

tr 92-96, tr.92

2 Trần Thúy An (2007), Người phụ nữ hiện đại qua cái nhìn của một số nhà

văn nữ, Luận văn Thạc sĩ, Trường Đại học Sư phạm Tp Hồ Chí Minh

3 Nguyễn Thị Thanh Bình (2008), Ngôn ngữ trong truyện ngắn Trần Thùy

Mai, Luận văn Thạc sĩ, Trường Đại học Vinh

4 Đỗ Thị Ngọc Chi (2013), Văn chương Vũ Bằng dưới góc nhìn văn hóa, Luận

án Tiến sĩ, Học viện Khoa học Xã hội, Hà Nội

5 Đoàn Văn Chúc (1997), Xã hội học Văn hóa, Viện Văn hóa và Nxb Văn hóa

- Thông tin, Hà Nội

6 Vũ Dũng (2000), Từ điển tâm lí học, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội

7 Nguyễn Văn Đông (2013), Truyện ngắn Sơn Nam và Bình Nguyên Lộc từ

góc nhìn văn hóa, Luận án Tiến sĩ, Trường Đại học Khoa học Xã hội và

Nhân văn, Đại học Quốc gia Tp Hồ Chí Minh

8 Hà Văn Đức (1990), Tác phẩm văn học (Tập 1 – Viết chung), Nxb Khoa học

Xã hội, Hà Nội

9 G.N.Pôspêlôv (1998), Dẫn luận nghiên cứu văn học, Nxb Giáo dục, Hà Nội

10 Nguyễn Thị Hải Hà (2013), Truyện ngắn Đỗ Bích Thúy nhìn từ góc độ văn

hóa, Luận văn Thạc sĩ, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại

học Quốc Gia Hà Nội

11 Hồ Thế Hà (1997), Tìm trong trang viết, Nhà xuất bản Thuận Hóa, Huế

12 Phạm Vũ Lửa Hạ (2003), Thời gian nhìn qua lăng kính văn hóa, Thời báo

Kinh tế Sài Gòn, số ra ngày 2/1, tr 9 - 15

13 Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (2009), Từ điển thuật ngữ văn

học, Nxb Giáo dục, Hà Nội