Tìm hiểu việc thực hiện nhóm quyền được bảo vệ trong công ước quốc tế về quyền trẻ em của các gia đình người dân thành phố hà nội hiện nay

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Lê Thị Vân Tìm hiểu việc thực hiện nhóm quyền được bảo vệ trong công ước quốc tế về quyền trẻ em của các gia đình ngư

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Lê Thị Vân

Tìm hiểu việc thực hiện nhóm quyền được bảo vệ trong công ước quốc tế về quyền trẻ em của các gia đình người dân thành phố Hà Nội hiện nay

Luận văn Thạc sĩ Xã hội học

Mã số: 60 31 30 Người hướng dẫn: TS Mai Thị Kim Thanh

Hà Nội - 2008

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt ba năm ngồi trên ghế nhà trường với sự dìu dắt, dạy

dỗ của các thầy cô giáo trong trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, đặc biệt là các thầy cô trong Khoa Xã hội học, hôm nay em

đã hoàn thành luận văn tốt nghiệp của mình, em xin trân trọng bày tỏ lòng cảm ơn tới:

Các thầy cô trong khoa Xã hội học đã dạy dỗ, chỉ bảo em trong quá trình học tập, nghiên cứu tại trường, đặc biệt là quá trình viết Luận văn tốt nghiệp

Đặc biệt em xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc tới Cô giáo hướng dẫn: Tiến sĩ Mai Thị Kim Thanh, người đã tận tình giúp đỡ, tạo điều kiện giúp đỡ em trong suốt quá trình nghiên cứu hoàn thành khoá luận Sự thành công của em ngày hôm nay là nhờ sự giúp đỡ quý báu của Cô

Cuối cùng em xin bảy tỏ lòng biết ơn vô hạn tới gia đình và những người thân của em, những nguời đã động viên tinh thần to lớn

và ủng hộ nguồn vật chất trong suốt thời gian em học tập và hoàn thành khoá luận

Em xin trân trọng cảm ơn!

MỤC LỤC

PHẦN I: MỞ ĐẦU Trang

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu 6

2 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài 7

2.1 Ý nghĩa khoa học 7

2.2 Ý nghĩa thực tiễn 8

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 8

3.1 Mục đích nghiên cứu 8

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 8

4 Đối tượng, khách thể, phạm vi nghiên cứu 9

4.1 Đối tượng 9

4.2 Khách thể 9

4.3 Phạm vi nghiên cứu 9

5 Phương pháp nghiên cứu 10

5.1 Phương pháp luận 10

5.2 Phương pháp nghiên cứu cụ thể 13

5.2.1 Phương pháp phân tích tài liệu 13

5.2.2 Phương pháp phỏng vấn sâu 13

5.2.3 Phương pháp phỏng vấn bằng bảng hỏi 14

5.2.4 Phương pháp thảo luận nhóm 14

5.2.5 Phương pháp quan sát 14

6 Giả thuyết và khung lý thuyết 15

6.1 Giả thuyết nghiên cứu 15

6.2 Khung lý thuyết 16

PHẦN II: NỘI DUNG CHÍNH 18

Chương I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 18 1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu 18

1.1.1.Trên thế giới 18

1.1.2 Tại Việt Nam 19

1.2 Khái niệm công cụ 21

1.2.1.Trẻ em 21

1.2.2 Gia đình 21

1.2.3 Bảo vệ 21

1.2.4 Nhóm quyền được bảo vệ 22

1.2.5 Một số khái niệm liên quan 23

1.3.Lý thuyết nghiên cứu 25

1.3.1.Lý thuyết hành vi 25

1.3.2.Lý thuyết biến đổi xã hội 27

1.3.3.Lý thuyết hành động xã hội 29

1.4 Những điều được quy định về quyền được bảo vệ trong Công ước quốc tế về quyền trẻ em 31

1.4.1 Vì sao trẻ em cần được bảo vệ 31

1.4.2 Sơ lược về Công ước quốc tế về quyền trẻ em và nhóm quyền được bảo vệ 31

1.5 Quan điểm của Đảng và Nhà nước về việc thực hiện Công ước quốc tế về quyền trẻ em 32

1.5.1 Vị trí, vai trò của trẻ em trong đời sống xã hội nước ta 32

1.5.2 Những quan điểm cơ bản Đảng về việc thực hiện Công ước quốc tế về quyền trẻ em 33

1.6 Vài nét về địa bàn nghiên cứu 35

1.6.1 Vài nét về kinh tế, văn hóa, chính trị, xã hội của thành phố Hà Nội và

địa bàn khảo sát 35

1.6.1.1 Điều kiện địa lý – dân số 35

1.6.1.2 Điều kiện kinh tế - xã hội 35

1.6.1.3 Điều kiện văn hoá, chính trị

36

1.6.1.3 Vài nét về hoạt động bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em tại địa bàn nghiên cứu

CHƯƠNG II: TÌNH HÌNH THỰC HIỆN NHÓM QUYỀN ĐƯỢC BẢO VỆ TRONG CÔNG ƯỚC QUỐC TẾ VỀ QUYỀN TRẺ EM TẠI CÁC GIA ĐÌNH NGƯỜI DÂN THÀNH PHỐ HÀ NỘI HIỆN NAY 38

I THỰC TRẠNG THỰC HIỆN NHÓM QUYỀN ĐƯỢC BẢO VỆ TRONG CÔNG ƯỚC QUỐC TẾ VỀ QUYỀN TRẺ EM 38

1.1 Nhận thức của các gia đình người dân thành phố Hà Nội về nhóm quyền được bảo vệ trong Công ước quốc tế về quyền trẻ em 38

1.1.1 Nhận thức của người dân thành phố Hà Nội về Công ước quốc tế về quyền trẻ em 38

1.1.1.1 Nhận thức của các bậc cha mẹ về Công ước quốc tế về quyền trẻ em 38

1.1.1.2 Nhận thức của trẻ em về Công ước quốc tế về quyền trẻ em 43

1.1.2 Nhận thức của người dân thành phố Hà Nội về nhóm quyền được bảo vệ trong Công ước quốc tế về quyền trẻ em 45

1.2 Thực trạng việc thực hiện nhóm quyền được bảo vệ trong Công ước của các gia đình người dân thành phố Hà Nội 47

1.2.1 Việc quan tâm chăm sóc trẻ em trong gia đình của các bậc cha mẹ 1.2.1.1 Về mức độ chăm sóc con cái 47

1.2.1.2 Thời gian chăm sóc con cái 52

1.2.2 Lao động trẻ em tại gia đình 55

1.2.2.1 Làm việc nhà 55

1.2.2.2 Sức ép học hành 57

1.2.3 Về vấn đề bạo lực đối với trẻ khi chúng mắc lỗi của các cha mẹ 59

1.2.3.1 Bạo lực thân thể 59

1.2.3.2 Bạo lực tinh thần 63

1.2.3.3 Chứng kiến bạo lực gia đình 65

II NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN VIỆC THỰC HIỆN NHÓM QUYỀN ĐƯỢC BẢO VỆ TRONG CÔNG ƯỚC QUỐC TẾ VỀ QUYỀN TRẺ EM CỦA NGƯỜI DÂN THÀNH PHỐ HÀ NỘI 67

2 1 Nhận thức của trẻ em 67

2.2 Nhận thức của gia đình 67

2.3 Phong tục tập quán 72

2.4 Hoạt động của Hội phụ nữ 75

2.5 Hoạt động của truyên thông văn hóa 77

2.6 Điều kiện kinh tế gia đình 79

2.5 Chính sách luật pháp của Đảng và Nhà nước III XU HƯỚNG CỦA VIỆC THỰC HIỆN NHÓM QUYỀN ĐƯỢC BẢO VỆ TRONG CÔNG ƯỚC TRONG CỦA CÁC GIA ĐÌNH TRONG THỜI GIAN TỚI 80

3 1 Nhận thức của người dân về nhóm quyền được bảo vệ trong thời gian tới 80

3 2 Xu hướng thực hiện nhóm quyền được bảo vệ trong thời gian tớ 81

KẾT LUẬN, GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ 83

PHỤ LỤC 85

TÀI LIỆU THAM KHẢO 108

PHẦN I: MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Bạo hành đối với trẻ em đã được lựa chọn là một trong 10 sự kiện chính trị, xã hội lớn nhất năm 2007 Chưa bao giờ nạn bạo hành, xâm hại trẻ em xuất hiện nhiều như hiện nay và chưa bao giờ dư luận xã hội lại lên tiếng phản ứng gay gắt đến vậy Trong thời gian gần đây không ít vụ xâm hại trẻ em liên tiếp được phanh phui trước dư luận trên các phương tiện truyền thông đại chúng Theo một nghiên cứu của Tổ chức cứu trợ trẻ em Thụy Điển và Viện Khoa học Dân số, Gia đình và Trẻ em năm 2006 về thực trạng trừng phạt thân thể và tinh thần trẻ em tại Việt Nam thì hình thức giáo dục bằng roi vọt vẫn tồn tại và phổ biến trong nhiều gia đình Việc đánh đập, quát mắng, chửi rủa trẻ em được người lớn sử dụng thường xuyên khi trẻ mắc lỗi Có đến 63% bà mẹ và 56% ông bố sử dụng hình thức trừng phạt này đối với con cái Liệu đó có phải

là cách cư xử, dạy dỗ con cái phù hợp của người cha, người mẹ trong bối cảnh hiện nay, nhất là khi vấn đề nhân quyền luôn được đưa lên hàng đầu Rõ ràng bạo lực, xâm hại trẻ em không còn là vấn đề của riêng các gia đình mà nó đã trở thành một vấn đề xã hội cần đặc biệt quan tâm Chính vì vậy, hơn lúc nào hết, việc giúp các bậc cha mẹ nhận thức tốt, hiểu và thực hiện tốt nhóm quyền được bảo vệ trong Công ước cho trẻ em được đặt ra như một yêu cầu bức bách cần phải được chú trọng, nhằm giúp các em được hưởng một cách tốt nhất quyền của mình mà Công ước quốc tế về quyền trẻ em của Liên Hợp Quốc và Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em của Việt Nam đã đề ra

Việt Nam là nước đầu tiên ở Châu Á và nước thứ 2 phê chuẩn Công ước quốc tế về quyền trẻ em Việt Nam cũng cam kết thực hiện tuyên bố chung Một thế giới phù hợp với trẻ em mà ở đó trẻ em được an toàn và lớn lên trong một môi trường không có sự lạm dụng và bạo lực, các em được bảo vệ khỏi nguy cơ tai nạn giao thông, chết đuối, tai nạn thương tích Chúng ta cũng

đã phê chuẩn Công ước 182 của Tổ chức lao động quốc tế về chống lại các hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất Năm 1991 Nhà nước ta cũng đã ban hành “Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em” Như vậy, điều này đã minh chứng cho sự quyết tâm của Đảng và Nhà nước trong việc thực hiện những gì tốt đẹp nhất cho trẻ em Vậy mà, ở nhiều nơi trong các gia đình trên địa bàn của Thủ đô – trung tâm văn hoá, kinh tế, chính trị của cả nước, tình trạng trẻ

em trong gia đình vẫn bị đánh đập, chửi rủa, bị bóc lột, bị sao nhãng…vẫn tồn tại phổ biến Tại sao tình trạng này vẫn tồn tại, thậm chí có những loại hình xâm hại trẻ em còn phổ biến hơn tại các địa bàn khác, khi mà người dân Hà Nội hoàn toàn có điều kiện hơn trong việc thực hiện quyền trẻ em, khi mà hoạt động bảo vệ, chăm sóc, giáo dục trẻ em được nhiều cơ quan đoàn thể, chính quyền tham gia?

Rõ ràng, hiện nay nhiều trẻ em vẫn phải chịu những xâm phạm từ phía những người lớn tuổi, bởi sự tác động của những yếu tố về kinh tế, xã hội Tiếp cận từ góc độ quyền trẻ em chúng ta nhận thấy rằng người lớn đang vô tình vi phạm các quyền của trẻ em, vi phạm luật pháp Việt Nam về bảo vệ, chăm sóc, giáo dục trẻ em Thêm vào đó, chính trẻ em cũng chưa nhận thức được những quyền của mình để tự bảo vệ khi bị xâm phạm Có thể nói, đây là một vấn đề bức thiết không chỉ ở góc độ gia đình mà đã trở thành một vấn đề mang tính quốc tế, vấn đề vi phạm nhân quyền, cụ thể ở đây là quyền trẻ em

Đã đến lúc chúng ta cần nhận thức lại một cách nghiêm túc những vấn đề liên quan đến việc thực hiện nhóm quyền được bảo vệ cho trẻ em của các gia đình

và có những phân tích cẩn trọng nhằm nâng cao chỉ số phát triển con người

mà Liên hiệp quốc đã nêu và nước ta đang phấn đấu Đây cũng là ý tưởng gợi

nên trong tôi hướng nghiên cứu đề tài: “Tìm hiểu việc thực hiện nhóm quyền được bảo vệ trong Công ước quốc tế về quyền trẻ em của các gia đình người

2 Ý nghĩa thực tiễn và ý nghĩa khoa học

2.1 Ý nghĩa khoa học

Kết quả nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ hệ thống lý thuyết của xã hội học như: Lý thuyết hành động xã hội, lý thuyết vị trí – vai trò xã hội, lý thuyết biến đổi xã hội, Nghiên cứu còn góp phần làm rõ hơn những đặc thù cũng như những thuận lợi và khó khăn của người dân Việt Nam khi thực hiện Công ước quốc tế về quyền trẻ em

2.2.Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu của đề tài góp phần cung cấp thêm thông tin về Công ước nói chung và quyền được bảo vệ của trẻ em nói riêng cho trẻ em và đặc biệt là cho cha mẹ Trên cơ sở đó một phần giúp họ thay đổi nhận thức và hành vi về trách nhiệm và nghĩa vụ của mình trong việc thực hiện quyền trẻ em

Đồng thời, kết quả nghiên cứu của luận văn cũng góp phần bổ sung hoàn thiện cho các nghiên cứu trước đó về tình hình thực hiện Công ước quốc

tế về quyền trẻ em tại Việt Nam

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Thông qua việc thực hiện nhóm quyền được bảo vệ trong Công ước quốc

tế về quyền trẻ em của các gia đình người dân thành phố Hà Nội, tìm hiểu các nhân tố cơ bản tác động đến việc thực hiện nhóm quyền này của họ; đề ra xu hướng thực hiện nhóm quyền được bảo vệ trong thời gian tới để từ đó đưa ra những khuyến nghị có tính khả thi đối với hoạt động bảo vệ trẻ em nói chung

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Làm rõ những khái niệm, cơ sở lý luận và thực tiễn, phương pháp luận nghiên của đề tài nghiên cứu

- Tìm hiểu, phân tích, đánh giá việc thực hiện nhóm quyền được bảo vệ trong Công ước quốc tế về quyền trẻ em của người dân thành phố Hà Nội

- Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện nhóm quyền được bảo vệ của trẻ em tại các gia đình được chọn nghiên cứu

- Đề xuất những giải pháp, khuyến nghị có tính khả thi giúp người dân nâng cao nhận thức, thay đổi hành vi trong việc bảo vệ, chăm sóc, giáo dục con cái trong gia đình

4 Đối tƣợng, khách thể, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng

Việc thực hiện nhóm quyền được bảo vệ trong Công ước quốc tế về quyền trẻ em tại các gia đình người dân

4.2 Khách thể nghiên cứu

Các gia đình người dân ở thành phố Hà Nội có trẻ em dưới 18 tuổi

4.3 Phạm vi nghiên cứu

+ Về nội dung

Nhóm quyền được bảo vệ trong Công ước quốc tế về quyền trẻ em quan tâm đến việc trẻ em được bảo vệ khỏi:

- Sự bỏ rơi

- Các tình huống nguy hiểm và chiến tranh

- Sự bạo lực, lạm dụng, xâm hại, bóc lột và ngược đãi

- Sự phân biệt đối xử

Trong phạm vi của đề tài nghiên cứu, chúng tôi quan tâm tìm hiểu tình hình thực hiện một số quyền trong nhóm quyền được bảo vệ của trẻ em của các gia đình người dân thành phố Hà Nội, cụ thể là quyền được bảo vệ khỏi các hành vi bạo lực, bị bóc lột và bị sao nhãng

+ Đối tượng nghiên cứu

Vì điều kiện nghiên cứu, đề tài chỉ khảo sát các gia đình hạt nhân với hai đối tượng chính là cha mẹ và trẻ em, nên đề tài chỉ tập trung khảo sát

đối với những bậc cha mẹ có con trong độ tuổi từ 6- 18 tuổi và khảo sát trẻ

em từ 6- 18 tuổi

Sở dĩ chúng tôi lựa chọn mẫu như vậy là vì: Trẻ em ở độ tuổi dưới 6 tuổi chưa có khả năng hoặc rất hạn chế trong việc nhận thức về quyền của mình vì thế các em không có những nhận định riêng hoặc không thể trả lời những câu hỏi liên quan đến quyền trẻ em được Còn đối với cha mẹ mới chỉ

có con trong độ tuổi nhỏ đó thì việc cha mẹ đánh mắng trẻ, bắt trẻ lao động hay không dành thời gian chăm sóc con là rất hiếm xảy ra, điều này có thể ảnh hưởng đến mẫu nghiên cứu

+ Địa bàn và thời gian nghiên cứu:

Không gian: 3 Quận/huyện thuộc thành phố Hà Nội (quận Hoàn Kiếm, Quận Thanh Xuân, huyện Từ Liêm)

Thời gian: Từ tháng 11/2007 – 1/2008

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp luận

Chủ nghĩa duy vật biện chứng (DVBC) và Chủ nghĩa duy vật lịch sử (DVLS) Mác- Lênin là cơ sở nền tảng phương pháp luận của đề tài nghiên cứu

Chủ nghĩa DVBC xem xét các sự vật, hiện tượng xã hội trong mối quan

hệ biện chứng Không có sự vật hiện tượng nào tồn tại một cách biệt lập mà chúng luôn tồn tại trong mối quan hệ với các sự vật, hiện tượng khác, chúng tương tác lẫn nhau và thúc đẩy lẫn nhau Do vậy, khi tìm hiểu việc thực hiện nhóm quyền được bảo vệ của trẻ em trong Công ước của các gia đình Hà Nội cần đặt chúng trong mối quan hệ với việc thực hiện quyền của trẻ em của các

tổ chức, ban ngành, đoàn thể các cơ quan chức năng của Nhà nước để thấy được sự tác động, ảnh hưởng đến việc thực hiện nhóm quyền này tại các gia đình Đồng thời khi xem xét việc thực hiện quyền trẻ em của các gia đình cần đặt trong mối quan hệ với các yếu tố tác động như kinh tế, văn hoá, trình độ học vấn, phong tục tập quán và nhận thức của các gia đình

Chủ nghĩa DVCB và Chủ nghĩa DVLS xem xét các sự vật hiện tượng theo một quá trình Mọi sự vật hiện tượng trong xã hội không tồn tại một cách bất biến mà chúng luôn vận động, biến đổi không ngừng, từ sự hình thành, đến sự phát triển và suy vong Trong mỗi bối cảnh khác nhau, chúng vận động

và phát triển gắn liền với bối cảnh ấy Vì vậy, tìm hiểu việc thực hiện quyền được bảo vệ của trẻ em cần đặt nó trong một giai đoạn lịch sử cụ thể về thời gian, không gian, gắn liền với văn hóa vùng- miền

Trên cơ sở phương pháp luận Macxit, với đề tài nghiên cứu chúng tôi sử dụng các cách tiếp cụ thể dưới đây:

- Phương pháp tiếp cận văn hóa

Văn hóa quốc gia, văn hóa vùng miền, văn hóa gia đình là những yếu tố ảnh hưởng đến nhận thức thái độ, hành vi của mỗi con người Mỗi con người chịu sự tác động của nhiều môi trường văn hóa khác nhau và bản thân họ là chủ thể sáng tạo và đồng thời là sản phẩm của nền văn hóa đó Có thể dễ dàng nhận thấy, ở tầm vĩ mô, tại một giai đoạn lịch sử nhất định, mô hình hành vi của những người trong một cồng đồng là khá giống nhau Bởi họ đã tiếp nhận quá trình xã hội hóa một cách chính thức hay không chính thức các hệ giá trị, chuẩn mực của cộng đồng để trở thành một con người xã hội

Riêng văn hóa gia đình có đặc thù riêng và là môi trường ảnh hưởng trực tiếp đến hành vi của mỗi thành viên Có thể nói gia đình là môi trường xã hội hóa quan trọng đầu tiên đối với các cá nhân từ khi sinh ra và lớn lên, nó tạo nên những nhân cách với thái độ, hành vi khác nhau Tiểu văn hóa gia đình có thể được lưu truyền, gìn giữ từ đời này qua đời khác tất nhiên có biến đổi ít nhiều Tiểu văn hóa này quy định cách nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục con cái của các bậc cha mẹ khác nhau Có những bậc cha mẹ quan niệm “thương cho voi cho vọt” và coi việc đánh, mắng, chửi con cái là chuyện bình thường

và cha mẹ có quyền dạy dỗ, ứng xử theo cách như vậy với con cái Tuy nhiên,